ଯସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଵିହୀନାନି ଦିନାନ୍ଯାଯାଂତି ଯାଂତି ଚ । ସ ଲୋହକାରଭସ୍ତ୍ରେଵ ଶ୍ଵସନ୍ନପି ନ ଜୀଵତି
ଯାହାଙ୍କର ଦିନଗୁଡିକ ପୁଣ୍ୟ ବିନା କଟିଯାଏ, ସେ ଲୋହା କାମ କରୁଥିବା ଧୋକାରିର ଧମ୍ସା ପରି ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠିକି ଜୀବନ୍ତ ନୁହେଁ।
ଅଵଂଧ୍ଯଂ ଦିଵସଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଦରିଦ୍ରୋଽପି ନୃପୋତ୍ତମ । ସଦାଚରନ୍ଯଥାଶକ୍ତି ସ୍ନାନଦାନାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଗରିବ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ସଦାଚାର, ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ନିତ୍ୟ କର୍ମ କରି ଦିନକୁ ଅର୍ଥବତ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।
ହୋମସ୍ନାନଜପଧ୍ଯାନସତ୍ରାଦିପୁଣ୍ଯକର୍ମଣାମ୍ । କର୍ତ୍ତାରୋ ନୈଵ ପଶ୍ଯଂତି ଘୋରାଂ ତାଂ ଯମଯାତନାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ହୋମ, ସ୍ନାନ, ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଯଜ୍ଞ ଇତ୍ୟାଦି ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଯମ ଯାତନା ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
ଦୀର୍ଘାଯୁଷୋ ଧନାଢ୍ଯାଶ୍ଚ କୁଲୀନା ରୋଗଵର୍ଜିତାଃ । ଦୃଶ୍ଯଂତେ ମାନଵା ଲୋକେ ପୁଣ୍ଯକର୍ତ୍ତାର ଈଦୃଶାଃ
ଏପରି ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି ଜଗତରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଧନୀ, ଉଚ୍ଚ କୁଳର ଏବଂ ରୋଗ ରହିତ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
କିମତ୍ର ବହୁନୋକ୍ତେନ ଯାଂତ୍ଯଧର୍ମେଣ ଦୁର୍ଗତିମ୍ । ଆରୋହଂତି ଦିଵଂ ଧର୍ମୈର୍ନାତ୍ରକାର୍ଯା ଵିଚାରଣା
ଏଠାରେ ବହୁ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଅଧର୍ମ କରିଲେ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡନ୍ତି, ଧର୍ମ କରିଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି—ଏଠି ଅଧିକ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ କିଛି ନାହିଁ।
ଇତି ତେ କଥିତଂ ରାଜନ୍ଯତ୍ପୃଷ୍ଟୋଽହଂ ତ୍ଵଯାନଘ । ପାପାଂକୁଶାଯା ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କିମନ୍ଯଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ଏଭଳି ମୁଁ ତୁମେ ପଚାରିଥିବା ପାପାଙ୍କୁଶାର ମହିମା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି, ହେ ନିଷ୍ପାପ, ଏଠାରୁ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ଆଶ୍ଵିନଶୁକ୍ଲପାପାଂକୁଶୈକାଦଶୀମାହାତ୍ମ୍ଯନାମୈକୋନଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ, ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକର ସଂହିତାରେ, ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳ ପାପାଙ୍କୁଶା ଏକାଦଶୀର ମହିମା ନାମକ ଉଣଷଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- କଥଯସ୍ଵ ପ୍ରସାଦେନ ମଯି ସ୍ନେହାଜ୍ଜନାର୍ଦନ । କାର୍ତ୍ତିକସ୍ଯାସିତେ ପକ୍ଷେ କିଂନାମୈକାଦଶୀ ଭଵେତ୍
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ତୁମର କୃପା ଓ ସ୍ନେହରୁ, ମୋ ପାଇଁ କହ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀର ନାମ କଣ?
