ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ରୁଷାଵିଷ୍ଟଃ କୋପପ୍ରସ୍ଫୁରିତାଧରଃ । ଧନଦ ଉଵାଚ- ଆଃ ପାପ ଦୁଷ୍ଟ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତ କୃତଵାନ୍ଦେଵହେଲନମ୍
କ୍ରୋଧରେ ଅଧର କମ୍ପିତ ହେଇ, ଧନଦେବତା କୁବେର କହିଲେ— 'ହେ ପାପୀ, ଦୁଷ୍ଟ, ଦୁରାଚାରୀ, ତୁମେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅଦବ କରିଛ।'
ଅଷ୍ଟାଦଶକୁଷ୍ଠଵୃତୋ ଵିଯୁକ୍ତଃ କାଂତଯା ତଯା । ଅସ୍ମାତ୍ସ୍ଥାନାଦପଧ୍ଵସ୍ତୋ ଗଚ୍ଛ ସ୍ଵପ୍ନମଥାଧମ
ଅଠାରୋ ପ୍ରକାର କୁଷ୍ଠରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀଠାରୁ ଦୂରେ ହେବୁ, ଏଠାରୁ ତୁମକୁ ବାହାର କରାଯାଉଛି— ଏହିଠାରୁ ଚାଲ, ଦୁଃଖୀ, ଅନ୍ୟଠାରେ ଶୋଇବୁ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ଵଚନେ ତସ୍ଯ ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଥାନାତ୍ପପାତ ସଃ । ମହାଦୁଃଖାଭିଭୂତଶ୍ଚ କୁଷ୍ଠୈଃ ପୀଡିତଵିଗ୍ରହଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ସେଠାରୁ ତଳକୁ ପଡିଗଲେ। ବଡ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, କୁଷ୍ଠରେ ଦେହ ପୀଡିତ ହେଲା।
ନ ସୁଖଂ ଦିଵସେ ତସ୍ଯ ନ ନିଦ୍ରାଂ ଲଭତେ ନିଶି । ଛାଯାଯାଂ ପୀଡିତତନୁର୍ନିଦାଘେଽତ୍ଯଂତପୀଡିତଃ
ସେ ଦିନେ ସୁଖ ପାଉନଥିଲେ, ରାତିରେ ଶୋଇପାରୁନଥିଲେ। ଛାୟାରେ ଦେହ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିଲା, ତାପରେ ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଥିଲେ।
ଶିଵପୂଜାପ୍ରଭାଵେନ ସ୍ମୃତିସ୍ତସ୍ଯ ନ ଲୁପ୍ଯତେ । ପାତକେନାଭିଭୂତୋଽପି ପୂର୍ଵଂ କର୍ମ ସ୍ମରତ୍ଯସୌ
ଶିବଙ୍କ ପୂଜାର ପ୍ରଭାବରେ, ତାଙ୍କର ସ୍ମୃତି ହରାଇ ଯାଇନଥିଲା। ପାପରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପୂର୍ବ ଜୀବନ ମନେ ପକାଉଥିଲେ।
ଭ୍ରମମାଣସ୍ତତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ହିମାଦ୍ରିଂ ପର୍ଵତୋତ୍ତମମ୍ । ତତ୍ରାପଶ୍ଯନ୍ମୁନିଵରଂ ମାର୍କଂଡେଯଂ ତପୋନିଧିମ୍
ଏଭଳି ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ସେ ହିମାଳୟ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, ତପସ୍ଵୀ ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଯସ୍ଯାଯୁର୍ଵିଦ୍ଯତେ ରାଜନ୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵଯସା ସମମ୍ । ଵଵଂଦେ ଚରଣୌ ତସ୍ଯ ଦୂରତଃ ପାପକର୍ମକୃତ୍
ଯାହାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ, ରାଜା। ସେ ପାପୀ ଦୂରରୁ ତାଙ୍କର ପାଦକୁ ଶିର ନମାଇଲେ।
ମାର୍କଂଡେଯୋ ମୁନିଵରୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ କଂପିତଂ ତଥା । ପରୋପକରଣାର୍ଥାଯ ସମାହୂଯେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ତାଙ୍କୁ କମ୍ପିତ ଦେଖି, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ନିକଟକୁ ଡାକି, ଏଭଳି କହିଲେ—
କସ୍ମାତ୍କୁଷ୍ଠାଭିଭୂତସ୍ତ୍ଵଂ କୁତୋ ନିଂଦ୍ଯତରୋ ହ୍ଯସି । ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମାର୍କଂଡେଯଂ ମହାମୁନିମ୍
'ତୁମେ କିଏ, କିପରି କୁଷ୍ଠରେ ପୀଡିତ ହେଲ? କେମିତି ଏପରି ଦୁଃଖ ଦଶାକୁ ଆସିଲ?' ଏଭଳି ପଚାରିଲେ, ସେ ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ହେମମାଲ୍ଯୁଵାଚ- ରାଜରାଜସ୍ଯାନୁଚରୋ ହେମମାଲୀତି ନାମତଃ । ମାନସାତ୍ପଦ୍ମନିଚଯମାନୀଯ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ମୁନେ
ହେମମାଳୀ କହିଲେ— 'ମୁଁ ରାଜାଙ୍କର ଚାକର, ମୋ ନାମ ହେମମାଳୀ। ପ୍ରତିଦିନ ମାନସ ସରୋବରରୁ ପଦ୍ମ ତୁଳି ଆଣୁଥିଲି, ମୁନି।'
ଶିଵପୂଜନଵେଲାଯାଂ କୁବେରାଯ ସମର୍ପଯେ । ଏକସ୍ମିନ୍ଦିଵସେ ଚୈଵ କାଲଶ୍ଚାଵିଦିତୋ ମଯା
'ଶିବଙ୍କ ପୂଜା ବେଳେ, ସେମାନଙ୍କୁ କୁବେରଙ୍କୁ ଦେଇ ଦେଉଥିଲି। କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ଦିନ, ମୁଁ ସମୟ ଭୁଲିଗଲି।'
ପତ୍ନୀସୌଖ୍ଯପ୍ରସକ୍ତେନ ଶୋକଵ୍ଯାକୁଲଚେତସା । ତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧେନ ଶପ୍ତୋଽସ୍ମି ରାଜରାଜେନ ଵୈ ମୁନେ
'ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ ହୋଇ, ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲି। ତେଣୁ ରାଜାଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ପାଇଛି, ମୁନି।'
କୁଷ୍ଠାଭିଭୂତଃ ସଂଜାତୋ ଵିଯୁକ୍ତଃ କାଂତଯା ତଯା । ଅଧୁନା ତଵ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ତୋଽସ୍ମି ଶୁଭକର୍ମଣା
ମୁଁ କୁଷ୍ଠରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ମୋର ପ୍ରିୟା ସହ ଅଲଗା ହୋଇଥିଲି। ଏବେ ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳରେ ତୁମେଠାରେ ଆସିପାରିଛି।
ସତାଂ ସ୍ଵଭାଵତଶ୍ଚିତ୍ତଂ ପରୋପକରଣେ କ୍ଷମମ୍ । ଇତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଂ ପ୍ରଶାଧି କୃତାଗସମ୍
ଭଲ ଲୋକଙ୍କର ମନ ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପକାର କରିବାକୁ ଝୁକିଥାଏ। ଏହି କଥା ଜାଣି, ମୁଁ ଯେ ଅପରାଧ କରିଛି, ମୋତେ ଖ୍ମା କର, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ମାର୍କଂଡେଯ ଉଵାଚ- ତ୍ଵଯା ସତ୍ଯମିହ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନାସତ୍ଯଂ ଭାଷିତଂ ଯତଃ । ଅତୋ ଵ୍ରତୋପଦେଶଂ ତେ କଥଯାମି ଶୁଭପ୍ରଦମ୍
ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଲେ— ତୁମେ ଏଠାରେ ଯାହା କହିଛ, ସେଠାରେ କିଛି ମିଥ୍ୟା ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଶୁଭ ଉପବାସ ବିଧି ବୁଝେଇଦେଉଛି।
ଆଷାଢେ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତୁ ଯୋଗିନୀଵ୍ରତମାଚର । ଅସ୍ଯ ଵ୍ରତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯେନ କୁଷ୍ଠଂ ଯାସ୍ଯତି ଵୈ ଧ୍ରୁଵମ୍
ଆଷାଢ଼ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଯୋଗିନୀ ଉପବାସ କର। ଏହି ଉପବାସର ପୁଣ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମର କୁଷ୍ଠ ଚିକିତ୍ସା ହେବ।
ଇତି ଵାକ୍ଯମୃଷେଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦଂଡଵତ୍ପତିତୋ ଭୁଵି । ଉତ୍ଥାପିତଃ ସ ମୁନିନା ବଭୂଵାତୀଵ ହର୍ଷିତଃ
ଋଷିଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପଡିଗଲା। ମୁନି ତାକୁ ଉଠେଇଲେ, ତାହାର ମନ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା।
ମାର୍କଂଡେଯୋପଦେଶେନ ଵ୍ରତଂ ତେନ କୃତଂ ଯଥା । ଅଷ୍ଟାଦଶେଵ କୁଷ୍ଠାନି ଗତାନି ତସ୍ଯ ସର୍ଵଶଃ
ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ସେ ଉପବାସ କଲା। ଏହିପରି, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅଠାରୋ ପ୍ରକାର କୁଷ୍ଠ ଚିକିତ୍ସା ହେଲା।
ମୁନେର୍ଵାଚା ତତଃ ସମ୍ଯଗ୍ଵ୍ରତେ ଚୀର୍ଣେଽଭଵତ୍ସୁଖୀ । ଈଦୃଗ୍ଵିଧଂ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥିତଂ ଯୋଗିନୀଵ୍ରତମ୍
ମୁନିଙ୍କର କଥା ଓ ଉପବାସ ଠିକ୍ ଭାବେ କରି, ସେ ସୁଖୀ ହେଲା। ଏଭଳି ରୂପେ, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯୋଗିନୀ ଉପବାସ ବିବରଣ କରାଗଲା।
ଅଷ୍ଟାଶୀତିସହସ୍ରାଣି ଦ୍ଵିଜାନ୍ଭୋଜଯତେ ତୁ ଯଃ । ତତ୍ସମଂ ଫଲମାପ୍ନୋତି ଯୋଗିନୀଵ୍ରତକୃନ୍ନରଃ
ଯିଏ ଚଉରାସି ହଜାର ଦ୍ୱିଜକୁ ଭୋଜନ କରାଏ, ସେଉଁଠି ଯୋଗିନୀ ଉପବାସ କରିଥିବା ଲୋକ ଏହି ସମାନ ଫଳ ପାଏ।
ମହାପାପପ୍ରଶମନଂ ମହାପୁଣ୍ଯଫଲପ୍ରଦମ୍ । ପଠନାଚ୍ଛ୍ରଵଣାନ୍ମର୍ତ୍ଯଃ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଏହା ମହାପାପ ଦୂର କରେ, ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଦିଏ। ଏହା ପଢ଼ିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ଆଷାଢକୃଷ୍ଣଯୋଗିନ୍ଯେକାଦଶୀମାହାତ୍ମ୍ଯଂନାମ ଦ୍ଵିପଂଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡ, ଉମା, ପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ, ଆଷାଢ଼ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଯୋଗିନୀ ଏକାଦଶୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ନାମକ ପଚାଶିତିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଆଷାଢସ୍ଯ ସିତେ ପକ୍ଷେ କା ଚ ଏକାଦଶୀ ଭଵେତ୍ । କିଂ ନାମ କୋ ଵିଧିସ୍ତସ୍ଯା ଏତଦ୍ଵିସ୍ତରତୋ ଵଦ
ୟୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ— ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ କେଉଁ ଏକାଦଶୀ ହୁଏ? ତାହାର ନାମ କଣ ଓ ବିଧି କଣ? ଏହି ସବୁ ଭଲ ଭାବେ କହ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- କଥଯାମି ମହାପୁଣ୍ଯାଂ ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷପ୍ରଦାଯିନୀମ୍ । ଶଯନୀଂ ନାମନାମେତି ସର୍ଵପାପହରାଂ ପରାମ୍
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ମୁଁ ତୁମକୁ ସବୁଠାରୁ ପୁଣ୍ୟମୟ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ଏକାଦଶୀ ବିଷୟରେ କହିବି। ଏହାକୁ ଶୟନୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ।
ଯସ୍ଯାଃ ଶ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ଵାଜପେଯଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ନାତଃ ପରତରଂ ନୃଣାମ୍
ଏହି ଏକାଦଶୀ ବିଷୟରେ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଁଛି, ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଏହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚ କିଛି ନାହିଁ।
ପାପିନାଂ ପାପନାଶାଯ ସୃଷ୍ଟା ଧାତ୍ରା ମହୋତ୍ତମା । ଅତଃ ପରା ନ ରାଜେଂଦ୍ର ଵର୍ତ୍ତତେ ମୋକ୍ଷଦାଯିନୀ
ପାପୀମାନଙ୍କର ପାପ ନାଶ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକାଦଶୀ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଏକାଦଶୀ ଅଛିନାହିଁ, ରାଜନ।
ଏତସ୍ମାତ୍କାରଣାଦ୍ରାଜନ୍ଶ୍ରୂଯତାଂ ଗତିରୁତ୍ତମା । ଭଵେନ୍ନରାଣାଂ ଶ୍ରୋତୄଣାଂ କଥାଯାଃ ଶ୍ରଵଣାଦପି
ଏହି କାରଣରୁ, ରାଜା, ଏହି ଏକାଦଶୀ କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି ମିଳେ— ଏହା ଶୁଣ।
ତେ ସଦା ଵୈଷ୍ଣଵା ରାଜନ୍ମମ ଭକ୍ତିପରାଯଣାଃ । ଆଷାଢେ ଵାମନଶ୍ଚୈଵ ପୂଜ୍ଯତେ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ଏମାନେ ସଦା ମୋର ଭକ୍ତିରେ ଲିନ ଥିବା ବୈଷ୍ଣବ। ଆଷାଢ଼ ମାସରେ ବାମନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ।
ଵାମନଃ ପୂଜିତୋ ଯେନ କମଲୈଃ କମଲେକ୍ଷଣଃ । ଆଷାଢସ୍ଯ ସିତେ ପକ୍ଷେ କାମିକାଯା ଦିନେ ତଥା
ଯିଏ ବାମନ, କମଳନୟନଙ୍କୁ, କମଳ ଫୁଲରେ ପୂଜା କରେ, ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର କାମିକା ଦିନରେ—
ତେନାର୍ଚିତଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ତ୍ରଯୋ ଦେଵାଃ ସନାତନାଃ । କୃତା ଚୈକାଦଶୀ ଯେନ ହରିଵାସରମୁତ୍ତମମ୍
ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଓ ତିନି ଶାଶ୍ୱତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ଏବଂ ସେ ହରିଙ୍କର ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରିଥାଏ।