ନାରାଚେନାତିତୀକ୍ଷ୍ଣେନ ପ୍ରାପ୍ତକାଲଂ ଜଘାନ ହ । ସ୍ରଵଚ୍ଛୋଣିତଧାରାଭିଃ ପ୍ଲାଵିତାଙ୍ଗଃ ସ ମୂଷକଃ
ଅତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସମୟ ଆସିଲାବେଳେ ମାରିଦେଲେ । ସେ ଉନ୍ଦୁର ଦେହ ରକ୍ତର ଧାରାରେ ଭିଜିଗଲା—
ପପାତ ଭୂମୌ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ଵ୍ଯଥଯା ହତଚେତନଃ । ଆଖୌ ନିପତିତେ ତସ୍ମିନ୍ଦଯାଲୁର୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
—ବେଦନାରେ ଚେତନା ହରାଇ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା । ସେ ଉନ୍ଦୁର ପଡ଼ିଯିବା ପରେ, ଦୟାଳୁ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ—
ହାହାକାରଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ସମୁତ୍ତସ୍ଥୌ ଜଵେନ ସଃ । ନିଜକର୍ଣାତ୍ସମାନୀଯ ତୁଲସୀପତ୍ରମୁତ୍ତମମ୍
—ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କଲେ ଓ ଦ୍ରୁତ ଉଠିଲେ; ନିଜ କାନରୁ ଏକ ଉତ୍ତମ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ନେଲେ—
ତସ୍ଯାଖୋର୍ଵଦନେ ଶୀର୍ଷେ କର୍ଣଯୋଶ୍ଚ ପ୍ରଦତ୍ତଵାନ୍ । ମାତସ୍ତୁ ତୁଲସୀଦେଵି ଗୋଵିନ୍ଦହ୍ଲାଦକାରିଣି
—ସେଉଁଠି ଉନ୍ଦୁରର ମୁଁହ, ମୁଣ୍ଡ ଓ କାନରେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ରଖିଲେ । 'ମା ତୁଳସୀଦେବୀ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା—'
ଅସ୍ଯାଖୋଃ କୃତପାପସ୍ଯ କୁରୁ ତ୍ଵଂ ଗତିମୁତ୍ତମାମ୍ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସର୍ଵଲୋକୋପକାରକଃ
'ଏହି ପାପ କରିଥିବା ଉନ୍ଦୁରକୁ ଉତ୍ତମ ଗତି ଦିଅ ।' ଏହିପରି କହି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାରୀ—
ହରେନାରାଯଣାନନ୍ତ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଚୈରକରୋଦ୍ଧ୍ଵନିମ୍ । ତୁଲସୀପତ୍ରସଂସ୍ପର୍ଶାନ୍ମୂଷକୋ ଵୀତକଲ୍ମଷଃ
—'ହରେ, ନାରାୟଣ, ଅନନ୍ତ' ବୋଲି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ । ତୁଳସୀ ପତ୍ର ସ୍ପର୍ଶରେ, ଉନ୍ଦୁର ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲା ।
ଶ୍ରଵଣାଦ୍ଧରିନାମ୍ନଶ୍ଚ ମୁକ୍ତୋଽଭୂଦ୍ଭଵବଂଧନାତ୍ । ତତୋ ଦୂତା ମହାଵିଷ୍ଣୋଃ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତାଃ
ହରିଙ୍କ ନାମ ଶୁଣିବା ସହିତ, ସେ ଜନ୍ମର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୂତମାନେ ଆସିଲେ।
ଆଜଗ୍ମୁଃ ସୁରଥୈଃ ଶୀଘ୍ରଂ ନେତୁଂ ତଂ ଗତକଲ୍ମଷମ୍ । ସମାରୁହ୍ଯ ରଥଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁଦୂତଗଣୈର୍ଵୃତାଃ
ସେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୋଇଥିବାରୁ, ଦୈବ ରଥ ନେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୂତମାନେ ତାଙ୍କୁ ନେବାକୁ ଦ୍ରୁତ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୂତମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହିଲେ।
ଜଗାମ ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ମୂଷକୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଯୁଗକୋଟିସହସ୍ରାଣି ସ୍ଥିତ୍ଵା ନାରାଯଣାଶ୍ରମେ
ହେ ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ମୂଷା ଅନେକ ଯୁଗ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ନାରାୟଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଜ୍ଞାନମାସାଦ୍ଯ ତତ୍ରୈଵ ମୋକ୍ଷମାଖୁର୍ଜଗାମ ସଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ତୁଲସୀଦେଵ୍ଯାଃ କଥିତଂ ତେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନ ପାଇ, ସେ ମୂଷା ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କଲେ। ବ୍ୟାସ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ— ହେ ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ତୁଳସୀ ଦେବୀଙ୍କର ମହିମା କହିଦେଲି।
ଇଦାନୀଂ ବ୍ରୂହି କିଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ମହାଭାଗ ତ୍ଵମିଚ୍ଛସି
ଏବେ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ତୁମେ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ମୋତେ କହ।
ଶ୍ରୀଵିଷ୍ଣଵେ ନମଃ ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ଚଂଦ୍ରାଵଦାତଂ କରିକରମକରକ୍ଷୋଭସଂଜାତଫେନଂ। ବ୍ରହ୍ମୋଦ୍ଭୂତିପ୍ରସକ୍ତୈର୍ଵ୍ରତନିଯମପରୈଃ ସେଵିତଂ ଵିପ୍ରମୁଖ୍ଯୈଃ। କାରାଲଂକୃତେନ ତ୍ରିଭୁଵନଗୁରୁଣା ବ୍ରହ୍ମଣା ଦୃଷ୍ଟିପୂତଂ। ସଂଭୋଗାଭୋଗରମ୍ଯଂ ଜଲମଶୁଭହରଂ ପୌଷ୍କରଂ ଵଃ ପୁନାତୁ
ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଧଳା, ହାତୀ ଓ ମକର ଦ୍ୱାରା ଆଗ୍ରହିତ ଝାଗ ଭରିଥିବା, ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବ୍ରତ ଓ ନିୟମରେ ନିଷ୍ଠାରେ ସେବନ କରୁଥିବା, ତିନି ଲୋକର ଗୁରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପବିତ୍ର, ଆନନ୍ଦ ଓ ଶୋଭାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଅଶୁଭ ଦୂର କରୁଥିବା ପୁଷ୍କର ଜଳ ତୁମକୁ ପବିତ୍ର କରୁ।
ସୂତମେକାଂତମାସୀନଂ ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯଂ ମହାମତିଃ। ଲୋମହର୍ଷଣନାମା ଵା ଉଗ୍ରଶ୍ରଵସମାହ ତତ୍
ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋମହର୍ଷଣ କିମ୍ବା ଉଗ୍ରଶ୍ରବା, ସୂତ ଭାବେ ଏକାନ୍ତରେ ବସିଥିଲେ।
ଋଷୀଣାମାଶ୍ରମାଂସ୍ତାତ ଗତ୍ଵା ଧର୍ମାନ୍ସମାସତଃ। ପୃଚ୍ଛତାଂ ଵିସ୍ତରାଦ୍ବ୍ରୂହି ଯନ୍ମତ୍ତଃ ଶ୍ରୁତଵାନସି
ହେ ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଋଷିମାନେ ରହୁଥିବା ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଏକାଗ୍ରତାରେ ପଚାରିଛ, ମୋ ପାଖରୁ ଯେଉଁଠିକି ଶୁଣିଛ, ସେସବୁକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହ।
ଵେଦଵ୍ଯାସାନ୍ମଯା ପୁତ୍ର ପୁରାଣାନ୍ଯଖିଲାନି ଚ। ତଵାଖ୍ଯାତାନି ପ୍ରାପ୍ତାନି ମୁନିଭ୍ଯୋ ଵଦ ଵିସ୍ତରାତ୍
ହେ ପୁଅ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବେଦବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଓ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ କହିଦେଇଛି। ଏହି ସବୁକୁ ଋଷିମାନେ ପାଖରେ ବିସ୍ତାରରେ କହ।
ପ୍ରଯାଗେ ମୁନିଵର୍ଯୈଶ୍ଚ ଯଥାପୃଷ୍ଟଃ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ। ପୃଷ୍ଟେନ ଚାନୁଶିଷ୍ଟାସ୍ତେ ମୁନଯୋ ଧର୍ମକାଂକ୍ଷିଣଃ
ପ୍ରୟାଗରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଯେପରି ପଚାରିଥିଲେ, ଓ ପ୍ରଭୁ ଯେପରି ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ, ଧର୍ମକୁ ଆଶା କରୁଥିବା ସେମାନେ ଏହିପରି ଶିକ୍ଷା ନେଇଥିଲେ।