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ଶ୍ରୂଯତାଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ କଥଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ । କାର୍ତ୍ତିକେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତୁ ରମା ନାମ ସୁଶୋଭନା
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମେ ସାମ୍ନାରେ କହୁଛି; କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ରମା ନାମକ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକାଦଶୀ ଅଛି।
ଏକାଦଶୀ ସମାଖ୍ଯାତା ମହାପାପହରା ପରା । ଅସ୍ଯାଃ ପ୍ରସଂଗତୋ ରାଜନ୍ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପ୍ରଵଦାମି ତେ
ଏହି ଏକାଦଶୀକୁ ବଡ଼ ପାପ ଦୂର କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକାଦଶୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାର ମହିମା ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ କହିବି, ହେ ରାଜନ।
ମୁଚୁକୁଂଦ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ବଭୂଵ ନୃପତିଃ ପୁରା । ଦେଵେଂଦ୍ରେଣ ସମଂ ତସ୍ଯ ମିତ୍ରତ୍ଵମଭଵନ୍ନୃପ
ପୂର୍ବେ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ। ସେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ସହିତ ମିତ୍ରତା ରଖିଥିଲେ।
ଯମେନ ଵରୁଣେନୈଵ କୁବେରେଣାପି ସର୍ଵଥା । ଵିଭୀଷଣେନ ଯସ୍ଯୈଵ ସଖିତ୍ଵମଭଵନ୍ନୃପ
ସେ ରାଜାଙ୍କର ଯମ, ବରୁଣ, କୁବେର ଏବଂ ବିଭୀଷଣ ସହିତ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ରତା ଥିଲା।
ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତଃ ସତ୍ଯସଂଧୋ ବଭୂଵ ନୃପତିଃ ପରଃ । ତସ୍ଯୈଵଂ ଶାସତୋ ରାଜନ୍ରାଜ୍ଯଂ ନିହତକଂଟକମ୍
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଓ ସତ୍ୟବାନ୍ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଶାସନରେ ରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଥିଲେ ନାହିଁ।
ବଭୂଵ ଦୁହିତା ଗେହେ ଚଂଦ୍ରଭାଗା ସରିଦ୍ଵରା । ଶୋଭନାଯ ଚ ସା ଦତ୍ତା ଚଂଦ୍ରସେନସୁତାଯ ଵୈ
ତାଙ୍କ ଘରେ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ନାମକ ଏକ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ସେ ଚନ୍ଦ୍ରସେନଙ୍କ ପୁଅ ଶୋଭନଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଯାଇଥିଲେ।
ସ କଦାଚିତ୍ସମାଯାତଃ ଶ୍ଵଶୁରସ୍ଯ ଗୃହେ ନୃପ । ଏକାଦଶୀଵ୍ରତଦିନଂ ସମାଯାତଂ ସୁପୁଣ୍ଯଦମ୍
ଏକଥର ଶୋଭନ ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କ ଘରକୁ ଆସିଥିଲେ। ସେ ଦିନ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତର ଦିନ ଥିଲା, ଯାହା ବହୁ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ସମାଗତେ ଵ୍ରତଦିନେ ଚଂଦ୍ରଭାଗା ତ୍ଵଚିଂତଯତ୍ । କିଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ଦେଵେଶ ମମ ଭର୍ତ୍ତାତିଦୁର୍ବଲଃ
ବ୍ରତର ଦିନ ଆସିଲାବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଭାବିଲେ—'ହେ ଦେବେଶ, ମୋ ସ୍ୱାମୀ ବହୁତ ଦୁର୍ବଳ, ଏହି ଦିନ କଣ ହେବ?'
କ୍ଷୁଧାଂ ନ କ୍ଷମତେ ସୋଢୁଂ ପିତା ଚୈଵୋଗ୍ରଶାସନଃ । ପଟହସ୍ତାଡ୍ଯତେ ଯସ୍ଯ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଦଶମୀଦିନେ
'ସେ ଭୋକକୁ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ, ମୋ ପିତା ବହୁତ କଠୋର। ଦଶମୀ ଦିନ ଆସିଲେ ଢୋଲ ବଜାଯାଏ।'
ନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ହରେର୍ଦିନେ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପଟହନିର୍ଘୋଷଂ ଶୋଭନସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀତ୍ପ୍ରିଯାମ୍
'ହରିଙ୍କ ଦିନ ଭୋଜନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଭୋଜନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଭୋଜନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ'—ଏହି ଢୋଲର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଶୋଭନ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାକୁ କହିଲେ।
କିଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ମଯା କାଂତେ ଦେହି ଶିକ୍ଷାଂ ଵରାନନେ । ଚଂଦ୍ରଭାଗୋଵାଚ - ମତ୍ପିତୁର୍ଵେଶ୍ମନି ପ୍ରଭୋ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ନାଦ୍ଯ କେନଚିତ୍
'ମୁଁ କଣ କରିବି, ମୋର ଶିକ୍ଷା ଦିଅ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।' ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା କହିଲେ—'ମୋ ପିତାଙ୍କ ଘରେ ଆଜି କେହି ଭୋଜନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ହେ ପ୍ରଭୁ।'
ଗଜୈରଶ୍ଵୈଶ୍ଚ କଲଭୈରନ୍ଯୈଃ ପଶୁଭିରେଵ ଚ । ତୃଣମନ୍ନଂ ତଥା ଵାରି ନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ହରେର୍ଦିନେ
'ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଉଠ ଓ ଅନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିନ ଘାସ, ଅନ୍ନ କିମ୍ବା ପାଣି ଖାଇପାରିବେ ନାହିଁ।'
ମାନଵୈଶ୍ଚ କୁତଃ କାଂତ ଭୁଜ୍ଯତେ ହରିଵାସରେ । ଯଦି ତ୍ଵଂ ଭୋକ୍ଷ୍ଯସେ କାଂତ ତତୋ ଗର୍ହାଂ ପ୍ରଯାସ୍ଯସି
'ମାନବମାନେ କିପରି ଭୋଜନ କରିପାରିବେ, ହେ ପ୍ରିୟ? ତୁମେ ଯଦି ଭୋଜନ କରିବ, ତେବେ ଲୋକଙ୍କ ନିନ୍ଦାରେ ପଡିବ।'
ଏଵଂ ଵିଚାର୍ଯ ମନସା ସୁଦୃଢଂ ମାନସଂ କୁରୁ । ଶୋଭନ ଉଵାଚ- ସତ୍ଯମେତତ୍ପ୍ରିଯେ ଵାକ୍ଯଂ କରିଷ୍ଯେଽହମୁପୋଷଣମ୍
'ଏଭଳି ଭାବି ମନରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କର।' ଶୋଭନ କହିଲେ—'ପ୍ରିୟେ, ତୁମ କଥା ସଠିକ୍, ମୁଁ ଏହି ଉପବାସ କରିବି।'
ଦୈଵେନ ଵିହିତଂ ଯଦ୍ଧି ତତ୍ତଥୈଵ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଇତି ଦୃଢାଂ ମତିଂ କୃତ୍ଵା ଚକାର ନିଯମଂ ଵ୍ରତେ
ଭାଗ୍ୟରେ ଯେଉଁଠି ଯାହା ଲେଖାଯାଇଛି, ସେହିପରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଘଟିବାକୁ ଥାଏ । ଏହି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ନେଇ ସେ ନିୟମ ରେ ଉପବାସ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
କ୍ଷୁଧଯା ପୀଡିତତନୁଃ ସ ବଭୂଵାତିଦୁଃଖିତଃ । ଇତି ଚିଂତଯତସ୍ତସ୍ଯ ଆଦିତ୍ଯୋଽସ୍ତମଗାଦ୍ଗିରିମ୍
ଭୋକରେ ଦେହ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିବା ସେ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାହାଡ଼ ପଛରେ ଲୁଚିଗଲା ।
ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ନରାଣାଂ ସା ନିଶା ହର୍ଷଵିଵର୍ଦ୍ଧନୀ । ହରିପୂଜାରତାନାଂ ଚ ଜାଗରାସକ୍ତଚେତସାମ୍
ସେ ରାତି ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇଦେଲା । ଯେମାନେ ହରିଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲିନ ଓ ଜାଗି ରହିଥିଲେ, ସେମାନେ ଖୁସି ହେଲେ ।
ବଭୂଵ ନୃପଶାର୍ଦୂଲ ଶୋଭନସ୍ଯାତିଦୁଃଖଦା । ରଵେରୁଦଯଵେଲାଯାଂ ଶୋଭନଃ ପଂଚତାଂ ଗତଃ
କିନ୍ତୁ ଶୋଭନଙ୍କ ପାଇଁ, ରାଜାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଶୁଭ ରାତି ବହୁତ ଦୁଃଖ ଦେଲା । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠିବା ସମୟରେ ଶୋଭନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା ।
ଦାହଯାମାସ ରାଜା ତଂ ରାଜଯୋଗ୍ଯୈଶ୍ଚ ଦାରୁଭିଃ । ଚଂଦ୍ରଭାଗା ନାତ୍ମଦେହଂ ଦଦାହ ପତିନା ସହ
ରାଜା ରାଜସମ୍ମାନ ଉପଯୋଗୀ କାଠରେ ଶୋଭନଙ୍କ ଶବକୁ ଦାହ କଲେ । ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ମଧ୍ୟ ପତିଙ୍କ ସହ ଅଗ୍ନିକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ ।
କୃତ୍ଵୌର୍ଦ୍ଧ୍ଵଦୈହିକଂ ତସ୍ଯ ତସ୍ଥୌ ଜନକଵେଶ୍ମନି । ଶୋଭନଶ୍ଚ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ରମାଵ୍ରତପ୍ରଭାଵତଃ
ତାଙ୍କର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ପିତାଙ୍କ ଘରେ ରହିଲେ । କିନ୍ତୁ ଶୋଭନ, ରାଜାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରମା ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତର ପ୍ରଭାବରେ
ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦେଵପୁରଂ ରମ୍ଯଂ ମଂଦରାଚଲସାନୁନି । ଅନୁତ୍ତମମନାଧୃଷ୍ଯମସଂଖ୍ଯେଯଗୁଣାନ୍ଵିତମ୍
ମନ୍ଦାର ପାହାଡ଼ର ଢାଳିରେ ଥିବା ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଦେବନଗରୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ଅପୂର୍ବ, ଅଜୟ, ଅସଂଖ୍ୟ ଗୁଣରେ ଭରିଥିଲା ।
ହେମସ୍ତଂଭମଯୈସୌଧୈ ରତ୍ନଵୈଡୂର୍ଯମଂଡିତୈଃ । ସ୍ଫାଟିକୈର୍ଵିଵିଧାକାରୈର୍ଵିଚିତ୍ରୈରୁପଶୋଭିତୈଃ
ସେଠାରେ ସୁନାର ଖୁଟିର ମହଳ, ମଣି ଓ ବୈଡୂର୍ୟ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ଦୂର୍ଲଭ ସ୍ଫଟିକ ରେ ଅଲଙ୍କୃତ ଥିଲା ।