କେଶଵପ୍ରୀଣନାର୍ଥାଯ ଅନ୍ଯଦାଚମନାଦୃତେ । ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ଦେଵଦେଵେଶଃ ପୂଜନୀଯସ୍ତ୍ରିଵିକ୍ରମଃ
କେଶବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ପାଣି ଛଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନ ନେଇ, ଦେବଦେବ ତ୍ରିବିକ୍ରମଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଗଂଧୈର୍ଧୂପୈସ୍ତଥା ପୁଷ୍ପୈର୍ଵାସୋଭିଃ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନୈଃ । ପୂଜଯିତ୍ଵା ଵିଧାନେନ ମଂତ୍ରମେତମୁଦୀରଯେତ୍
ସୁଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଫୁଲ ଏବଂ ଭଲ ଜମାକପଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଯଥାବିଧିରେ ପୂଜା କରି, ଏହି ମନ୍ତ୍ରଟି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍—
ଦେଵଦେଵ ହୃଷୀକେଶ ସଂସାରାର୍ଣଵତାରକ । ଉଦକୁଂଭପ୍ରଦାନେନ ନଯ ମାଂ ପରମାଂ ଗତିମ୍
ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ହୃଷୀକେଶ, ସଂସାର ଦୁଃଖରୁ ଉଦ୍ଧାର କରୁଥିବା, ପାଣିର କୁମ୍ଭ ଦାନ କରି ମୋତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତିକୁ ନେଇଯାଅ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠେ ମାସି ତୁ ଵୈ ଭୀମ ଯା ଶୁକ୍ଲୈକାଦଶୀ ଶୁଭା । ନିର୍ଜଲା ସମୁପୋଷ୍ଯାତ୍ର ଜଲକୁଂଭାନ୍ସଶର୍କରାନ୍
ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସରେ, ହେ ଭୀମ, ଶୁଭ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ ଯାହାକୁ ନିର୍ଜଳା କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ ପାଣି ଓ ଚିନି ଭରା କୁମ୍ଭ ସହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍।
ପ୍ରଦାଯ ଵିପ୍ରମୁଖ୍ଯେଭ୍ଯୋ ମୋଦତେ ଵିଷ୍ଣୁସନ୍ନିଧୌ । ତତଃ କୁଂଭାଃ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ଭକ୍ତିତଃ
ଏହି କୁମ୍ଭଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦାନ କରିଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ନିଧାନରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ; ପରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କୁମ୍ଭ ଦେବା ଉଚିତ୍।
ଭୋଜଯିତ୍ଵା ତତୋ ଵିପ୍ରାନ୍ସ୍ଵଯଂ ଭୁଂଜୀତ ତତ୍ପରଃ । ଏଵଂ ଯଃ କୁରୁତେ ପୂର୍ଣାଂ ଦ୍ଵାଦଶୀଂ ପାପନାଶିନୀମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ପରେ, ନିଜେ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁଠି ଏଭଳି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଉପବାସ କରାଯାଏ, ତାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରେ।
ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ପଦଂ ଗଚ୍ଛତ୍ଯନାମଯମ୍ । ତତଃ ପ୍ରଭୃତି ଭୀମେନ କୃତା ହ୍ଯେକାଦଶୀ ଶୁଭା । ପାଂଡଵଦ୍ଵାଦଶୀ ନାମ୍ନା ଲୋକେ ଖ୍ଯାତା ବଭୂଵ ହ
ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ନିର୍ମଳ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ହେ ଭୀମ, ତୁମେ କରିଥିବା ଏହି ଶୁଭ ଏକାଦଶୀ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପାଣ୍ଡବ ଦ୍ୱାଦଶୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।
ଯୁଧିଷ୍ଠିରଉଵାଚ- ଆଷାଢକୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତୁ କିଂ ଵୈ ଏକାଦଶୀ ଭଵେତ୍ । କଥଯସ୍ଵ ପ୍ରସାଦେନ ଵାସୁଦେଵ ମମାଗ୍ରତଃ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ— ଆଷାଢ଼ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ କେଉଁ ଏକାଦଶୀ ଅଛି? ହେ ବାସୁଦେବ, ଦୟାକରି ମୋ ସାମ୍ନାରେ କହ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ଵ୍ରତାନାମୁତ୍ତମଂ ରାଜନ୍କଥଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ । ସର୍ଵପାପକ୍ଷଯକରଂ ସର୍ଵମୁକ୍ତିପ୍ରଦାଯକମ୍
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ରାଜା, ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରୁଥିବା ଏବଂ ସମସ୍ତ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଆଷାଢସ୍ଯାସିତେ ପକ୍ଷେ ଯୋଗିନୀ ନାମ ନାମତଃ । ଏକାଦଶୀ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାପାତକନାଶିନୀ
ଆଷାଢ଼ର କଳା ପକ୍ଷରେ ଯୋଗିନୀ ନାମକ ଏକାଦଶୀ ଅଛି, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଏହା ମହାପାପକୁ ନାଶ କରେ।
ସଂସାରାର୍ଣଵମଗ୍ନାନାଂ ପୋତଭୂତା ସନାତନୀ । ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ ସାରଭୂତା ଯୋଗିନୀ ଵ୍ରତକାରିଣାମ୍
ଏହି ବ୍ରତ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଚିରନ୍ତନ ନୌକା ସଦୃଶ, ତିନି ଲୋକର ମଧ୍ୟରେ ସାର, ଏବଂ ବ୍ରତମାନେ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
କଥଯାମି ତଵାଗ୍ରେଽହଂ କଥାଂ ପୌରାଣିକୀଂ ଶୁଭାମ୍ । ଅଲକାଯାଂ ରାଜରାଜଃ ଶିଵଭକ୍ତିପରାଯଣଃ
ମୁଁ ଏଠାରେ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଏକ ଶୁଭ ପୁରାତନ କଥା କହିବି— ଅଲକାପୁରୀରେ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ ଶିବଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠା ରଖୁଥିଲେ।
ତସ୍ଯାସୀତ୍ପୁଷ୍ପବଟୁକୋ ହେମମାଲୀତି ନାମତଃ । ତସ୍ଯ ପତ୍ନୀ ସୁରୂପା ଚ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀତି ନାମତଃ
ସେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ପୁଷ୍ପବଟୁକ ନାମକ ଏକ ଦାସ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି ହେମମାଳୀ। ତାଙ୍କର ଜଣେ ସୁନ୍ଦର ଓ ବଡ଼ ଆଖି ଥିବା ଜଣେ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି ବିଶାଳାକ୍ଷୀ।
ସ ତସ୍ଯାଂ ଚାସକ୍ତମନା କାମପାଶଵଶଂ ଗତଃ । ମାନସାତ୍ପୁଷ୍ପନିଚଯମାନୀଯ ସ୍ଵଗୃହେ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ତାଙ୍କ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ହେଇ, କାମବାସନାରେ ବନ୍ଧି ଥିଲେ, ମନରେ ପୁଷ୍ପ ତିଆରି କରି ଘରେ ରହୁଥିଲେ।
