ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ଵ୍ରତମିଦଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ସ୍ଵର୍ଗତିଂ ପ୍ରାପ୍ତୁମିଚ୍ଛଦ୍ଭିରତ୍ର ନୈଵାସ୍ତି ସଂଶଯଃ
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ବ୍ରତ ସାରା ଜୀବନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଆପପାପା ଦୁରାଚାରାଃ ପାପିଷ୍ଠା ଧର୍ମଵର୍ଜିତାଃ । ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ନ ଭୁଂଜାନା ନ ତେ ଯାଂତି ଯମାଂତିକମ୍
ଯେଉଁମାନେ ପାପୀ, ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ ଓ ଧର୍ମହୀନ, ତଥାପି ଏକାଦଶୀ ଦିନେ ଯଦି ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଯମର ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ଇତି ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କଂପିତୋଽଶ୍ଵତ୍ଥପତ୍ରଵତ୍ । ଭୀମସେନୋ ମହାବାହୁର୍ନତ୍ଵୋଵାଚ ଗୁରୁଂ ପ୍ରତି
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହାବଳୀ ଭୀମସେନ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛର ପତ୍ର ପରି କମ୍ପିତ ହେଲେ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ।
ଭୀମସେନ ଉଵାଚ- ପିତାମହ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଶୃଣୁ ମେ ପରମଂ ଵଚଃ । ଯୁଧିଷ୍ଠିରଶ୍ଚ କୁଂତୀ ଚ ତଥା ଦ୍ରୁପଦନଂଦିନୀ
ଭୀମସେନ କହିଲେ — ହେ ପିତାମହ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୋର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର, କୁନ୍ତୀ ଓ ଦ୍ରୁପଦର କନ୍ୟା—
ଅର୍ଜୁନୋ ନକୁଲଶ୍ଚୈଵ ସହଦେଵସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ନ ଭୁଂଜଂତି କଦାଚିଦପି ସୁଵ୍ରତାଃ
ଅର୍ଜୁନ, ନକୁଳ ଓ ସହଦେବ—ଏହି ସମସ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରତୀମାନେ କେବେ ଏକାଦଶୀ ଦିନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ତେ ମାଂ ବ୍ରୁଵଂତି ଵୈ ନିତ୍ଯଂ ମା ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ତ୍ଵଂ ଵୃକୋଦର । ଅହଂ ତାନବ୍ରୁଵଂ ତାତ ବୁଭୁକ୍ଷା ଦୁଃସହା ମମ
ସେମାନେ ସଦା ମୋତେ କହନ୍ତି—'ତୁମେ ଖାଅନି, ହେ ବୃକୋଦର।' କିନ୍ତୁ ମୁଁ କହେ—'ପିତା, ମୋର ଭୋକ ଅସହ୍ୟ।'
ଦାନଂ ଦାସ୍ଯାମି ଵିଧିଵତ୍ପୂଜଯିଷ୍ଯାମି କେଶଵମ୍ । ଭୀମସେନଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵ୍ଯାସୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ମୁଁ ବିଧିମତ ଦାନ ଦେବି, କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବି; ଭୀମସେନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଯଦି ସ୍ଵର୍ଗମଭୀଷ୍ଟଂ ତେ ନରକଂ ଦୁଷ୍ଟମେଵ ଚ । ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ପକ୍ଷଯୋରୁଭଯୋରପି
ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ — ଯଦି ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗ ଚାହ, ଓ ଦୁଷ୍ଟ ନରକ ରୁ ଦୂରେଇବାକୁ ଚାହ, ତେବେ ଦୁଇ ପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ଦିନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଭୀମସେନ ଉଵାଚ- ପିତାମହ ମହାବୁଦ୍ଧେ କଥଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ । ଏକଭକ୍ତେ ନ ଶକ୍ନୋମି ଉପଵାସେ କୁତଃ ପ୍ରଭୋ
ଭୀମସେନ କହିଲେ — ହେ ପିତାମହ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ କହୁଛି: ମୁଁ ଏକବେଳା ଖାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ—ଉପବାସ କିପରି କରିବି, ହେ ପ୍ରଭୁ?
ଵୃକୋଽପିନାମ ଯୋ ଵହ୍ନିଃ ସ ସଦା ଜଠରେ ମମ । ଅତିଵେଲଂ ଯଦାଶ୍ନାମି ତଦା ସମୁପଶାମ୍ଯତି
ମୋ ଜଠରରେ ବୃକ ନାମକ ଏକ ଅଗ୍ନି ସଦା ଜଳି ରହେ; ମୁଁ ଅତିରିକ୍ତ ଖାଇଲେ ମାତ୍ର ସେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ନୈକଂ ଶକ୍ନୋମ୍ଯହଂ କର୍ତୁମୁପଵାସଂ ମହାମୁନେ । ଯେନୈଵ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ତତ୍କର୍ତ୍ତାସ୍ମି ଯଥାତଥମ୍ । ତଦେକଂ ଵଦ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଯେନ ଶ୍ରେଯୋଽହମାପ୍ନୁଯାମ୍
ହେ ମହାମୁନି, ମୁଁ ଏକଟି ଉପବାସ ମଧ୍ୟ କରିପାରୁନି। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ, ଦୟାକରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋତେ ସେଥିରେ କହ, ମୁଁ ଯେତେ ସମ୍ଭବ ଭଲ ଭାବେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୋର ଶ୍ରେୟସ୍ ହେବ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଵୃଷସ୍ଥେ ମିଥୁନସ୍ଥେ ଵା ଯଦା ଚୈକାଦଶୀ ଭଵେତ୍ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠମାସେ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସୋପୋଷ୍ଯୋଦକଵର୍ଜିତା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଯେତେବେଳେ ବୃଷ ଅଥବା ମିଥୁନ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଏକାଦଶୀ ପଡ଼େ, ବିଶେଷକରି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସରେ, ତେବେ ଜଳ ବିନା ଏହି ଉପବାସକୁ ସାବଧାନ ଭାବେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।
ଗଂଡୂଷାଚମନଂ ଵାରି ଵର୍ଜଯିତ୍ଵୋଦକଂ ବୁଧଃ । ଉପଭୁଂଜୀତ ନୈଵେହ ଵ୍ରତଭଂଗୋଽନ୍ଯଥା ଭଵେତ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ମୁଁହ ଧୋଇବା କିମ୍ବା ଜଳ ଚୁଷିବାକୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; ଏପରେ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ନହେଲେ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ।
ଉଦଯାଦୁଦଯଂ ଯାଵଦ୍ଵର୍ଜଯିତ୍ଵୋଦକଂ ନରଃ । ଶ୍ରୂଯତାଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ଦ୍ଵାଦଶଦ୍ଵାଦଶୀ ଫଲମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ଲୋକେ ଜଳ ବର୍ଜନ କରେ, ସେ ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତର ଫଳ ପାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତତଃ ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍ । ଜଲଂ ସୁଵର୍ଣଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଚ ଦ୍ଵିଜାତିଭ୍ଯୋ ଯଥାଵିଧି
ତାପରେ ଶୁଭ୍ର ଦ୍ୱାଦଶୀ ସକାଳେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ବିଧିମତ ଭାବେ ଦ୍ୱିଜାତିମାନେଂକୁ ଜଳ ଓ ସୁନା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଭୁଂଜୀତ କୃତକୃତ୍ଯସ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ସହିତୋ ଵଶୀ । ଏଵଂ କୃତେ ଚ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଭୀମସେନ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି, ସେଉଁଠି ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଂକ ସହିତ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି କରିଲେ କେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଭୀମସେନ, ସେଥିରେ ଶୁଣ।
ସଂଵତ୍ସରେ ତୁ ଯାଶ୍ଚୈଵ ଏକାଦଶ୍ଯୋ ଭଵଂତି ହି । ତାସାଂ ଫଲମଵାପ୍ନୋତି ହ୍ଯତ୍ର ମେ ନାସ୍ତି ସଂଶଯଃ
ବର୍ଷରେ ଯେଉଁଯେଉଁ ଏକାଦଶୀ ଆସେ, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳେ; ଏଥିରେ ମୋର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଇତି ମାଂ କେଶଵଃ ପ୍ରାହ ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାଧରଃ । ସର୍ଵାନ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପୁମାନ୍ମାମେକଂ ଶରଣଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଏଭଳି ମୋତେ କେଶବ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ କହିଥିଲେ— ‘ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଏକମାତ୍ର ମୋ ଶରଣକୁ ଆସିବା ଉଚିତ।’
ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ନିରାହାରସ୍ତତଃ ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ଦ୍ରଵ୍ଯଶୁଦ୍ଧିଃ କଲୌ ନାସ୍ତି ସଂସ୍କାରଃ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଏଵ ଚ
ଏକାଦଶୀରେ ଉପବାସ କଲେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; କଳିଯୁଗରେ ଦ୍ରବ୍ୟର ପବିତ୍ରତା ନାହିଁ, କେବଳ ନିୟମିତ କ୍ରିୟା ଅଛି।
ଵୈଦିକସ୍ତୁ କୁତଶ୍ଚାପି ପ୍ରାପ୍ତେ ଦୁଷ୍ଟେ କଲୌ ଯୁଗେ । କିଂ ନୁ ତେ ବହୁନୋକ୍ତେନ ଵାଯୁପୁତ୍ର ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କଳିଯୁଗରେ ବେଦୀୟ କ୍ରିୟା କେଉଁଠି ଅଛି? ବାୟୁପୁତ୍ର, ପୁନଃପୁନଃ ବହୁ କଥା କହିବାକୁ କାହିଁକି?
ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ନ ଭୁଂଜୀତ ପକ୍ଷଯୋରୁଭଯୋରପି । ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ସିତେ ପକ୍ଷେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠେମାସ୍ଯୁଦକଂ ଵିନା
ଏକାଦଶୀ ଦିନେ, ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବିଶେଷକରି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀରେ ଜଳ ବିନା ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।
ପୁଣ୍ଯଂ ଫଲମଵାପ୍ନୋତି ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ଵୃକୋଦର । ସଂଵତ୍ସରେ ତୁ ଯା ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ଶୁକ୍ଲଃ କୃଷ୍ଣା ଵୃକୋଦର
ଏହି ଉପବାସରେ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ଫଳ ମିଳେ, ଭୀମ, ତୁମେ ଶୁଣ; ବର୍ଷରେ ଯେଉଁଯେଉଁ ଏକାଦଶୀ ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳେ।
ଉପୋଷିତା ହି ସର୍ଵାଃ ସ୍ଯୁରେକାଦଶ୍ଯୋ ନ ସଂଶଯଃ । ଧନଧାନ୍ଯପ୍ରଦା ପୁଣ୍ଯା ପୁତ୍ରାରୋଗ୍ଯଶୁଭପ୍ରଦା
ଯେଉଁଯେଉଁ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ; ଏହା ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟ, ସନ୍ତାନ, ଆରୋଗ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଦେଇଥାଏ।
ଉପୋଷିତା ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ଇତି ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମି ତେ । ଯମଦୂତା ମହାକାଯାଃ କରାଲାଃ କୃଷ୍ଣରୂପିଣଃ
ହେ ନରସିଂହ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି— ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କଲେ, ଯମର ଭୟଙ୍କର, କଳା ଓ ବଡ଼ ଦୂତମାନେ ସେ ଲୋକଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆସନ୍ତି ନାହିଁ।
ଦଂଡପାଶଧରା ରୌଦ୍ରା ନୋପସର୍ପଂତି ତଂ ନରମ୍ । ପୀତାଂବରଧରା ସୌମ୍ଯାଶ୍ଚକ୍ରହସ୍ତା ମନୋଜଵାଃ
ଦଣ୍ଡ ଓ ପାଶ ଧାରଣ କରିଥିବା ରୌଦ୍ର ଦୂତମାନେ ସେ ଲୋକଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆସନ୍ତି ନାହିଁ; ବଦଳରେ, ପିତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିବା, ମୃଦୁ, ଚକ୍ରଧାରୀ, ତୀବ୍ର ଗତିର ବୈଷ୍ଣବମାନେ ସେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି। ତାହାପରେ ସେମାନେ ତାକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସହରକୁ ନେଇଯାଆନ୍ତି।
ଅଂତକାଲେନ ଯଂତ୍ଯେତେ ଵୈଷ୍ଣଵାନ୍ଵୈଷ୍ଣଵୀପୁରୀମ୍ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଉପୋଷ୍ଯୋଦକଵର୍ଜିତା
ଏହିଠାରୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ, ଏକାଦଶୀ ଦିନେ ଜଳ ବିନା ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ।
ଜଲଧେନୁଂ ତଦା ଦତ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ତତସ୍ତ୍ଵମସ୍ଯାଂ କୌଂତେଯ ସୋପଵାସୋଽର୍ଚନଂ ହରେଃ
ସେ ସମୟରେ ଜଳଧେନୁ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ତେଣୁ, ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଏହି ଦିନ ଉପବାସ ସହିତ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କର।
କୁରୁ ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ସର୍ଵପାପପ୍ରଶାଂତଯେ । ସ୍ଵପ୍ନେନ ମେଽପରାଧୋସ୍ତି ଦଂତରାଗତଯାପି ଵା
ସମସ୍ତ ପାପ ଶାନ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ଏହା କର; ସ୍ୱପ୍ନରେ କିମ୍ବା ଅଜାଣି ଅପରାଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଥିରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳୁ।
ଭୋକ୍ଷ୍ଯେପରେଽହ୍ନି ