ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାତିଥିଂ ତୁ ଶୀତାର୍ତଂ ଵଵଂଦେ ଶିରସା ତତଃ । ଦଦୌ ତୃଣାସନଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ତସ୍ମୈ ପାଦ୍ଯାଦିକଂ ତତଃ
ସେ ଅତିଥିକୁ ଶୀତରେ ପୀଡ଼ିତ ଦେଖି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଘାସର ଆସନ ଦେଲେ ଏବଂ ପାଦ ଧୋଇବା ପାଇଁ ପାଣି ଓ ଅନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ଦେଲେ ।
ତତୋ ମଧୁରଯା ଵାଚା ତେନୈଵାତିଥିନା ସହ । ତସ୍ଥୌ ସ୍ଵସ୍ଥେନ ମନସା ପ୍ରଜ୍ଞାଲାପଂ ପ୍ରକୁର୍ଵତା
ତାପରେ, ମିଠା କଥା ହେବା ସହିତ, ସେ ଅତିଥି ସହିତ ରହିଲେ, ମନ ଶାନ୍ତ ରଖି ଜ୍ଞାନମୟ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିଲେ ।
ଗୃହିଣ୍ଯା ସହ ଗୋପେନ ସ୍ଵାମିସେଵା ସୁଦକ୍ଷଯା । ତତଃ କୂଷ୍ମାଣ୍ଡକଂ ନଵ୍ଯଂ ପକ୍ଵମତ୍ଯଂତ ଯତ୍ନତଃ
ତାଙ୍କର ଘରବଧୂ ଏବଂ ଗୋପାଳକ ସହିତ, ଯିଏ ପତିସେବାରେ ଦକ୍ଷ, ସେମାନେ ଏହି ତରକାରୀ ଫଳକୁ ବହୁତ ଯତ୍ନରେ ରାନ୍ଧିଲେ ।
ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ହର୍ଷିତା ସାଧ୍ଵୀ ଦଦୌ ଭାଗଂ ଵିଧାଯ ସା । ଅଥାସୌ ଦୁର୍ବଲୋ ଗୋପୋ ଦିନଵିଂଶମୁପୋଷଣାତ୍
ଏହା ପାଇ ପାଇ, ସେ ସତୀ ଘରବଧୂ ଖୁସି ହୋଇ ଭାଗ କରି ଦେଲେ; ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ ଗୋପାଳ, ଏକୋଇଶି ଦିନ ଉପବାସ କରିଥିବା, ଏହାର ଏକ ଅଂଶ ପାଇଲେ ।
ଆତିଥେଯୋ ମହାଭାଗଂ ଦଦୌ ଚାତିଥଯେ ମୁଦା । ତତସ୍ତଦ୍ଗୃହିଣୀ ସାଧ୍ଵୀ ସ୍ଵାମିଭକ୍ତିପରାଯଣା
ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ପାଇ ଖୁସି ହୋଇ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅଂଶ ଘରମାଳିକଙ୍କୁ ଦେଲେ; ତାପରେ ସେ ସତୀ ଘରବଧୂ, ଯିଏ ପତିସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ...
ଦଦୌ ସା ପତିତଂ ଭାଗଂ ତସ୍ମୈ ଚାତିଥଯେ ମୁଦା । ଅଥାତିଥେସ୍ତଯୋସ୍ତତ୍ର ଦଂପତ୍ଯୋଃ ସୁମହାତ୍ମନୋଃ
... ନିଜ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହୋଇ ଅତିଥିକୁ ଦେଲେ; ଏଭଳି, ସେଇ ଦୁଇ ଦୟାଳୁ ଦମ୍ପତି ଓ ଅତିଥି ମଧ୍ୟରେ ...
ଅଭୂଦ୍ଭାଗଦ୍ଵଯଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ସୁପ୍ରୀତୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଵିଷ୍ଣୁଵତ୍ପୂଜିତସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ସୋଽତିଥିର୍ଦୃଢଭକ୍ତିତଃ
ଦୁଇ ଅଂଶ ଖାଇ, ସେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତିଥି ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ପରି ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ ।
ଵିଶ୍ରାମଂ ରାତ୍ରୌ ତତ୍ରୈଵ ପ୍ରାତଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଚିରଂ ଯଯୌ । ଗତୈଵମୁପଵାସେନ ଦିନାନାମେକଵିଂଶତିଃ
ସେ ରାତିଟିଏ ସେଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ, ପ୍ରଭାତେ ସ୍ନାନ କରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଚାଲିଗଲେ; ଏଭଳି ଉପବାସ କରି କ୍ରମେ ଏକୋଇଶି ଦିନ କଟିଗଲା ।
ଦଂପତୀ ତୌ ମହାତ୍ମାନୌ ପଂଚତାଂ ଯଯତୁସ୍ତତଃ । ତେନ ପୁଣ୍ଯପ୍ରଭାଵେଣ ଦଂପତୀ ତୌ ମହାଶଯୌ
ସେଇ ଦୁଇଜଣ ଉତ୍ତମ ଦମ୍ପତି ଏହି ଲୋକରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ । ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ, ସେଇ ଦମ୍ପତି ମହାନ ହୃଦୟର ଥିଲେ ।
ପ୍ରାପତୁର୍ଵିଷ୍ଣୁସାଯୁଜ୍ଯଂ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ଯୋଗିନାମପି । ତଯୋଃ ପୁଣ୍ଯପ୍ରଭାଵେଣ ଵିହିତାତିଥିପୂଜଯା
ସେମାନେ ଏମିତି ଏକତା ପାଇଲେ, ଯାହାକି ବଡ଼ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଏକତ୍ୱ । ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଓ ଅତିଥି ସେବାର ଫଳରେ ଏହା ହେଲା ।
ତସ୍ମିନ୍ରାଜ୍ଯେ ତୁ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ ଵିନଷ୍ଟମଭଵତ୍ତତଃ । ଅତ୍ଯଂତସୁଖିନୋଲୋକାଃ ଶୋକଵ୍ଯାଧିଵିଵର୍ଜିତାଃ
ସେଇ ରାଜ୍ୟରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଶେଷ ହେଲା; ଲୋକମାନେ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ, ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ।
ଧନଧାନ୍ଯାଦିସମ୍ପନ୍ନା ବଭୂଵୁର୍ଧର୍ମତତ୍ପରାଃ । ଵିନଷ୍ଟା ଦସ୍ଯଵସ୍ତତ୍ର ନୃପୋଽଭୂଲ୍ଲୋକପାଲକଃ
ସେମାନେ ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ପଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ରହିଲେ; ସେଠାରେ ଦୁଷ୍ଟ ଚୋର ମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ରାଜା ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ଷକ ହେଲେ ।
ନିଜାଚାରରତାଲୋକା ଜଲଦାଃ କାମଵର୍ଷିଣଃ । ପୂର୍ଵଜାଃ କୋଟିପୁରୁଷାସ୍ତଥୈଵାପରଜାସ୍ତଯୋଃ
ଲୋକମାନେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ମାନିଲେ; ମେଘମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ବର୍ଷା କଲେ । ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବଜ ଓ ପରଜନ୍ମର ଲୋକମାନେ—
ତେନୈଵ କର୍ମଣା ମୁକ୍ତିଂ ଜଗ୍ମୁଃ ପାପଵିଵର୍ଜିତାଃ । ନିର୍ଦୋଷା ଧନସଂପନ୍ନାଃ ସର୍ଵଲୋକୈକପୂଜିତାଃ
—ସେଇ କର୍ମର ଫଳରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଲେ, ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ; ଦୋଷହୀନ, ଧନୀ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ ।
ଶୋକଵ୍ଯାଧିଵିହୀନା ଚ ଵଵୃଧେ ସଂତତିସ୍ତଯୋଃ । ଲୋମଶ ଉଵାଚ- ଆଗଂତୁପୂଜାମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ସେତିହାସଂ ମଯୋଦିତମ୍
ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କ ବଂଶ ଉନ୍ନତି ହେଲା । ଲୋମଶ କହିଲେ— ଅତିଥି ସେବାର ମହିମା ଓ ଏହି କଥା ମୁଁ କହିଛି ।
ଯୁଵଯୋଃ ପ୍ରୀତଯୋର୍ଵିପ୍ରୌ କିମନ୍ଯଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛଥ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଇତି ବ୍ରୁଵତି ଵୈ ତସ୍ମିଁଲ୍ଲୋମଶେ ତପସାଂ ଧନେ
ହେ ଦୁଇଜଣ ପ୍ରସନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ ? ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏପରି ଭାବେ ତପସ୍ଵୀ ଲୋମଶ କଥା କହୁଥିଲେ—
କାଲଗ୍ରସ୍ତଃ କୃଷ୍ଣଆଖୁସ୍ତତ୍ରୋତ୍ତସ୍ଥୌ ବିଲାନ୍ନିଜାତ୍ । ତମୁତ୍ଥିତଂ ବିଲାତ୍କୃଷ୍ଣମୂଷକଂ କ୍ରୋଧଵିହ୍ଵଲଃ
ସେଠାରେ ଏକ କଳା ଉନ୍ଦୁର, ସମୟର ଗତିରେ, ନିଜ ବିଲରୁ ବାହାରିଲା; ସେଇ କଳା ଉନ୍ଦୁର, ବିଲରୁ ବାହାରି ରାଗରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲା—
ପଵିତ୍ରସ୍ତତ୍ର ଚୋତ୍ତସ୍ଥୌ ଵଦନ୍ନିତି ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ଅଯଂ ପାପାଶଯୋ ଦୁଷ୍ଟୋ ମୂଷକୋ ନିଶି ଚାଶ୍ରମମ୍
—ସେଠାରେ ଉଠିକି, ବାରମ୍ବାର କହିଲା: 'ଏହି ଉନ୍ଦୁର ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ, ଖରାପ; ରାତିରେ ଆଶ୍ରମରେ—'
ଖନତେ ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଂତୌଘୈର୍ଗୃହଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଚ କୃଂତତି । ସର୍ଵେଷାମେଵ ଵର୍ଣାନାଂ କୃପା ଶ୍ରେଷ୍ଠା ପ୍ରକୀର୍ତିତା
—'ତିକ୍ତ ଦାନ୍ତରେ ଖୋଦିଏ ଓ ଘରର ସାମଗ୍ରୀ କାଟେ । ସମସ୍ତ ଜାତିରେ କରୁଣାକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—'
ସା ଚ ସର୍ଵେଷୁ କର୍ତଵ୍ଯା ନ ଚ ଦୁଷ୍ଟେଷୁ ଜଂତୁଷୁ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାସୌ ମୂଷିକଂ ତଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ କୃତୈନସମ୍
—'ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି ନୁହେଁ ।' ଏହିଭଳି କହି, ସେ ଉନ୍ଦୁରକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଘାତ କଲେ—
ନାରାଚେନାତିତୀକ୍ଷ୍ଣେନ ପ୍ରାପ୍ତକାଲଂ ଜଘାନ ହ । ସ୍ରଵଚ୍ଛୋଣିତଧାରାଭିଃ ପ୍ଲାଵିତାଙ୍ଗଃ ସ ମୂଷକଃ
ଅତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସମୟ ଆସିଲାବେଳେ ମାରିଦେଲେ । ସେ ଉନ୍ଦୁର ଦେହ ରକ୍ତର ଧାରାରେ ଭିଜିଗଲା—
ପପାତ ଭୂମୌ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ଵ୍ଯଥଯା ହତଚେତନଃ । ଆଖୌ ନିପତିତେ ତସ୍ମିନ୍ଦଯାଲୁର୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
—ବେଦନାରେ ଚେତନା ହରାଇ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା । ସେ ଉନ୍ଦୁର ପଡ଼ିଯିବା ପରେ, ଦୟାଳୁ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ—
ହାହାକାରଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ସମୁତ୍ତସ୍ଥୌ ଜଵେନ ସଃ । ନିଜକର୍ଣାତ୍ସମାନୀଯ ତୁଲସୀପତ୍ରମୁତ୍ତମମ୍
—ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କଲେ ଓ ଦ୍ରୁତ ଉଠିଲେ; ନିଜ କାନରୁ ଏକ ଉତ୍ତମ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ନେଲେ—
ତସ୍ଯାଖୋର୍ଵଦନେ ଶୀର୍ଷେ କର୍ଣଯୋଶ୍ଚ ପ୍ରଦତ୍ତଵାନ୍ । ମାତସ୍ତୁ ତୁଲସୀଦେଵି ଗୋଵିନ୍ଦହ୍ଲାଦକାରିଣି
—ସେଉଁଠି ଉନ୍ଦୁରର ମୁଁହ, ମୁଣ୍ଡ ଓ କାନରେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ରଖିଲେ । 'ମା ତୁଳସୀଦେବୀ, ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା—'
ଅସ୍ଯାଖୋଃ କୃତପାପସ୍ଯ କୁରୁ ତ୍ଵଂ ଗତିମୁତ୍ତମାମ୍ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସର୍ଵଲୋକୋପକାରକଃ
'ଏହି ପାପ କରିଥିବା ଉନ୍ଦୁରକୁ ଉତ୍ତମ ଗତି ଦିଅ ।' ଏହିପରି କହି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାରୀ—
ହରେନାରାଯଣାନନ୍ତ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଚୈରକରୋଦ୍ଧ୍ଵନିମ୍ । ତୁଲସୀପତ୍ରସଂସ୍ପର୍ଶାନ୍ମୂଷକୋ ଵୀତକଲ୍ମଷଃ
—'ହରେ, ନାରାୟଣ, ଅନନ୍ତ' ବୋଲି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ । ତୁଳସୀ ପତ୍ର ସ୍ପର୍ଶରେ, ଉନ୍ଦୁର ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲା ।
ଶ୍ରଵଣାଦ୍ଧରିନାମ୍ନଶ୍ଚ ମୁକ୍ତୋଽଭୂଦ୍ଭଵବଂଧନାତ୍ । ତତୋ ଦୂତା ମହାଵିଷ୍ଣୋଃ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତାଃ
ହରିଙ୍କ ନାମ ଶୁଣିବା ସହିତ, ସେ ଜନ୍ମର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଶୋଭିତ ମହାବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୂତମାନେ ଆସିଲେ।
ଆଜଗ୍ମୁଃ ସୁରଥୈଃ ଶୀଘ୍ରଂ ନେତୁଂ ତଂ ଗତକଲ୍ମଷମ୍ । ସମାରୁହ୍ଯ ରଥଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁଦୂତଗଣୈର୍ଵୃତାଃ
ସେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୋଇଥିବାରୁ, ଦୈବ ରଥ ନେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୂତମାନେ ତାଙ୍କୁ ନେବାକୁ ଦ୍ରୁତ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୂତମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହିଲେ।
ଜଗାମ ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ମୂଷକୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଯୁଗକୋଟିସହସ୍ରାଣି ସ୍ଥିତ୍ଵା ନାରାଯଣାଶ୍ରମେ
ହେ ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ମୂଷା ଅନେକ ଯୁଗ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ନାରାୟଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଜ୍ଞାନମାସାଦ୍ଯ ତତ୍ରୈଵ ମୋକ୍ଷମାଖୁର୍ଜଗାମ ସଃ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ତୁଲସୀଦେଵ୍ଯାଃ କଥିତଂ ତେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନ ପାଇ, ସେ ମୂଷା ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କଲେ। ବ୍ୟାସ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ— ହେ ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ତୁଳସୀ ଦେବୀଙ୍କର ମହିମା କହିଦେଲି।