ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରାଣି ରାଜସୂଯଶତାନି ଚ । ଏକାଦଶ୍ଯୁପଵାସସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହଂତି ଷୋଡଶୀମ୍
ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ଶତ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଏକ ଷୋଡଶିଂଶ ତୁଳନାରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଏକାଦଶୀସମଂ କିଂଚିଦ୍ଵ୍ରତଂ ଲୋକେ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଵ୍ଯାଜେନାପି କୃତା ଯୈଶ୍ଚ ନ ତେ ଯାଂତି ହି ଭାସ୍କରିମ୍
ଏହି ଲୋକରେ ଏକାଦଶୀ ସମାନ କୌଣସି ବ୍ରତ ନାହିଁ; ଯଦି କିଛି ଚଳ କରି ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତ କରାଯାଏ, ତେବେ ତାହା ପାଳନ କରୁଥିବାମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷପ୍ରଦା ହ୍ଯେଷା ଶରୀରାରୋଗ୍ଯଦାଯିନୀ । କଲତ୍ରସୁତଦା ହ୍ଯେଷା ଧନମିତ୍ରପ୍ରଦାଯିନୀ
ଏହି ବ୍ରତ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ଦେହକୁ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ଓ ସନ୍ତାନ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଧନ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ନ ଗଂଗା ନ ଗଯା ରାଜନ୍ନ ଚ କାଶୀ ଚ ପୁଷ୍କରମ୍ । ନ ଚାପି କୌରଵଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଭୂପ ହରେର୍ଦିନାତ୍
ହେ ରାଜା, ଗଙ୍ଗା, ଗୟା, କାଶୀ, ପୁଷ୍କର କିମ୍ବା କୌରବ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କ ଦିନ ପରି ପବିତ୍ର ନୁହେଁ।
ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣଂ କୃତ୍ଵା ସମୁପୋଷ୍ଯ ହରେର୍ଦିନମ୍ । ଅନାଯାସେନ ଭୂପାଲ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ପଦମ୍
ହେ ଭୂପତି, ହରିଙ୍କ ଦିନରେ ଉପବାସ ରଖି ରାତିରେ ଜାଗରଣ କଲେ, ସହଜରେ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ଦଶୈଵ ମାତୃକେ ପକ୍ଷେ ରାଜେଂଦ୍ର ଦଶ ପୈତୃକେ । ପ୍ରିଯାଯା ଦଶପକ୍ଷେ ତୁ ପୁରୁଷାନୁଦ୍ଧରେନ୍ନରଃ
ମାତୃପକ୍ଷ ପାଇଁ ଦଶଟି, ପିତୃପକ୍ଷ ପାଇଁ ଦଶଟି ଏବଂ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ପକ୍ଷ ପାଇଁ ଦଶଟି ଉପବାସ କଲେ, ଏକ ମଣିଷ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରେ।
ଚତୁର୍ଭୁଜା ଦିଵ୍ଯରୂପା ନାଗାରିକୃତକେତନାଃ । ସ୍ରଗ୍ଵିଣଃ ପୀତଵସ୍ତ୍ରାଶ୍ଚ ପ୍ରଯାଂତି ହରିମଂଦିରମ୍
ଚାରିଟି ହାତ, ଦିବ୍ୟ ରୂପ, ନାଗକୁ ଶଯ୍ୟା କରି, ମାଳା ପିନ୍ଧି, ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧି, ସେମାନେ ହରିଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ବାଲତ୍ଵେ ଯୌଵନତ୍ଵେ ଚ ଵୃଦ୍ଧତ୍ଵେ ଚ ନୃପୋତ୍ତମ । ଉପୋଷ୍ଯୈକାଦଶୀଂ ନୂନଂ ନୈଵ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଦୁର୍ଗତିମ୍
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ବାଳ୍ୟବସ୍ଥା, ଯୌବନ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଯେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରାଯାଏ, ସେଠି କେବେ ଦୁର୍ଗତି ହୁଏ ନାହିଁ।
ପାପାଂକୁଶାମୁପୋଷ୍ଯୈଵ ଆଶ୍ଵିନସ୍ଯ ସିତେ ନରଃ । ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ହରିଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି
ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ପାପାଙ୍କୁଶା ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କଲେ, ମଣିଷ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ହରିଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଦତ୍ତ୍ଵା ହେମତିଲାନ୍ଭୂମିଂ ଗାମନ୍ନମୁଦକଂ ତଥା । ଉପାନଚ୍ଛତ୍ରଵସ୍ତ୍ରାଦୀନ୍ନ ପଶ୍ଯତି ଯମଂ ନରଃ
ସୁନା, ତିଳ, ଜମି, ଗାଈ, ଭୋଜନ, ପାଣି, ଚପ୍ପଲ, ଛତା ଏବଂ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କଲେ, ମଣିଷ ଯମଙ୍କୁ ଦେଖିବେ ନାହିଁ।
ଯସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଵିହୀନାନି ଦିନାନ୍ଯାଯାଂତି ଯାଂତି ଚ । ସ ଲୋହକାରଭସ୍ତ୍ରେଵ ଶ୍ଵସନ୍ନପି ନ ଜୀଵତି
ଯାହାଙ୍କର ଦିନଗୁଡିକ ପୁଣ୍ୟ ବିନା କଟିଯାଏ, ସେ ଲୋହା କାମ କରୁଥିବା ଧୋକାରିର ଧମ୍ସା ପରି ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠିକି ଜୀବନ୍ତ ନୁହେଁ।
ଅଵଂଧ୍ଯଂ ଦିଵସଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଦରିଦ୍ରୋଽପି ନୃପୋତ୍ତମ । ସଦାଚରନ୍ଯଥାଶକ୍ତି ସ୍ନାନଦାନାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଗରିବ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ସଦାଚାର, ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ନିତ୍ୟ କର୍ମ କରି ଦିନକୁ ଅର୍ଥବତ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।
ହୋମସ୍ନାନଜପଧ୍ଯାନସତ୍ରାଦିପୁଣ୍ଯକର୍ମଣାମ୍ । କର୍ତ୍ତାରୋ ନୈଵ ପଶ୍ଯଂତି ଘୋରାଂ ତାଂ ଯମଯାତନାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ହୋମ, ସ୍ନାନ, ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଯଜ୍ଞ ଇତ୍ୟାଦି ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଯମ ଯାତନା ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
ଦୀର୍ଘାଯୁଷୋ ଧନାଢ୍ଯାଶ୍ଚ କୁଲୀନା ରୋଗଵର୍ଜିତାଃ । ଦୃଶ୍ଯଂତେ ମାନଵା ଲୋକେ ପୁଣ୍ଯକର୍ତ୍ତାର ଈଦୃଶାଃ
ଏପରି ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି ଜଗତରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଧନୀ, ଉଚ୍ଚ କୁଳର ଏବଂ ରୋଗ ରହିତ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
କିମତ୍ର ବହୁନୋକ୍ତେନ ଯାଂତ୍ଯଧର୍ମେଣ ଦୁର୍ଗତିମ୍ । ଆରୋହଂତି ଦିଵଂ ଧର୍ମୈର୍ନାତ୍ରକାର୍ଯା ଵିଚାରଣା
ଏଠାରେ ବହୁ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଅଧର୍ମ କରିଲେ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡନ୍ତି, ଧର୍ମ କରିଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି—ଏଠି ଅଧିକ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ କିଛି ନାହିଁ।
ଇତି ତେ କଥିତଂ ରାଜନ୍ଯତ୍ପୃଷ୍ଟୋଽହଂ ତ୍ଵଯାନଘ । ପାପାଂକୁଶାଯା ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କିମନ୍ଯଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ଏଭଳି ମୁଁ ତୁମେ ପଚାରିଥିବା ପାପାଙ୍କୁଶାର ମହିମା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି, ହେ ନିଷ୍ପାପ, ଏଠାରୁ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ଆଶ୍ଵିନଶୁକ୍ଲପାପାଂକୁଶୈକାଦଶୀମାହାତ୍ମ୍ଯନାମୈକୋନଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ, ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକର ସଂହିତାରେ, ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳ ପାପାଙ୍କୁଶା ଏକାଦଶୀର ମହିମା ନାମକ ଉଣଷଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- କଥଯସ୍ଵ ପ୍ରସାଦେନ ମଯି ସ୍ନେହାଜ୍ଜନାର୍ଦନ । କାର୍ତ୍ତିକସ୍ଯାସିତେ ପକ୍ଷେ କିଂନାମୈକାଦଶୀ ଭଵେତ୍
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ତୁମର କୃପା ଓ ସ୍ନେହରୁ, ମୋ ପାଇଁ କହ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀର ନାମ କଣ?
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ଶ୍ରୂଯତାଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ କଥଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ । କାର୍ତ୍ତିକେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତୁ ରମା ନାମ ସୁଶୋଭନା
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମେ ସାମ୍ନାରେ କହୁଛି; କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ରମା ନାମକ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକାଦଶୀ ଅଛି।
ଏକାଦଶୀ ସମାଖ୍ଯାତା ମହାପାପହରା ପରା । ଅସ୍ଯାଃ ପ୍ରସଂଗତୋ ରାଜନ୍ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପ୍ରଵଦାମି ତେ
ଏହି ଏକାଦଶୀକୁ ବଡ଼ ପାପ ଦୂର କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକାଦଶୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାର ମହିମା ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ କହିବି, ହେ ରାଜନ।
ମୁଚୁକୁଂଦ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ବଭୂଵ ନୃପତିଃ ପୁରା । ଦେଵେଂଦ୍ରେଣ ସମଂ ତସ୍ଯ ମିତ୍ରତ୍ଵମଭଵନ୍ନୃପ
ପୂର୍ବେ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ। ସେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ସହିତ ମିତ୍ରତା ରଖିଥିଲେ।
ଯମେନ ଵରୁଣେନୈଵ କୁବେରେଣାପି ସର୍ଵଥା । ଵିଭୀଷଣେନ ଯସ୍ଯୈଵ ସଖିତ୍ଵମଭଵନ୍ନୃପ
ସେ ରାଜାଙ୍କର ଯମ, ବରୁଣ, କୁବେର ଏବଂ ବିଭୀଷଣ ସହିତ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ରତା ଥିଲା।
ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତଃ ସତ୍ଯସଂଧୋ ବଭୂଵ ନୃପତିଃ ପରଃ । ତସ୍ଯୈଵଂ ଶାସତୋ ରାଜନ୍ରାଜ୍ଯଂ ନିହତକଂଟକମ୍
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଓ ସତ୍ୟବାନ୍ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଶାସନରେ ରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଥିଲେ ନାହିଁ।
ବଭୂଵ ଦୁହିତା ଗେହେ ଚଂଦ୍ରଭାଗା ସରିଦ୍ଵରା । ଶୋଭନାଯ ଚ ସା ଦତ୍ତା ଚଂଦ୍ରସେନସୁତାଯ ଵୈ
ତାଙ୍କ ଘରେ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ନାମକ ଏକ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ସେ ଚନ୍ଦ୍ରସେନଙ୍କ ପୁଅ ଶୋଭନଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଯାଇଥିଲେ।
ସ କଦାଚିତ୍ସମାଯାତଃ ଶ୍ଵଶୁରସ୍ଯ ଗୃହେ ନୃପ । ଏକାଦଶୀଵ୍ରତଦିନଂ ସମାଯାତଂ ସୁପୁଣ୍ଯଦମ୍
ଏକଥର ଶୋଭନ ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କ ଘରକୁ ଆସିଥିଲେ। ସେ ଦିନ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତର ଦିନ ଥିଲା, ଯାହା ବହୁ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ସମାଗତେ ଵ୍ରତଦିନେ ଚଂଦ୍ରଭାଗା ତ୍ଵଚିଂତଯତ୍ । କିଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ଦେଵେଶ ମମ ଭର୍ତ୍ତାତିଦୁର୍ବଲଃ
ବ୍ରତର ଦିନ ଆସିଲାବେଳେ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଭାବିଲେ—'ହେ ଦେବେଶ, ମୋ ସ୍ୱାମୀ ବହୁତ ଦୁର୍ବଳ, ଏହି ଦିନ କଣ ହେବ?'
କ୍ଷୁଧାଂ ନ କ୍ଷମତେ ସୋଢୁଂ ପିତା ଚୈଵୋଗ୍ରଶାସନଃ । ପଟହସ୍ତାଡ୍ଯତେ ଯସ୍ଯ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଦଶମୀଦିନେ
'ସେ ଭୋକକୁ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ, ମୋ ପିତା ବହୁତ କଠୋର। ଦଶମୀ ଦିନ ଆସିଲେ ଢୋଲ ବଜାଯାଏ।'
ନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ହରେର୍ଦିନେ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପଟହନିର୍ଘୋଷଂ ଶୋଭନସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀତ୍ପ୍ରିଯାମ୍
'ହରିଙ୍କ ଦିନ ଭୋଜନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଭୋଜନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଭୋଜନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ'—ଏହି ଢୋଲର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଶୋଭନ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାକୁ କହିଲେ।
କିଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ମଯା କାଂତେ ଦେହି ଶିକ୍ଷାଂ ଵରାନନେ । ଚଂଦ୍ରଭାଗୋଵାଚ - ମତ୍ପିତୁର୍ଵେଶ୍ମନି ପ୍ରଭୋ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ନାଦ୍ଯ କେନଚିତ୍
'ମୁଁ କଣ କରିବି, ମୋର ଶିକ୍ଷା ଦିଅ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।' ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା କହିଲେ—'ମୋ ପିତାଙ୍କ ଘରେ ଆଜି କେହି ଭୋଜନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ହେ ପ୍ରଭୁ।'
ଗଜୈରଶ୍ଵୈଶ୍ଚ କଲଭୈରନ୍ଯୈଃ ପଶୁଭିରେଵ ଚ । ତୃଣମନ୍ନଂ ତଥା ଵାରି ନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ହରେର୍ଦିନେ
'ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ଉଠ ଓ ଅନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିନ ଘାସ, ଅନ୍ନ କିମ୍ବା ପାଣି ଖାଇପାରିବେ ନାହିଁ।'