ଦେଶଂ ପୁଣ୍ଯମଭୀପ୍ସଂତୋ ଵିଭୁନା ଚ ହିତୈଷିଣା। ସୁନାଭଂ ଦିଵ୍ଯରୂପଂ ଚ ସତ୍ଯଗଂ ଶୁଭଵିକ୍ରମଂ
ପୁଣ୍ୟ ଭୂମି ଚାହୁଁଥିବା ସେମାନେ, ସଦା ଭଲ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଦିବ୍ୟ ଆକୃତି, ସତ୍ୟବାନ୍, ଶୁଭ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସୁନାଭ ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇଥିଲେ।
ଅନୌପମ୍ଯମିଦଂ ଚକ୍ରଂ ଵର୍ତମାନମତଂଦ୍ରିତାଃ। ପୃଷ୍ଟତୋ ଯାତନିଯମାତ୍ପଦଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯଥ ଯଦ୍ଧିତମ୍
ପ୍ରଭୁ କହିଲେ: ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚକ୍ର ଅବିରତ ଘୂରୁଛି, ତୁମେ ଏହାକୁ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଅନୁସର। ଏହିପରି କଲେ, ତୁମେ ଆବଶ୍ୟକ ଭଲ ଫଳ ପାଇବ।
ଗଚ୍ଛତୋ ଧର୍ମଚକ୍ରସ୍ଯ ଯତ୍ର ନେମିର୍ଵିଶୀର୍ଯତେ। ପୁଣ୍ଯଃ ସ ଦେଶୋ ମଂତଵ୍ଯ ଇତ୍ଯୁଵାଚ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ
ଧର୍ମର ଚକ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ଘୂରୁଥିବାବେଳେ ତାହାର କଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିଯିବ ନାହିଁ, ସେଠିକୁ ପୁଣ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଭାବିବା ଉଚିତ— ପ୍ରଭୁ ଏପରି କହିଥିଲେ।
ଉକ୍ତ୍ଵା ଚୈଵମୃଷୀନ୍ସର୍ଵାନଦୃଶ୍ଯତ୍ଵମଗାତ୍ପୁନଃ। ଗଂଗାଵର୍ତସମାହାରୋ ନେମିର୍ଯତ୍ର ଵ୍ଯଶୀର୍ଯତ
ଏପରି କହି, ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ ହେଉନାହିଁ। ଗଙ୍ଗା ଧାରା ଯେଉଁଠାରେ ଏକଠା ହେଲା, ସେଠି ଚକ୍ରର କଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିଗଲା।
ଈଜିରେ ଦୀର୍ଘସତ୍ରେଣ ଋଷଯୋ ନୈମିଷେ ତଦା। ତତ୍ର ଗତ୍ଵା ତୁ ତାନ୍ବ୍ରୂହି ପୃଚ୍ଛତୋ ଧର୍ମସଂଶଯାନ୍
ତାପରେ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଋଷିମାନେ ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ସେଠାକୁ ଯାଇ, ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ସେମାନେ ପଚାରିଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅ।
ଉଗ୍ରଶ୍ରଵାସ୍ତତୋ ଗତ୍ଵା ଜ୍ଞାନଵିନ୍ମୁନିପୁଂଗଵାନ୍। ଅଭିଗମ୍ଯୋପସଂଗୃହ୍ଯ ନମସ୍କୃତ୍ଵା କୃତାଂଜଲିଃ
ତାପରେ ଉଗ୍ରଶ୍ରବା ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ମହାନ ଋଷିମାନେ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ, ହାତ ଜୋଡି ନମସ୍କାର କଲେ।
ତୋଷଯାମାସ ମେଧାଵୀ ପ୍ରଣିପାତେନ ତାନୃଷୀନ୍। ତେ ଚାପି ସତ୍ରିଣଃ ପ୍ରୀତାଃ ସସଦସ୍ଯା ମହାତ୍ମନେ
ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଉଗ୍ରଶ୍ରବା ନମ୍ରତାରେ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ଏବଂ ସେମାନେ, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ, ସହସଦସ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
ତସ୍ମୈ ସମେତ୍ଯ ପୂଜାଂ ଚ ଯଥାଵତ୍ପ୍ରତିପେଦିରେ। ଋଷଯ ଊଚୁଃ। କୁତସ୍ତ୍ଵମାଗତଃ ସୂତ କସ୍ମାଦ୍ଦେଶାଦିହାଗତଃ
ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଆଦର ଦେଲେ। ଋଷିମାନେ ପଚାରିଲେ: ହେ ସୂତ, ତୁମେ କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛ? କେଉଁ ଦେଶରୁ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଛ?
କାରଣଂ ଚାଗମେ ବ୍ରୂହି ଵୃଂଦାରକସମଦ୍ଯୁତେ। ସୂତ ଉଵାଚ। ପିତ୍ରାହଂ ତୁ ସମାଦିଷ୍ଟୋ ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯେଣ ଧୀମତା
ଓ ବୃନ୍ଦାରକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ, ପାରମ୍ପରିକ ରୀତିଅନୁସାରେ କାହିଁକି ଏହି କାରଣ ହେଲା, ଆମକୁ କୁହ। ସୂତ କହିଲେ—ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ହୋଇଥିଲି, ସେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ ଶିଷ୍ୟ।
ଶୁଶ୍ରୂଷସ୍ଵ ମୁନୀନ୍ଗତ୍ଵା ଯତ୍ତେ ପୃଚ୍ଛଂତି ତଦ୍ଵଦ। ଵଦଂତୁ ଭଗଵଂତୋ ମାଂ କଥଯାମି କଥାଂ ତୁ ଯାଂ
ତୁମେ ମୁନିମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ, ସେମାନଙ୍କୁ ସେବା କର। ସେମାନେ ଯାହା ପଚାରିବେ, ତାହାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ କୁହ। ପୂଜ୍ୟମାନେ ମୋତେ ଯାହା ଜଣାଇବେ, ସେ କଥା ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଦେବି।
ପୁରାଣଂ ଚେତିହାସଂ ଵା ଧର୍ମାନଥ ପୃଥଗ୍ଵିଧାନ୍। ତାଂ ଗିରଂ ମଧୁରାଂ ତସ୍ଯ ଶୁଶ୍ରୁଵୁର୍ଋଷିସତ୍ତମାଃ
ପୁରାଣ କିମ୍ବା ଇତିହାସ, କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଧର୍ମ ଯେଉଁଥିରେ ଅଛି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ମଧୁର କଥା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଶୁଣିଲେ।
ଅଥ ତେଷାଂ ପୁରାଣସ୍ଯ ଶୁଶ୍ରୂଷା ସମପଦ୍ଯତ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମତିଵିଶ୍ଵସ୍ତଂ ଵିଦ୍ଵାଂସଂ ଲୌମହର୍ଷଣିଂ
ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁରାଣ ଶୁଣିବା ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନେଲା, କାରଣ ସେମାନେ ଲୌମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ ଦେଖିଥିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ସତ୍ରେ କୁଲପତିସ୍ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାଵିଶାରଦଃ। ଶୌନକୋ ନାମ ମେଧାଵୀ ଵିଜ୍ଞାନାରଣ୍ଯକେ ଗୁରୁଃ
ସେ ସଭାରେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ମେଧାବୀ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଅରଣ୍ୟର ଗୁରୁ, ଶୌନକ ନାମକ କୁଳପତି ବସିଥିଲେ।
ଇତ୍ଥଂ ତଦ୍ଭାଵମାଲଂବ୍ଯ ଧର୍ମାଞ୍ଛୁଶ୍ରୂଷୁରାହ ତମ୍। ତ୍ଵଯା ସୂତ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ତମଃ
ଏଭଳି ଭାବକୁ ଧରି, ଧର୍ମ ଜିଜ୍ଞାସୁ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ହେ ସୂତ, ତୁମେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।’