ପତ୍ନୀପ୍ରେମରସାସକ୍ତୋ ନ କୁବେରାଲଯଂ ଗତଃ । କୁବେରୋ ଦେଵସଦନେ କରୋତି ଶିଵପୂଜନମ୍
ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର ପ୍ରେମର ମଧୁରତାରେ ମନ ଲଗାଇ ରହିଥିବା ସେ, କୁବେରଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯାଇନଥିଲେ। ଏଠି କୁବେର, ଦେବମଣ୍ଡଳରେ ବସି, ଶିବଙ୍କ ପୂଜା କରୁଥିଲେ।
ମଧ୍ଯାହ୍ନସମଯେ ରାଜନ୍ପୁଷ୍ପାଗମସମୀକ୍ଷକଃ । ହେମମାଲୀ ସ୍ଵଭଵନେ ରମତେ କାଂତଯା ସହ
ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ, ରାଜା, ଫୁଲ ଆସିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା ବେଳେ, ହେମମାଳୀ ନିଜ ଘରେ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥିଲେ।
ଯକ୍ଷରାଟ୍ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାଥ କାଲାତିକ୍ରମକୋପିତଃ । କସ୍ମାନ୍ନାଯାତି ଭୋ ଯକ୍ଷା ହେମମାଲୀ ଦୁରାତ୍ମଵାନ୍ । ନିଶ୍ଚଯଃ କ୍ରିଯତାମସ୍ଯ ଇତ୍ଯୁଵାଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟରୁ ମୁଖ୍ୟ, ବେଳ ଅତିକ୍ରମ ହେବାରେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ, 'ସେ ଦୁଷ୍ଟ ହେମମାଳୀ କାହିଁକି ଆସୁନାହିଁ? ଏହାର ଯୋଗୁଁ କଣ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ନିଷ୍ପତ୍ତି କର।' ଏହି କଥା ସେ ପୁନିପୁନି କହିଲେ।
ଯକ୍ଷା ଊଚୁଃ - ଵନିତାକାମୁକୋ ଗେହେ ରମତେ ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ନୃପ । ତେଷାଂ ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ କୁବେରଃ କୋପପୂରିତଃ
ଯକ୍ଷମାନେ କହିଲେ— 'ସେ ଘରେ ସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରେମରେ ମନ ଲଗାଇ ଇଚ୍ଛାମତେ ରହୁଛନ୍ତି, ରାଜା।' ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, କୁବେର ରେଜାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ।
ଆହ୍ଵଯାମାସ ତଂ ତୂର୍ଣଂ ବଟୁକଂ ହେମମାଲିନମ୍ । ଜ୍ଞାତ୍ଵା କାଲାତ୍ଯଯଂ ସୋଽପି ଭଯଵ୍ଯାକୁଲଲୋଚନଃ
ସେ ତୁରନ୍ତ ହେମମାଳୀକୁ ଡାକିଲେ। ନିଜର ବେଳ ଅତିକ୍ରମ ହେବା ବୁଝି, ହେମମାଳୀ ଭୟରେ ଆଖି ଭରି ଆସିଗଲେ।
ଅସ୍ନାତ ଏଵ ଆଗତ୍ଯ କୁବେରସ୍ଯାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତଃ । ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଧନଦଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ
ସେ ନହାଇ ନଥିବା ବେଳେ, କୁବେରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଧନର ଦେବତା କୁବେର କ୍ରୋଧରେ ଆଖି ରକ୍ତ ହୋଇ ରେଜାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ରୁଷାଵିଷ୍ଟଃ କୋପପ୍ରସ୍ଫୁରିତାଧରଃ । ଧନଦ ଉଵାଚ- ଆଃ ପାପ ଦୁଷ୍ଟ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତ କୃତଵାନ୍ଦେଵହେଲନମ୍
କ୍ରୋଧରେ ଅଧର କମ୍ପିତ ହେଇ, ଧନଦେବତା କୁବେର କହିଲେ— 'ହେ ପାପୀ, ଦୁଷ୍ଟ, ଦୁରାଚାରୀ, ତୁମେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅଦବ କରିଛ।'
ଅଷ୍ଟାଦଶକୁଷ୍ଠଵୃତୋ ଵିଯୁକ୍ତଃ କାଂତଯା ତଯା । ଅସ୍ମାତ୍ସ୍ଥାନାଦପଧ୍ଵସ୍ତୋ ଗଚ୍ଛ ସ୍ଵପ୍ନମଥାଧମ
ଅଠାରୋ ପ୍ରକାର କୁଷ୍ଠରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀଠାରୁ ଦୂରେ ହେବୁ, ଏଠାରୁ ତୁମକୁ ବାହାର କରାଯାଉଛି— ଏହିଠାରୁ ଚାଲ, ଦୁଃଖୀ, ଅନ୍ୟଠାରେ ଶୋଇବୁ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତେ ଵଚନେ ତସ୍ଯ ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଥାନାତ୍ପପାତ ସଃ । ମହାଦୁଃଖାଭିଭୂତଶ୍ଚ କୁଷ୍ଠୈଃ ପୀଡିତଵିଗ୍ରହଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ସେଠାରୁ ତଳକୁ ପଡିଗଲେ। ବଡ ଦୁଃଖରେ ଭାସି, କୁଷ୍ଠରେ ଦେହ ପୀଡିତ ହେଲା।
ନ ସୁଖଂ ଦିଵସେ ତସ୍ଯ ନ ନିଦ୍ରାଂ ଲଭତେ ନିଶି । ଛାଯାଯାଂ ପୀଡିତତନୁର୍ନିଦାଘେଽତ୍ଯଂତପୀଡିତଃ
ସେ ଦିନେ ସୁଖ ପାଉନଥିଲେ, ରାତିରେ ଶୋଇପାରୁନଥିଲେ। ଛାୟାରେ ଦେହ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିଲା, ତାପରେ ଅତି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଥିଲେ।
ଶିଵପୂଜାପ୍ରଭାଵେନ ସ୍ମୃତିସ୍ତସ୍ଯ ନ ଲୁପ୍ଯତେ । ପାତକେନାଭିଭୂତୋଽପି ପୂର୍ଵଂ କର୍ମ ସ୍ମରତ୍ଯସୌ
ଶିବଙ୍କ ପୂଜାର ପ୍ରଭାବରେ, ତାଙ୍କର ସ୍ମୃତି ହରାଇ ଯାଇନଥିଲା। ପାପରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପୂର୍ବ ଜୀବନ ମନେ ପକାଉଥିଲେ।
ଭ୍ରମମାଣସ୍ତତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ହିମାଦ୍ରିଂ ପର୍ଵତୋତ୍ତମମ୍ । ତତ୍ରାପଶ୍ଯନ୍ମୁନିଵରଂ ମାର୍କଂଡେଯଂ ତପୋନିଧିମ୍
ଏଭଳି ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ସମୟରେ, ସେ ହିମାଳୟ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ, ତପସ୍ଵୀ ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଯସ୍ଯାଯୁର୍ଵିଦ୍ଯତେ ରାଜନ୍ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵଯସା ସମମ୍ । ଵଵଂଦେ ଚରଣୌ ତସ୍ଯ ଦୂରତଃ ପାପକର୍ମକୃତ୍
ଯାହାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ, ରାଜା। ସେ ପାପୀ ଦୂରରୁ ତାଙ୍କର ପାଦକୁ ଶିର ନମାଇଲେ।
ମାର୍କଂଡେଯୋ ମୁନିଵରୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ କଂପିତଂ ତଥା । ପରୋପକରଣାର୍ଥାଯ ସମାହୂଯେଦମବ୍ରଵୀତ୍
ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ତାଙ୍କୁ କମ୍ପିତ ଦେଖି, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ନିକଟକୁ ଡାକି, ଏଭଳି କହିଲେ—
କସ୍ମାତ୍କୁଷ୍ଠାଭିଭୂତସ୍ତ୍ଵଂ କୁତୋ ନିଂଦ୍ଯତରୋ ହ୍ଯସି । ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମାର୍କଂଡେଯଂ ମହାମୁନିମ୍
'ତୁମେ କିଏ, କିପରି କୁଷ୍ଠରେ ପୀଡିତ ହେଲ? କେମିତି ଏପରି ଦୁଃଖ ଦଶାକୁ ଆସିଲ?' ଏଭଳି ପଚାରିଲେ, ସେ ମହାମୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ହେମମାଲ୍ଯୁଵାଚ- ରାଜରାଜସ୍ଯାନୁଚରୋ ହେମମାଲୀତି ନାମତଃ । ମାନସାତ୍ପଦ୍ମନିଚଯମାନୀଯ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ମୁନେ
ହେମମାଳୀ କହିଲେ— 'ମୁଁ ରାଜାଙ୍କର ଚାକର, ମୋ ନାମ ହେମମାଳୀ। ପ୍ରତିଦିନ ମାନସ ସରୋବରରୁ ପଦ୍ମ ତୁଳି ଆଣୁଥିଲି, ମୁନି।'