ତସ୍ମିନ୍ରାଜ୍ଯେ ତୁ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ ଵିନଷ୍ଟମଭଵତ୍ତତଃ । ଅତ୍ଯଂତସୁଖିନୋଲୋକାଃ ଶୋକଵ୍ଯାଧିଵିଵର୍ଜିତାଃ
ସେଇ ରାଜ୍ୟରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଶେଷ ହେଲା; ଲୋକମାନେ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ, ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ।
ଧନଧାନ୍ଯାଦିସମ୍ପନ୍ନା ବଭୂଵୁର୍ଧର୍ମତତ୍ପରାଃ । ଵିନଷ୍ଟା ଦସ୍ଯଵସ୍ତତ୍ର ନୃପୋଽଭୂଲ୍ଲୋକପାଲକଃ
ସେମାନେ ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ପଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ରହିଲେ; ସେଠାରେ ଦୁଷ୍ଟ ଚୋର ମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ରାଜା ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ଷକ ହେଲେ ।
ନିଜାଚାରରତାଲୋକା ଜଲଦାଃ କାମଵର୍ଷିଣଃ । ପୂର୍ଵଜାଃ କୋଟିପୁରୁଷାସ୍ତଥୈଵାପରଜାସ୍ତଯୋଃ
ଲୋକମାନେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ମାନିଲେ; ମେଘମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ବର୍ଷା କଲେ । ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବଜ ଓ ପରଜନ୍ମର ଲୋକମାନେ—
ତେନୈଵ କର୍ମଣା ମୁକ୍ତିଂ ଜଗ୍ମୁଃ ପାପଵିଵର୍ଜିତାଃ । ନିର୍ଦୋଷା ଧନସଂପନ୍ନାଃ ସର୍ଵଲୋକୈକପୂଜିତାଃ
—ସେଇ କର୍ମର ଫଳରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଲେ, ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ; ଦୋଷହୀନ, ଧନୀ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ ।
ଶୋକଵ୍ଯାଧିଵିହୀନା ଚ ଵଵୃଧେ ସଂତତିସ୍ତଯୋଃ । ଲୋମଶ ଉଵାଚ- ଆଗଂତୁପୂଜାମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ସେତିହାସଂ ମଯୋଦିତମ୍
ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କ ବଂଶ ଉନ୍ନତି ହେଲା । ଲୋମଶ କହିଲେ— ଅତିଥି ସେବାର ମହିମା ଓ ଏହି କଥା ମୁଁ କହିଛି ।
ଯୁଵଯୋଃ ପ୍ରୀତଯୋର୍ଵିପ୍ରୌ କିମନ୍ଯଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛଥ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଇତି ବ୍ରୁଵତି ଵୈ ତସ୍ମିଁଲ୍ଲୋମଶେ ତପସାଂ ଧନେ
ହେ ଦୁଇଜଣ ପ୍ରସନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ ? ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏପରି ଭାବେ ତପସ୍ଵୀ ଲୋମଶ କଥା କହୁଥିଲେ—
କାଲଗ୍ରସ୍ତଃ କୃଷ୍ଣଆଖୁସ୍ତତ୍ରୋତ୍ତସ୍ଥୌ ବିଲାନ୍ନିଜାତ୍ । ତମୁତ୍ଥିତଂ ବିଲାତ୍କୃଷ୍ଣମୂଷକଂ କ୍ରୋଧଵିହ୍ଵଲଃ
ସେଠାରେ ଏକ କଳା ଉନ୍ଦୁର, ସମୟର ଗତିରେ, ନିଜ ବିଲରୁ ବାହାରିଲା; ସେଇ କଳା ଉନ୍ଦୁର, ବିଲରୁ ବାହାରି ରାଗରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲା—
ପଵିତ୍ରସ୍ତତ୍ର ଚୋତ୍ତସ୍ଥୌ ଵଦନ୍ନିତି ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ଅଯଂ ପାପାଶଯୋ ଦୁଷ୍ଟୋ ମୂଷକୋ ନିଶି ଚାଶ୍ରମମ୍
—ସେଠାରେ ଉଠିକି, ବାରମ୍ବାର କହିଲା: 'ଏହି ଉନ୍ଦୁର ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ, ଖରାପ; ରାତିରେ ଆଶ୍ରମରେ—'
ଖନତେ ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଂତୌଘୈର୍ଗୃହଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଚ କୃଂତତି । ସର୍ଵେଷାମେଵ ଵର୍ଣାନାଂ କୃପା ଶ୍ରେଷ୍ଠା ପ୍ରକୀର୍ତିତା
—'ତିକ୍ତ ଦାନ୍ତରେ ଖୋଦିଏ ଓ ଘରର ସାମଗ୍ରୀ କାଟେ । ସମସ୍ତ ଜାତିରେ କରୁଣାକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—'
ସା ଚ ସର୍ଵେଷୁ କର୍ତଵ୍ଯା ନ ଚ ଦୁଷ୍ଟେଷୁ ଜଂତୁଷୁ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାସୌ ମୂଷିକଂ ତଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ କୃତୈନସମ୍
—'ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି ନୁହେଁ ।' ଏହିଭଳି କହି, ସେ ଉନ୍ଦୁରକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଘାତ କଲେ—
ନାରାଚେନାତିତୀକ୍ଷ୍ଣେନ ପ୍ରାପ୍ତକାଲଂ ଜଘାନ ହ । ସ୍ରଵଚ୍ଛୋଣିତଧାରାଭିଃ ପ୍ଲାଵିତାଙ୍ଗଃ ସ ମୂଷକଃ
ଅତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସମୟ ଆସିଲାବେଳେ ମାରିଦେଲେ । ସେ ଉନ୍ଦୁର ଦେହ ରକ୍ତର ଧାରାରେ ଭିଜିଗଲା—
ପପାତ ଭୂମୌ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ଵ୍ଯଥଯା ହତଚେତନଃ । ଆଖୌ ନିପତିତେ ତସ୍ମିନ୍ଦଯାଲୁର୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
—ବେଦନାରେ ଚେତନା ହରାଇ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା । ସେ ଉନ୍ଦୁର ପଡ଼ିଯିବା ପରେ, ଦୟାଳୁ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ—
ହାହାକାରଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ସମୁତ୍ତସ୍ଥୌ ଜଵେନ ସଃ । ନିଜକର୍ଣାତ୍ସମାନୀଯ ତୁଲସୀପତ୍ରମୁତ୍ତମମ୍
—ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କଲେ ଓ ଦ୍ରୁତ ଉଠିଲେ; ନିଜ କାନରୁ ଏକ ଉତ୍ତମ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ନେଲେ—
ତସ୍ଯାଖୋର୍ଵଦନେ ଶୀର୍ଷେ କର୍ଣଯୋଶ୍ଚ ପ୍ରଦତ୍ତଵାନ୍ । ମାତସ୍ତୁ ତୁଲସୀଦେଵି ଗୋଵିନ୍ଦହ୍ଲାଦକାରିଣି
—ସେଉଁଠି ଉନ୍ଦୁରର ମୁଁହ, ମୁଣ୍ଡ ଓ କାନରେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ରଖିଲେ । 'ମା ତୁଳସୀଦେବୀ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା—'
ଅସ୍ଯାଖୋଃ କୃତପାପସ୍ଯ କୁରୁ ତ୍ଵଂ ଗତିମୁତ୍ତମାମ୍ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସର୍ଵଲୋକୋପକାରକଃ
'ଏହି ପାପ କରିଥିବା ଉନ୍ଦୁରକୁ ଉତ୍ତମ ଗତି ଦିଅ ।' ଏହିପରି କହି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାରୀ—
ହରେନାରାଯଣାନନ୍ତ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଚୈରକରୋଦ୍ଧ୍ଵନିମ୍ । ତୁଲସୀପତ୍ରସଂସ୍ପର୍ଶାନ୍ମୂଷକୋ ଵୀତକଲ୍ମଷଃ
—'ହରେ, ନାରାୟଣ, ଅନନ୍ତ' ବୋଲି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ । ତୁଳସୀ ପତ୍ର ସ୍ପର୍ଶରେ, ଉନ୍ଦୁର ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲା ।
ଶ୍ରଵଣାଦ୍ଧରିନାମ୍ନଶ୍ଚ ମୁକ୍ତୋଽଭୂଦ୍ଭଵବଂଧନାତ୍ । ତତୋ ଦୂତା ମହାଵିଷ୍ଣୋଃ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତାଃ
ହରିଙ୍କ ନାମ ଶୁଣିବା ସହିତ, ସେ ଜନ୍ମର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୂତମାନେ ଆସିଲେ।
ଆଜଗ୍ମୁଃ ସୁରଥୈଃ ଶୀଘ୍ରଂ ନେତୁଂ ତଂ ଗତକଲ୍ମଷମ୍ । ସମାରୁହ୍ଯ ରଥଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁଦୂତଗଣୈର୍ଵୃତାଃ
ସେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୋଇଥିବାରୁ, ଦୈବ ରଥ ନେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୂତମାନେ ତାଙ୍କୁ ନେବାକୁ ଦ୍ରୁତ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୂତମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହିଲେ।
ଜଗାମ ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ମୂଷକୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଯୁଗକୋଟିସହସ୍ରାଣି ସ୍ଥିତ୍ଵା ନାରାଯଣାଶ୍ରମେ
ହେ ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ମୂଷା ଅନେକ ଯୁଗ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ନାରାୟଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଜ୍ଞାନମାସାଦ୍ଯ ତତ୍ରୈଵ ମୋକ୍ଷମାଖୁର୍ଜଗାମ ସଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ତୁଲସୀଦେଵ୍ଯାଃ କଥିତଂ ତେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନ ପାଇ, ସେ ମୂଷା ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କଲେ। ବ୍ୟାସ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ— ହେ ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ତୁଳସୀ ଦେବୀଙ୍କର ମହିମା କହିଦେଲି।
ଇଦାନୀଂ ବ୍ରୂହି କିଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ମହାଭାଗ ତ୍ଵମିଚ୍ଛସି
ଏବେ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ତୁମେ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ମୋତେ କହ।
ଶ୍ରୀଵିଷ୍ଣଵେ ନମଃ ସ୍ଵଚ୍ଛଂ ଚଂଦ୍ରାଵଦାତଂ କରିକରମକରକ୍ଷୋଭସଂଜାତଫେନଂ। ବ୍ରହ୍ମୋଦ୍ଭୂତିପ୍ରସକ୍ତୈର୍ଵ୍ରତନିଯମପରୈଃ ସେଵିତଂ ଵିପ୍ରମୁଖ୍ଯୈଃ। କାରାଲଂକୃତେନ ତ୍ରିଭୁଵନଗୁରୁଣା ବ୍ରହ୍ମଣା ଦୃଷ୍ଟିପୂତଂ। ସଂଭୋଗାଭୋଗରମ୍ଯଂ ଜଲମଶୁଭହରଂ ପୌଷ୍କରଂ ଵଃ ପୁନାତୁ
ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଧଳା, ହାତୀ ଓ ମକର ଦ୍ୱାରା ଆଗ୍ରହିତ ଝାଗ ଭରିଥିବା, ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବ୍ରତ ଓ ନିୟମରେ ନିଷ୍ଠାରେ ସେବନ କରୁଥିବା, ତିନି ଲୋକର ଗୁରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପବିତ୍ର, ଆନନ୍ଦ ଓ ଶୋଭାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଅଶୁଭ ଦୂର କରୁଥିବା ପୁଷ୍କର ଜଳ ତୁମକୁ ପବିତ୍ର କରୁ।
ସୂତମେକାଂତମାସୀନଂ ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯଂ ମହାମତିଃ। ଲୋମହର୍ଷଣନାମା ଵା ଉଗ୍ରଶ୍ରଵସମାହ ତତ୍
ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋମହର୍ଷଣ କିମ୍ବା ଉଗ୍ରଶ୍ରବା, ସୂତ ଭାବେ ଏକାନ୍ତରେ ବସିଥିଲେ।
ଋଷୀଣାମାଶ୍ରମାଂସ୍ତାତ ଗତ୍ଵା ଧର୍ମାନ୍ସମାସତଃ। ପୃଚ୍ଛତାଂ ଵିସ୍ତରାଦ୍ବ୍ରୂହି ଯନ୍ମତ୍ତଃ ଶ୍ରୁତଵାନସି
ହେ ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଋଷିମାନେ ରହୁଥିବା ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଏକାଗ୍ରତାରେ ପଚାରିଛ, ମୋ ପାଖରୁ ଯେଉଁଠିକି ଶୁଣିଛ, ସେସବୁକୁ ବିସ୍ତାରରେ କହ।
ଵେଦଵ୍ଯାସାନ୍ମଯା ପୁତ୍ର ପୁରାଣାନ୍ଯଖିଲାନି ଚ। ତଵାଖ୍ଯାତାନି ପ୍ରାପ୍ତାନି ମୁନିଭ୍ଯୋ ଵଦ ଵିସ୍ତରାତ୍
ହେ ପୁଅ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବେଦବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଓ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ କହିଦେଇଛି। ଏହି ସବୁକୁ ଋଷିମାନେ ପାଖରେ ବିସ୍ତାରରେ କହ।
ପ୍ରଯାଗେ ମୁନିଵର୍ଯୈଶ୍ଚ ଯଥାପୃଷ୍ଟଃ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ। ପୃଷ୍ଟେନ ଚାନୁଶିଷ୍ଟାସ୍ତେ ମୁନଯୋ ଧର୍ମକାଂକ୍ଷିଣଃ
ପ୍ରୟାଗରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଯେପରି ପଚାରିଥିଲେ, ଓ ପ୍ରଭୁ ଯେପରି ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ, ଧର୍ମକୁ ଆଶା କରୁଥିବା ସେମାନେ ଏହିପରି ଶିକ୍ଷା ନେଇଥିଲେ।
ଦେଶଂ ପୁଣ୍ଯମଭୀପ୍ସଂତୋ ଵିଭୁନା ଚ ହିତୈଷିଣା। ସୁନାଭଂ ଦିଵ୍ଯରୂପଂ ଚ ସତ୍ଯଗଂ ଶୁଭଵିକ୍ରମଂ
ପୁଣ୍ୟ ଭୂମି ଚାହୁଁଥିବା ସେମାନେ, ସଦା ଭଲ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଦିବ୍ୟ ଆକୃତି, ସତ୍ୟବାନ୍, ଶୁଭ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସୁନାଭ ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇଥିଲେ।
ଅନୌପମ୍ଯମିଦଂ ଚକ୍ରଂ ଵର୍ତମାନମତଂଦ୍ରିତାଃ। ପୃଷ୍ଟତୋ ଯାତନିଯମାତ୍ପଦଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯଥ ଯଦ୍ଧିତମ୍
ପ୍ରଭୁ କହିଲେ: ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚକ୍ର ଅବିରତ ଘୂରୁଛି, ତୁମେ ଏହାକୁ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଅନୁସର। ଏହିପରି କଲେ, ତୁମେ ଆବଶ୍ୟକ ଭଲ ଫଳ ପାଇବ।
ଗଚ୍ଛତୋ ଧର୍ମଚକ୍ରସ୍ଯ ଯତ୍ର ନେମିର୍ଵିଶୀର୍ଯତେ। ପୁଣ୍ଯଃ ସ ଦେଶୋ ମଂତଵ୍ଯ ଇତ୍ଯୁଵାଚ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ
ଧର୍ମର ଚକ୍ର ଯେଉଁଠାରେ ଘୂରୁଥିବାବେଳେ ତାହାର କଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିଯିବ ନାହିଁ, ସେଠିକୁ ପୁଣ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଭାବିବା ଉଚିତ— ପ୍ରଭୁ ଏପରି କହିଥିଲେ।
ଉକ୍ତ୍ଵା ଚୈଵମୃଷୀନ୍ସର୍ଵାନଦୃଶ୍ଯତ୍ଵମଗାତ୍ପୁନଃ। ଗଂଗାଵର୍ତସମାହାରୋ ନେମିର୍ଯତ୍ର ଵ୍ଯଶୀର୍ଯତ
ଏପରି କହି, ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ ହେଉନାହିଁ। ଗଙ୍ଗା ଧାରା ଯେଉଁଠାରେ ଏକଠା ହେଲା, ସେଠି ଚକ୍ରର କଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିଗଲା।