ପାପାଂକୁଶେତି ଵିଖ୍ଯାତା ସର୍ଵପାପହରା ପରା । ପଦ୍ମନାଭାଭିଧାନଂ ମାଂ ପୂଜଯେତ୍ତତ୍ର ମାନଵଃ
ଏହି ଏକାଦଶୀ 'ପାପାଙ୍କୁଶା' ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ। ସେହି ଦିନ, ମୋତେ ପଦ୍ମନାଭ ଭାବେ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵାଭୀଷ୍ଟ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ତୌ ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷପ୍ରଦଂ ନୃଣାମ୍ । ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ପୁନସ୍ତୀଵ୍ରଂ ଚିରଂ ସୁନିଯତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଫଳ ଦେଇ, ଏହି ବ୍ରତ ଲୋକମାନେଂକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତପସ୍ୟା କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ମିଳୁଥିବା ଫଳ ସମାନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ତନ୍ନ ତ୍ଵା ଗରୁଡଧ୍ଵଜମ୍ । କୃତ୍ଵାପି ବହୁଶଃପାପଂ ନରୋ ମୋହ ସମନ୍ଵିତଃ
ମୁଁ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ତାହା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ମିଳେ ନାହିଁ, ଯଦିଓ ଜଣେ ମଣିଷ ଅନେକ ପାପ କରିଥାଏ।
ନ ଯାତି ନରକଂ ନତ୍ଵା ସର୍ଵପାପହରଂ ହରିମ୍ । ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଯାନି ତୀର୍ଥାନି ପୁଣ୍ଯାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ
ହରିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିଥିବା ହରିଙ୍କ ଦୟାରେ, ସେ କେବେ ନରକକୁ ଯାଏ ନାହିଁ। ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁମାନେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବସ୍ଥାନ ଅଛି,
ତାନି ସର୍ଵାଣ୍ଯଵାପ୍ନୋତି ଵିଷ୍ଣୋର୍ନାମାନୁକୀର୍ତ୍ତନାତ୍ । ଦେଵଂ ଶାର୍ଙ୍ଗଧରଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଯେ ପ୍ରପନ୍ନା ଜନାର୍ଦନମ୍
ସେସବୁ ଅନ୍ତେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ ମିଳିଯାଏ। ଶାର୍ଙ୍ଗଧର ବିଷ୍ଣୁ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ,
ନ ତେଷାଂ ଯମଲୋକସ୍ଯ ଯାତନା ଜାଯତେ କ୍ଵଚିତ୍ । ଉପୋଷ୍ଯୈକାଦଶୀମେକାଂ ପ୍ରସଂଗେନାପି ମାନଵଃ । ନ ଯାତି ଯାତନାଂ ଯାମୀଂ ପାପଂ କୃତ୍ଵାପି ଦାରୁଣମ୍
ସେମାନେ କେବେ ଯମଲୋକର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରିବେ ନାହିଁ। ଏକଥର ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦିଓ ଭୟଙ୍କର ପାପ କରିଥିବେ, ଯମର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଯିବେ ନାହିଁ।
ଵୈଷ୍ଣଵଃ ପୁରୁଷୋ ଭୂତ୍ଵା ଶିଵନିଂଦାଂ କରୋତି ଯଃ । ନ ଵିଂଦେଦ୍ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଲୋକଂ ସ ଯାତି ନରକଂ ଧ୍ରୁଵମ୍
ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭକ୍ତ ହୋଇ ଜଣେ ମଣିଷ ଶିବଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକକୁ ପାଉନାହାନ୍ତି ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନରକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଶୈଵଃ ପାଶୁପତୋ ଭୂତ୍ଵା ଵିଷ୍ଣୁନିଂଦାଂ କରୋତି ଚେତ୍ । ରୌରଵେ ପଚ୍ଯତେ ଘୋରେ ଯାଵଦିନ୍ଦ୍ରାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ
ଯଦି ଜଣେ ଶିବ କିମ୍ବା ପଶୁପତିଙ୍କ ଭକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ସେ ଚୌଦ ଇନ୍ଦ୍ର ରାଜ କରିଥିବା ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ରୌରବ ନରକରେ ପଚାଯାନ୍ତି।
ନେଦୃଶଂ ପାଵନଂ କିଂଚିତ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଵିଦ୍ଯତେ । ଯାଦୃଶଂ ପଦ୍ମନାଭସ୍ଯ ଵ୍ରତଂ ପାତକନାଶନମ୍
ତିନି ଲୋକରେ ପଦ୍ମନାଭଙ୍କ ବ୍ରତ ପରି ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ତାଵତ୍ପାପାନି ଦେହେଽସ୍ମିନ୍ତିଷ୍ଠଂତି ମନୁଜାଧିପମ୍ । ଯାଵନ୍ନୋପଵସେଜ୍ଜଂତୁଃ ପଦ୍ମନାଭଦିନଂ ଶୁଭମ୍
ହେ ମଣିଷରାଜ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଣେ ମଣିଷ ପଦ୍ମନାଭଙ୍କ ଶୁଭ ଉପବାସ ଦିନ ପାଳନ କରୁନାହାନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ଦେହରେ ପାପ ରହିଥାଏ।
ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରାଣି ରାଜସୂଯଶତାନି ଚ । ଏକାଦଶ୍ଯୁପଵାସସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହଂତି ଷୋଡଶୀମ୍
ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କିମ୍ବା ଶତ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଏକ ଷୋଡଶିଂଶ ତୁଳନାରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଏକାଦଶୀସମଂ କିଂଚିଦ୍ଵ୍ରତଂ ଲୋକେ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଵ୍ଯାଜେନାପି କୃତା ଯୈଶ୍ଚ ନ ତେ ଯାଂତି ହି ଭାସ୍କରିମ୍
ଏହି ଲୋକରେ ଏକାଦଶୀ ସମାନ କୌଣସି ବ୍ରତ ନାହିଁ; ଯଦି କିଛି ଚଳ କରି ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତ କରାଯାଏ, ତେବେ ତାହା ପାଳନ କରୁଥିବାମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷପ୍ରଦା ହ୍ଯେଷା ଶରୀରାରୋଗ୍ଯଦାଯିନୀ । କଲତ୍ରସୁତଦା ହ୍ଯେଷା ଧନମିତ୍ରପ୍ରଦାଯିନୀ
ଏହି ବ୍ରତ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ଦେହକୁ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ଓ ସନ୍ତାନ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଧନ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ନ ଗଂଗା ନ ଗଯା ରାଜନ୍ନ ଚ କାଶୀ ଚ ପୁଷ୍କରମ୍ । ନ ଚାପି କୌରଵଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଭୂପ ହରେର୍ଦିନାତ୍
ହେ ରାଜା, ଗଙ୍ଗା, ଗୟା, କାଶୀ, ପୁଷ୍କର କିମ୍ବା କୌରବ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କ ଦିନ ପରି ପବିତ୍ର ନୁହେଁ।
ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣଂ କୃତ୍ଵା ସମୁପୋଷ୍ଯ ହରେର୍ଦିନମ୍ । ଅନାଯାସେନ ଭୂପାଲ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ପଦମ୍
ହେ ଭୂପତି, ହରିଙ୍କ ଦିନରେ ଉପବାସ ରଖି ରାତିରେ ଜାଗରଣ କଲେ, ସହଜରେ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ଦଶୈଵ ମାତୃକେ ପକ୍ଷେ ରାଜେଂଦ୍ର ଦଶ ପୈତୃକେ । ପ୍ରିଯାଯା ଦଶପକ୍ଷେ ତୁ ପୁରୁଷାନୁଦ୍ଧରେନ୍ନରଃ
ମାତୃପକ୍ଷ ପାଇଁ ଦଶଟି, ପିତୃପକ୍ଷ ପାଇଁ ଦଶଟି ଏବଂ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ପକ୍ଷ ପାଇଁ ଦଶଟି ଉପବାସ କଲେ, ଏକ ମଣିଷ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରେ।
ଚତୁର୍ଭୁଜା ଦିଵ୍ଯରୂପା ନାଗାରିକୃତକେତନାଃ । ସ୍ରଗ୍ଵିଣଃ ପୀତଵସ୍ତ୍ରାଶ୍ଚ ପ୍ରଯାଂତି ହରିମଂଦିରମ୍
ଚାରିଟି ହାତ, ଦିବ୍ୟ ରୂପ, ନାଗକୁ ଶଯ୍ୟା କରି, ମାଳା ପିନ୍ଧି, ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧି, ସେମାନେ ହରିଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ବାଲତ୍ଵେ ଯୌଵନତ୍ଵେ ଚ ଵୃଦ୍ଧତ୍ଵେ ଚ ନୃପୋତ୍ତମ । ଉପୋଷ୍ଯୈକାଦଶୀଂ ନୂନଂ ନୈଵ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଦୁର୍ଗତିମ୍
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ବାଳ୍ୟବସ୍ଥା, ଯୌବନ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଯେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରାଯାଏ, ସେଠି କେବେ ଦୁର୍ଗତି ହୁଏ ନାହିଁ।
ପାପାଂକୁଶାମୁପୋଷ୍ଯୈଵ ଆଶ୍ଵିନସ୍ଯ ସିତେ ନରଃ । ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ହରିଲୋକଂ ସ ଗଚ୍ଛତି
ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ପାପାଙ୍କୁଶା ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କଲେ, ମଣିଷ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ହରିଙ୍କ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଦତ୍ତ୍ଵା ହେମତିଲାନ୍ଭୂମିଂ ଗାମନ୍ନମୁଦକଂ ତଥା । ଉପାନଚ୍ଛତ୍ରଵସ୍ତ୍ରାଦୀନ୍ନ ପଶ୍ଯତି ଯମଂ ନରଃ
ସୁନା, ତିଳ, ଜମି, ଗାଈ, ଭୋଜନ, ପାଣି, ଚପ୍ପଲ, ଛତା ଏବଂ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କଲେ, ମଣିଷ ଯମଙ୍କୁ ଦେଖିବେ ନାହିଁ।
ଯସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଵିହୀନାନି ଦିନାନ୍ଯାଯାଂତି ଯାଂତି ଚ । ସ ଲୋହକାରଭସ୍ତ୍ରେଵ ଶ୍ଵସନ୍ନପି ନ ଜୀଵତି
ଯାହାଙ୍କର ଦିନଗୁଡିକ ପୁଣ୍ୟ ବିନା କଟିଯାଏ, ସେ ଲୋହା କାମ କରୁଥିବା ଧୋକାରିର ଧମ୍ସା ପରି ଶ୍ୱାସ ନେଲେ ମଧ୍ୟ ସେଠିକି ଜୀବନ୍ତ ନୁହେଁ।
ଅଵଂଧ୍ଯଂ ଦିଵସଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଦରିଦ୍ରୋଽପି ନୃପୋତ୍ତମ । ସଦାଚରନ୍ଯଥାଶକ୍ତି ସ୍ନାନଦାନାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଗରିବ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ସଦାଚାର, ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ନିତ୍ୟ କର୍ମ କରି ଦିନକୁ ଅର୍ଥବତ୍ତା କରିବା ଉଚିତ।
ହୋମସ୍ନାନଜପଧ୍ଯାନସତ୍ରାଦିପୁଣ୍ଯକର୍ମଣାମ୍ । କର୍ତ୍ତାରୋ ନୈଵ ପଶ୍ଯଂତି ଘୋରାଂ ତାଂ ଯମଯାତନାମ୍
ଯେଉଁମାନେ ହୋମ, ସ୍ନାନ, ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଯଜ୍ଞ ଇତ୍ୟାଦି ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର ଯମ ଯାତନା ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
ଦୀର୍ଘାଯୁଷୋ ଧନାଢ୍ଯାଶ୍ଚ କୁଲୀନା ରୋଗଵର୍ଜିତାଃ । ଦୃଶ୍ଯଂତେ ମାନଵା ଲୋକେ ପୁଣ୍ଯକର୍ତ୍ତାର ଈଦୃଶାଃ
ଏପରି ପୁଣ୍ୟ କର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହି ଜଗତରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଧନୀ, ଉଚ୍ଚ କୁଳର ଏବଂ ରୋଗ ରହିତ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
କିମତ୍ର ବହୁନୋକ୍ତେନ ଯାଂତ୍ଯଧର୍ମେଣ ଦୁର୍ଗତିମ୍ । ଆରୋହଂତି ଦିଵଂ ଧର୍ମୈର୍ନାତ୍ରକାର୍ଯା ଵିଚାରଣା
ଏଠାରେ ବହୁ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଅଧର୍ମ କରିଲେ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡନ୍ତି, ଧର୍ମ କରିଲେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି—ଏଠି ଅଧିକ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ କିଛି ନାହିଁ।
ଇତି ତେ କଥିତଂ ରାଜନ୍ଯତ୍ପୃଷ୍ଟୋଽହଂ ତ୍ଵଯାନଘ । ପାପାଂକୁଶାଯା ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ କିମନ୍ଯଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ଏଭଳି ମୁଁ ତୁମେ ପଚାରିଥିବା ପାପାଙ୍କୁଶାର ମହିମା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେଲି, ହେ ନିଷ୍ପାପ, ଏଠାରୁ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ଆଶ୍ଵିନଶୁକ୍ଲପାପାଂକୁଶୈକାଦଶୀମାହାତ୍ମ୍ଯନାମୈକୋନଷଷ୍ଟିତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ, ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକର ସଂହିତାରେ, ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳ ପାପାଙ୍କୁଶା ଏକାଦଶୀର ମହିମା ନାମକ ଉଣଷଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- କଥଯସ୍ଵ ପ୍ରସାଦେନ ମଯି ସ୍ନେହାଜ୍ଜନାର୍ଦନ । କାର୍ତ୍ତିକସ୍ଯାସିତେ ପକ୍ଷେ କିଂନାମୈକାଦଶୀ ଭଵେତ୍
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ତୁମର କୃପା ଓ ସ୍ନେହରୁ, ମୋ ପାଇଁ କହ, କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀର ନାମ କଣ?
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ଶ୍ରୂଯତାଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ କଥଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ । କାର୍ତ୍ତିକେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତୁ ରମା ନାମ ସୁଶୋଭନା
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମେ ସାମ୍ନାରେ କହୁଛି; କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ରମା ନାମକ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକାଦଶୀ ଅଛି।
ଏକାଦଶୀ ସମାଖ୍ଯାତା ମହାପାପହରା ପରା । ଅସ୍ଯାଃ ପ୍ରସଂଗତୋ ରାଜନ୍ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପ୍ରଵଦାମି ତେ
ଏହି ଏକାଦଶୀକୁ ବଡ଼ ପାପ ଦୂର କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକାଦଶୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାର ମହିମା ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ କହିବି, ହେ ରାଜନ।