ମୁଚୁକୁଂଦ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ବଭୂଵ ନୃପତିଃ ପୁରା । ଦେଵେଂଦ୍ରେଣ ସମଂ ତସ୍ଯ ମିତ୍ରତ୍ଵମଭଵନ୍ନୃପ
ପୂର୍ବେ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ। ସେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ସହିତ ମିତ୍ରତା ରଖିଥିଲେ।
ଯମେନ ଵରୁଣେନୈଵ କୁବେରେଣାପି ସର୍ଵଥା । ଵିଭୀଷଣେନ ଯସ୍ଯୈଵ ସଖିତ୍ଵମଭଵନ୍ନୃପ
ସେ ରାଜାଙ୍କର ଯମ, ବରୁଣ, କୁବେର ଏବଂ ବିଭୀଷଣ ସହିତ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ରତା ଥିଲା।
ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତଃ ସତ୍ଯସଂଧୋ ବଭୂଵ ନୃପତିଃ ପରଃ । ତସ୍ଯୈଵଂ ଶାସତୋ ରାଜନ୍ରାଜ୍ଯଂ ନିହତକଂଟକମ୍
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଓ ସତ୍ୟବାନ୍ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଶାସନରେ ରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଥିଲେ ନାହିଁ।
ବଭୂଵ ଦୁହିତା ଗେହେ ଚଂଦ୍ରଭାଗା ସରିଦ୍ଵରା । ଶୋଭନାଯ ଚ ସା ଦତ୍ତା ଚଂଦ୍ରସେନସୁତାଯ ଵୈ
ତାଙ୍କ ଘରେ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ନାମକ ଏକ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ସେ ଚନ୍ଦ୍ରସେନଙ୍କ ପୁଅ ଶୋଭନଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଯାଇଥିଲେ।
ସ କଦାଚିତ୍ସମାଯାତଃ ଶ୍ଵଶୁରସ୍ଯ ଗୃହେ ନୃପ । ଏକାଦଶୀଵ୍ରତଦିନଂ ସମାଯାତଂ ସୁପୁଣ୍ଯଦମ୍
ଏକଥର ଶୋଭନ ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କ ଘରକୁ ଆସିଥିଲେ। ସେ ଦିନ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତର ଦିନ ଥିଲା, ଯାହା ବହୁ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ସମାଗତେ ଵ୍ରତଦିନେ ଚଂଦ୍ରଭାଗା ତ୍ଵଚିଂତଯତ୍ । କିଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ଦେଵେଶ ମମ ଭର୍ତ୍ତାତିଦୁର୍ବଲଃ
ବ୍ରତର ଦିନ ଆସିଲାବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଭାବିଲେ—'ହେ ଦେବେଶ, ମୋ ସ୍ୱାମୀ ବହୁତ ଦୁର୍ବଳ, ଏହି ଦିନ କଣ ହେବ?'
କ୍ଷୁଧାଂ ନ କ୍ଷମତେ ସୋଢୁଂ ପିତା ଚୈଵୋଗ୍ରଶାସନଃ । ପଟହସ୍ତାଡ୍ଯତେ ଯସ୍ଯ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଦଶମୀଦିନେ
'ସେ ଭୋକକୁ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ, ମୋ ପିତା ବହୁତ କଠୋର। ଦଶମୀ ଦିନ ଆସିଲେ ଢୋଲ ବଜାଯାଏ।'
ନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ହରେର୍ଦିନେ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପଟହନିର୍ଘୋଷଂ ଶୋଭନସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀତ୍ପ୍ରିଯାମ୍
'ହରିଙ୍କ ଦିନ ଭୋଜନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଭୋଜନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଭୋଜନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ'—ଏହି ଢୋଲର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଶୋଭନ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାକୁ କହିଲେ।
କିଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ମଯା କାଂତେ ଦେହି ଶିକ୍ଷାଂ ଵରାନନେ । ଚଂଦ୍ରଭାଗୋଵାଚ - ମତ୍ପିତୁର୍ଵେଶ୍ମନି ପ୍ରଭୋ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ନାଦ୍ଯ କେନଚିତ୍
'ମୁଁ କଣ କରିବି, ମୋର ଶିକ୍ଷା ଦିଅ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।' ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା କହିଲେ—'ମୋ ପିତାଙ୍କ ଘରେ ଆଜି କେହି ଭୋଜନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ହେ ପ୍ରଭୁ।'
ଗଜୈରଶ୍ଵୈଶ୍ଚ କଲଭୈରନ୍ଯୈଃ ପଶୁଭିରେଵ ଚ । ତୃଣମନ୍ନଂ ତଥା ଵାରି ନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ହରେର୍ଦିନେ
'ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଉଠ ଓ ଅନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିନ ଘାସ, ଅନ୍ନ କିମ୍ବା ପାଣି ଖାଇପାରିବେ ନାହିଁ।'
ମାନଵୈଶ୍ଚ କୁତଃ କାଂତ ଭୁଜ୍ଯତେ ହରିଵାସରେ । ଯଦି ତ୍ଵଂ ଭୋକ୍ଷ୍ଯସେ କାଂତ ତତୋ ଗର୍ହାଂ ପ୍ରଯାସ୍ଯସି
'ମାନବମାନେ କିପରି ଭୋଜନ କରିପାରିବେ, ହେ ପ୍ରିୟ? ତୁମେ ଯଦି ଭୋଜନ କରିବ, ତେବେ ଲୋକଙ୍କ ନିନ୍ଦାରେ ପଡିବ।'
ଏଵଂ ଵିଚାର୍ଯ ମନସା ସୁଦୃଢଂ ମାନସଂ କୁରୁ । ଶୋଭନ ଉଵାଚ- ସତ୍ଯମେତତ୍ପ୍ରିଯେ ଵାକ୍ଯଂ କରିଷ୍ଯେଽହମୁପୋଷଣମ୍
'ଏଭଳି ଭାବି ମନରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କର।' ଶୋଭନ କହିଲେ—'ପ୍ରିୟେ, ତୁମ କଥା ସଠିକ୍, ମୁଁ ଏହି ଉପବାସ କରିବି।'
ଦୈଵେନ ଵିହିତଂ ଯଦ୍ଧି ତତ୍ତଥୈଵ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଇତି ଦୃଢାଂ ମତିଂ କୃତ୍ଵା ଚକାର ନିଯମଂ ଵ୍ରତେ
ଭାଗ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ଲେଖାଯାଇଛି, ସେହିପରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଘଟିବାକୁ ଥାଏ । ଏହି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ନେଇ ସେ ନିୟମ ରେ ଉପବାସ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
କ୍ଷୁଧଯା ପୀଡିତତନୁଃ ସ ବଭୂଵାତିଦୁଃଖିତଃ । ଇତି ଚିଂତଯତସ୍ତସ୍ଯ ଆଦିତ୍ଯୋଽସ୍ତମଗାଦ୍ଗିରିମ୍
ଭୋକରେ ଦେହ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିବା ସେ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାହାଡ଼ ପଛରେ ଲୁଚିଗଲା ।
ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ନରାଣାଂ ସା ନିଶା ହର୍ଷଵିଵର୍ଦ୍ଧନୀ । ହରିପୂଜାରତାନାଂ ଚ ଜାଗରାସକ୍ତଚେତସାମ୍
ସେ ରାତି ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଦେଲା । ଯେମାନେ ହରିଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲିନ ଓ ଜାଗି ରହିଥିଲେ, ସେମାନେ ଖୁସି ହେଲେ ।
ବଭୂଵ ନୃପଶାର୍ଦୂଲ ଶୋଭନସ୍ଯାତିଦୁଃଖଦା । ରଵେରୁଦଯଵେଲାଯାଂ ଶୋଭନଃ ପଂଚତାଂ ଗତଃ
କିନ୍ତୁ ଶୋଭନଙ୍କ ପାଇଁ, ରାଜାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଶୁଭ ରାତି ବହୁତ ଦୁଃଖ ଦେଲା । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠିବା ସମୟରେ ଶୋଭନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା ।
ଦାହଯାମାସ ରାଜା ତଂ ରାଜଯୋଗ୍ଯୈଶ୍ଚ ଦାରୁଭିଃ । ଚଂଦ୍ରଭାଗା ନାତ୍ମଦେହଂ ଦଦାହ ପତିନା ସହ
ରାଜା ରାଜସମ୍ମାନ ଉପଯୋଗୀ କାଠରେ ଶୋଭନଙ୍କ ଶବକୁ ଦାହ କଲେ । ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ମଧ୍ୟ ପତିଙ୍କ ସହ ଅଗ୍ନିକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ।
କୃତ୍ଵୌର୍ଦ୍ଧ୍ଵଦୈହିକଂ ତସ୍ଯ ତସ୍ଥୌ ଜନକଵେଶ୍ମନି । ଶୋଭନଶ୍ଚ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ରମାଵ୍ରତପ୍ରଭାଵତଃ
ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ପିତାଙ୍କ ଘରେ ରହିଲେ । କିନ୍ତୁ ଶୋଭନ, ରାଜାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରମା ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତର ପ୍ରଭାବରେ
ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦେଵପୁରଂ ରମ୍ଯଂ ମଂଦରାଚଲସାନୁନି । ଅନୁତ୍ତମମନାଧୃଷ୍ଯମସଂଖ୍ଯେଯଗୁଣାନ୍ଵିତମ୍
ମନ୍ଦାର ପାହାଡ଼ର ଢାଳିରେ ଥିବା ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଦେବନଗରୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ଅପୂର୍ବ, ଅଜୟ, ଅସଂଖ୍ୟ ଗୁଣରେ ଭରିଥିଲା ।
ହେମସ୍ତଂଭମଯୈସୌଧୈ ରତ୍ନଵୈଡୂର୍ଯମଂଡିତୈଃ । ସ୍ଫାଟିକୈର୍ଵିଵିଧାକାରୈର୍ଵିଚିତ୍ରୈରୁପଶୋଭିତୈଃ
ସେଠାରେ ସୁନାର ଖୁଟିର ମହଳ, ମଣି ଓ ବୈଡୂର୍ୟ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ଦୂର୍ଲଭ ସ୍ଫଟିକ ରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଥିଲା ।
ସିଂହାସନସମାରୂଢଃ ସୁଶ୍ଵେତଚ୍ଛତ୍ରଚାମରଃ । କିରୀଟକୁଂଡଲଯୁତୋ ହାରକେଯୂରଭୂଷିତଃ । ସ୍ତୂଯମାନଶ୍ଚ ଗଂଧର୍ଵୈରପ୍ସରୋଗଣସେଵିତଃ
ସିଂହାସନରେ ବସିଥିବା, ଧଳା ଛତା ଓ ଚାମରରେ ଛାୟା କରାଯାଇଥିବା, ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁଟ, କାନରେ କୁଣ୍ଡଳ, ଗଳାରେ ହାର ଓ ବାହୁରେ କେୟୂର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସେବା କରୁଥିବା ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।
ଶୋଭନଃ ଶୋଭତେ ଯତ୍ର ରାଜରାଜୋପରୋ ଯଥା । ସୋମଶର୍ମେତି ଵିଖ୍ଯାତୋ ମୁଚୁକୁଂଦପୁରେଽଭଵତ୍
ସେଠାରେ ଶୋଭନ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଯେଉଁପରି ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ । ସେ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ନଗରରେ ସୋମଶର୍ମନ୍ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ ।
ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାପ୍ରସଂଗେନ ଭ୍ରମନ୍ଵିପ୍ରୋ ଦଦର୍ଶ ତମ୍ । ନୃପଜାମାତରଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତତ୍ସମୀପଂ ଜଗାମ ସଃ
ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ବେଳେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ସେ ରାଜାଙ୍କ ଜାମାତା ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ତାଙ୍କ ସମ୍ନିକଟକୁ ଗଲେ ।
ଶୋଭନୋଽପି ତଦା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସୋମଶର୍ମାଣମାଗତମ୍ । ଆସନାଦୁତ୍ଥିତଃ ଶୀଘ୍ରଂ ନମଶ୍ଚକ୍ରେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମମ୍
ଶୋଭନ ମଧ୍ୟ ସୋମଶର୍ମନଙ୍କ ଆସିଥିବା ଜାଣି, ତୁରନ୍ତ ଆସନରୁ ଉଠି, ସମ୍ମାନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ।
ଚକାର କୁଶଲପ୍ରଶ୍ନଂ ଶ୍ଵଶୁରସ୍ଯ ନୃପସ୍ଯ ଚ । କାଂତାଯାଶ୍ଚଂଦ୍ରଭାଗାଯାସ୍ତଥୈଵ ନଗରସ୍ଯ ଚ
ସେ ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁର ରାଜା, ପ୍ରିୟା ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଓ ସେହି ନଗରର ଖବର ନେଲେ ।
ସୋମଶର୍ମୋଵାଚ- କୁଶଲଂ ଵର୍ତ୍ତତେ ରାଜନ୍ଶ୍ଵଶୁରସ୍ଯ ଗୃହେ ତଵ । ଚଂଦ୍ରଭାଗା କୁଶଲିନୀ ସର୍ଵତଃ କୁଶଲଂ ପୁରେ
ସୋମଶର୍ମନ କହିଲେ— ରାଜା, ତୁମ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କ ଘରେ ସବୁ ଭଲ ଅଛି । ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ନଗରରେ ମଧ୍ୟ ମଙ୍ଗଳ ଅଛି ।
ସ୍ଵଵୃତ୍ତଂ କଥ୍ଯତାଂ ରାଜନ୍ନାଶ୍ଚର୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯତେଽଦ୍ଭୁତମ୍ । ପୁରଂ ଵିଚିତ୍ରଂ ରୁଚିରଂ ନ ଦୃଷ୍ଟଂ କେନଚିତ୍କ୍ଵଚିତ୍
ତୁମ ଘଟଣା କହ, ରାଜା— ଏଠାରେ କିଛି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅଛି । ଏହି ନଗର ଏମିତି ଅପୂର୍ବ ଓ ସୁନ୍ଦର, ଯାହା କେହି କେବେ ଦେଖିନାହାନ୍ତି ।
ଏତଦାଚକ୍ଷ୍ଵ ନୃପତେ କୁତଃ ପ୍ରାପ୍ତମିଦଂ ତ୍ଵଯା । ଶୋଭନ ଉଵାଚ- କାର୍ତିକସ୍ଯାସିତେ ପକ୍ଷେ ଯା ନାମୈକାଦଶୀ ରମା
ଏହା କିପରି ମିଳିଲା, ରାଜା, ଏହି କଥା କହ । ଶୋଭନ କହିଲେ— କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଯେଉଁ ଏକାଦଶୀ ରମା ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେହି ଦିନ ।
ତାମୁପୋଷ୍ଯ ମଯା ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜେଂଦ୍ର ପୁରମଧ୍ରୁଵମ୍ । ଧ୍ରୁଵଂ ଭଵତି ଯେନୈଵ ତତ୍କୁରୁଷ୍ଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ସେହି ଉପବାସ କରି, ମୁଁ ଏହି ଅସ୍ଥାୟୀ ନଗରକୁ ପାଇଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ । ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହା ସ୍ଥାୟୀ ହୁଏ, ସେହି କାମ କର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ।
ଦ୍ଵିଜ ଉଵାଚ- କଥମଧ୍ରୁଵମେତଦ୍ଧି କଥଂ ହି ଭଵତି ଧ୍ରୁଵମ୍ । ତତ୍ତ୍ଵଂ କଥଯ ରାଜେଂଦ୍ର ତତ୍କରିଷ୍ଯାମି ନାନ୍ଯଥା
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ— ଏହା କିପରି ଅସ୍ଥାୟୀ, ଏବଂ କିପରି ସ୍ଥାୟୀ ହେବ? ଏହାର ସତ୍ୟ କଥା କହ, ରାଜା; ମୁଁ ଏହି କାମ କରିବି, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ ।