ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ। ଶ୍ରାଵଣସ୍ଯ ସିତେ ପକ୍ଷେ କିଂ ନାମୈକାଦଶୀଭଵେତ୍ । କଥଯସ୍ଵ ପ୍ରସାଦେନ ମମାଗ୍ରେ ମଧୁସୂଦନ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚ୍ଛା: ଶ୍ରାବଣ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଏକାଦଶୀର ନାମ କଣ? ମଧୁସୂଦନ, ଦୟାକରି ମୋ ପାଖରେ କହ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ରାଜନ୍କଥାଂ ପାପହରାଂ ପରାମ୍ । ଯସ୍ଯାଃ ଶ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ଵାଜପେଯଫଲଂ ଭଵେତ୍
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ: ରାଜା, ଆଗ୍ରହ ସହିତ ଶୁଣ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ପାପକୁ ଦୂର କରେ; ଏହା ଶୁଣିବା ମାତ୍ରରେ ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ।
ଦ୍ଵାପରସ୍ଯ ଯୁଗସ୍ଯାଦୌ ପୁରା ମାହିଷ୍ମତୀ ପୁରେ । ରାଜା ମହୀଜିଦାଖ୍ଯାତୋ ରାଜ୍ଯଂ ପାଲଯତି ସ୍ଵକମ୍
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ, ମାହିଷ୍ମତୀ ନଗରରେ ମହୀଜିତ ନାମକ ଏକ ରାଜା ନିଜ ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କରୁଥିଲେ।
ପୁତ୍ରହୀନସ୍ଯ ତସ୍ଯୈଵ ନ ତଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ସୁଖପ୍ରଦମ୍ । ଅପୁତ୍ରସ୍ଯ ସୁଖଂ ନାସ୍ତି ଇହଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ
ସେ ରାଜା ପୁଅ ନଥିବାରୁ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଉନଥିଲା; ପୁଅ ନଥିଲେ ଏହି ଲୋକରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ନାହିଁ।
ଚିଂତଯାସ୍ଯ ସୁତସ୍ଯୈଵଂ କାଲୋ ବହୁତରୋ ଗତଃ । ନ ପ୍ରାପ୍ତଶ୍ଚ ସୁତୋ ରାଜ୍ଞା ସର୍ଵସୌଖ୍ଯପ୍ରଦୋ ନୃଣାମ୍
ପୁଅ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି କରି ବହୁ ସମୟ ଗଲା; ତଥାପି ରାଜା ପୁଅ ପାଇନଥିଲେ, ଯେଉଁ ପୁଅ ଲୋକଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାତ୍ମାନଂ ପ୍ରଵଯସଂ ରାଜା ଚିଂତାପରୋଽଭଵତ୍ । ତଦାଗତଃ ପ୍ରଜାମଧ୍ଯେ ଇଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ନିଜକୁ ବୟସ୍କ ଦେଖି ରାଜା ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଗଲେ; ତାପରେ, ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଇହଜନ୍ମନି ଭୋ ଲୋକା ନ ମଯା ପାତକଂ କୃତମ୍ । ଅନ୍ଯାଯୋପାର୍ଜିତଂ ଵିତ୍ତଂ କ୍ଷିପ୍ତଂ କୋଶେ ମଯା ନ ହି
ଏହି ଜନ୍ମରେ, ମନେ ଲୋକମାନେ, ମୁଁ କୌଣସି ପାପ କରିନି; ଅନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଧନକୁ ମୁଁ ନିଜ ଖଜାନାରେ ରଖିନି।
ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵଂ ଦେଵଦ୍ରଵିଣଂ ନ ଗୃହୀତଂ ମଯା କ୍ଵଚିତ୍ । ନ୍ଯାସାପହାରୋ ନ କୃତଃ ପରସ୍ଯ ବହୁପାପଦଃ । ପୁତ୍ରଵତ୍ପାଲିତୋ ଲୋକୋ ଧର୍ମେଣ ଵିଜିତା ମହୀ
ମୁଁ କେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧନ କିମ୍ବା ଦେବତାଙ୍କର ଧନ ନେଇନି; ଅନ୍ୟଙ୍କର ଭରସା ଦିଆ ଜିନିଷ ଚୋରି କରିନି, ଯାହା ବହୁ ପାପ ଦେଇଥାଏ; ଲୋକମାନେ ପୁଅ ପରି ରକ୍ଷା କରିଛି, ଧର୍ମରେ ଭିତି କରି ଭୂମି ଜିତିଛି।
ଦୁଷ୍ଟେଷୁ ପାତିତୋ ଦଂଡୋ ବଂଧୁପୁତ୍ରୋପମେଷ୍ଵପି । ଶିଷ୍ଟାସ୍ତୁ ପୂଜିତା ନିତ୍ଯଂ ନ ଦ୍ଵେଷ୍ଯାଶ୍ଚ ମଯା ଜନାଃ
ଦୁଷ୍ଟମାନେ, ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ପୁଅ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଛି; ଶିଷ୍ଟମାନେ ସଦା ସମ୍ମାନିତ, ଏବଂ ମୁଁ କେବେ ମନେ କିଏକୁ ଘୃଣା କରିନି।
ଇତ୍ଯେଵଂ ବ୍ରୁଵତୋ ମାର୍ଗଂ ଧର୍ମଯୁକ୍ତଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ । କସ୍ମାନ୍ମମ ଗୃହେ ପୁତ୍ରୋ ନ ଜାତସ୍ତଦ୍ଵିମୃଶ୍ଯତାମ୍
ଏଭଳି ଧର୍ମ ମାର୍ଗର କଥା କହିବା ସମୟରେ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏହା ବିଚାର କରନ୍ତୁ—ମୋ ଘରେ କାହିଁକି ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଇନି।
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜାଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସପ୍ରଜାଃ ସପୁରୋହିତାଃ । ମଂତ୍ରଯିତ୍ଵା ନୃପହିତଂ ଜଗ୍ମୁସ୍ତେ ଗହନଂ ଵନମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପରିବାର ଓ ପୁରୋହିତ ସହିତ ରାଜାଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରଣା କରି ଘନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ।
ଇତସ୍ତତଶ୍ଚ ପଶ୍ଯଂତ ଆଶ୍ରମାନୃଷିସେଵିତାନ୍ । ନୃପତେର୍ହିତମିଚ୍ଛଂତୋ ଦଦୃଶୁର୍ମୁନିସତ୍ତମମ୍
ଏଠାଠାଏ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଋଷିମାନେ ରହୁଥିବା ଆଶ୍ରମ ଦେଖିଲେ; ରାଜାଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ ଚାହିଁ, ସେମାନେ ମୁନି ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତପ୍ଯମାନଂ ତପୋ ଘୋରଂ ନିରାଲଂବଂ ନିରାମଯମ୍ । ନିରାହାରଂ ଜିତାତ୍ମାନଂ ଜିତକ୍ରୋଧଂ ସନାତନମ୍
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନଥିଲା, କୌଣସି ଦୁଃଖ ନଥିଲା, ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ି ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିଲେ, କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସଦା ଅବିଚଳ ଥିଲେ।
ଲୋମଶଂ ଧର୍ମତତ୍ଵଜ୍ଞଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦମ୍ । ଦୀର୍ଘାଯୁଷଂ ମହାତ୍ମାନଂ ସକେଶଂ ବ୍ରହ୍ମସଂମିତମ୍
ଲୋମଶ ଧର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ଥିବା, ମହାନ ଆତ୍ମା, ଚୁଲି ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ ମାନ୍ୟ ମହାପୁରୁଷ।
କଲ୍ପେକଲ୍ପେ ଗତେ ତସ୍ଯ ଏକଂ ଲୋମ ଵିଶୀର୍ଯତେ । ଅତୋ ଲୋମଶନାମାଯଂ ତ୍ରିକାଲଜ୍ଞୋ ମହାମୁନିଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପ ଶେଷରେ ତାଙ୍କର ଗୋଟିଏ କେଶ ଝଡ଼ିଯାଏ; ଏହି କାରଣରୁ ତିନି କାଳ ଜାଣିଥିବା ଏହି ମହାମୁନିଙ୍କୁ 'ଲୋମଶ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହର୍ଷିତାଃ ସର୍ଵେ ଆଜଗ୍ମୁସ୍ତସ୍ଯ ସନ୍ନିଧିମ୍ । ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଯଥାର୍ହଂ ତେ ନମଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ଯଥୋଦିତମ୍
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସମ୍ନିଧିକୁ ଆସିଲେ; ଯେପରି ଉଚିତ ଓ ଯେପରି ଯୋଗ୍ୟ, ସେମାନେ ନମସ୍କାର କଲେ।
ଵିନଯାଵନତାଃ ସର୍ଵେ ଊଚୁସ୍ତେ ଚ ପରସ୍ପରମ୍ । ଅସ୍ମଦ୍ଭାଗ୍ଯଵଶାଦେଵ ପ୍ରାପ୍ତୋଽଯଂ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ତାସ୍ତଥା ସ ପ୍ରଜା ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଉଵାଚ ଋଷିସତ୍ତମଃ
ସମସ୍ତେ ନମ୍ର ହୋଇ, ପରସ୍ପରେ କହିଲେ: 'ଆମର ଭାଗ୍ୟରେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ଆସିଛନ୍ତି।' ସେମାନେ ଏପରି ଥିବାକୁ ଦେଖି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି କହିଲେ।
ଲୋମଶ ଉଵାଚ- କିମର୍ଥମିହ ସଂପ୍ରାପ୍ତଃ କଥଯଧ୍ଵଂ ସକାରଣମ୍ । ଦର୍ଶନାଦ୍ଧୃଷ୍ଟମନସଃ ସ୍ତୁଵଂତଶ୍ଚୈଵ ମାଂ କିମୁ
ଲୋମଶ କହିଲେ: 'ତୁମେ କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛ? ସଠିକ୍ କାରଣ କହ; ମୋତେ ଦେଖି ଏତେ ଖୁସି ହେଇ ଏବଂ ପ୍ରଶଂସା କାହିଁକି କରୁଛ?'
ଅସଂଶଯଂ କରିଷ୍ଯାମି ଭଵତାଂ ଯଦ୍ଧିତଂ ଭଵେତ୍ । ପରୋପକୃତଯେ ଜନ୍ମ ମାଦୃଶାନାଂ ନ ସଂଶଯଃ
ନିଶ୍ଚୟ, ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁଠି ଭଲ ହେବ, ସେହି କାମ ମୁଁ କରିବି; ଆମ ପରି ଲୋକଙ୍କ ଜନ୍ମ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ହୁଏ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଜନା ଊଚୁଃ - ଶ୍ରୂଯତାମଭିଧାସ୍ଯାମୋ ଵଯଂ ସ୍ଵାଗମକାରଣମ୍ । ସଂଶଯଚ୍ଛେଦନାର୍ଥାଯ ତଵ ସାନ୍ନିଧ୍ଯମାଗତାଃ
ଲୋକମାନେ କହିଲେ: 'ଦୟାକରି ଶୁଣ, ଆମେ ଆସିବାର କାରଣ କହିବାକୁ ଯାଉଛୁ। ଆମ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ନିଧିକୁ ଆସିଛୁ।'
ପଦ୍ମଯୋନେଃ ପରତରସ୍ତ୍ଵତ୍ତଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅତଃ କାର୍ଯଵଶାତ୍ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସମୀପଂ ଭଵତୋ ଵଯମ୍
ପଦ୍ମଯୋନି, ଆପଣଠାରୁ ଉପରେ କିମ୍ବା ଆପଣଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କେହି ନାହାନ୍ତି; ଏହି କାରଣରୁ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଛୁ।
ମହୀଜିନ୍ନାମ ରାଜାସୌ ପୁତ୍ରହୀନୋଽସ୍ତି ସାଂପ୍ରତମ୍ । ଵଯଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରଜା ବ୍ରହ୍ମନ୍ପୁତ୍ରଵତ୍ତେନ ପାଲିତାଃ
ମହୀଜିତ୍ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ପୁଅ ବିହୀନ; ଆମେ ତାଙ୍କ ପ୍ରଜା, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ଆମକୁ ନିଜ ପୁଅ ପରି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
ତଂ ପୁତ୍ରରହିତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତସ୍ଯ ଦୁଃଖେନ ଦୁଃଖିତାଃ । ତପଃ କର୍ତୁମିହାଯାତା ମତିଂ କୃତ୍ଵା ତୁ ନୈଷ୍ଠିକୀମ୍
ତାଙ୍କୁ ପୁଅ ନଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଆମେ ଦୁଃଖିତ ହେଲୁ; ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ନେଇ ଏଠାକୁ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଆସିଛୁ।
ତସ୍ଯ ଭାଗ୍ଯେନ ଦୃଷ୍ଟୋଽସି ହ୍ଯସ୍ମାଭିସ୍ତ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ମହତାଂ ଦର୍ଶନେନୈଵ କାର୍ଯସିଦ୍ଧିର୍ଭଵେନ୍ନୃଣାମ୍
ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟରେ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିଛୁ; ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ ମାନବଙ୍କ କାମ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ।
ଉପଦେଶଂ ଵଦ ମୁନେ ରାଜ୍ଞଃ ପୁତ୍ରୋ ଯଥା ଭଵେତ୍ । ଇତି ତେଷାଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତ୍ତଂ ଧ୍ଯାନମାସ୍ଥିତଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମୁନିର୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତସ୍ଯ ଜନ୍ମ ପୁରାତନମ୍
ମୁନି, ଏପରି ଉପାୟ କହନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କୁ ପୁଅ ହେବ। ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୁନି କିଛି ଖଣ୍ଡ ଧ୍ୟାନରେ ବସିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ଜାଣି, ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଲୋମଶ ଉଵାଚ- ପୁରା ଜନ୍ମନି ଵୈଶ୍ଯୋଽଯଂ ଧନହୀନୋ ନୃଶଂସକୃତ୍ । ଵାଣିଜ୍ଯକର୍ମନିରତୋ ଗ୍ରାମାଦ୍ଗ୍ରାମାଂତରଂ ଭ୍ରମନ୍
ଲୋମଶ କହିଲେ: 'ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଏହି ଲୋକ ଏକ ବ୍ୟାପାରୀ ଥିଲେ, ଧନ ନଥିଲା, କ୍ରୂର କାମ କରୁଥିଲେ, ବ୍ୟାପାର କାମରେ ଲାଗିଥିଲେ, ଗାଁରୁ ଗାଁ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ।'
ଜ୍ଯେଷ୍ଠେ ମାସି ସିତେ ପକ୍ଷେ ଦଶମୀ ଦିଵସେ ତଥା । ମଧ୍ଯଗେ ଦ୍ଯୁମଣୌ ପ୍ରାପ୍ତେ ଗ୍ରାମସୀମ୍ନି ଜଲାଶଯମ୍
ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦଶମୀ ତିଥିରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ଥିବାବେଳେ, ସେ ଗାଁ ସୀମାରେ ଏକ ଜଳାଶୟ ଦେଖିଲେ।
କୂପିକାଂ ସଜଲାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଲପାନେ ମନୋଦଧେ । ସଦ୍ଯସ୍ତତଃ ସଵତ୍ସା ଚ ଧେନୁସ୍ତତ୍ର ସମାଗତା
ପାଣି ଭରା ଏକ କୂଆ ଦେଖି ସେ ପାଣି ପିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ; ସେହି ସମୟରେ ଏକ ଗାଈ ଏବଂ ତାର ବଛା ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ତୃଷ୍ଣାତୁରା ନିଦାଘାର୍ତା ତସ୍ଯାମଂବୁପପୌ ତୁ ସା । ପିବଂତୀଂ ଵାରଯିତ୍ଵା ତାମସୌ ତୋଯଂ ପପୌ ସ୍ଵଯମ୍
ତୀବ୍ର ତିର୍ଷ୍ଣା ଓ ତାପରେ ପିଡ଼ିତ ହୋଇ, ଗାଈ ପାଣି ପିଉଥିଲା; ତେବେ ସେ ଗାଈକୁ ବାଞ୍ଚି ଦେଇ, ନିଜେ ପାଣି ପିଲେ।
କର୍ମଣା ତେନ ପାପେନ ପୁତ୍ରହୀନୋ ନୃପୋ ଭଵେତ୍ । କସ୍ଯାପି ଜନ୍ମନଃ ପୁଣ୍ଯାତ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ରାଜ୍ଯମକଂଟକମ୍
ସେହି ପାପ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ ରାଜା ପୁଅ ବିହୀନ ହୋଇଛନ୍ତି; କିଛି ଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟରେ ସେ ନିର୍ବିଘ୍ନ ରାଜ୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି।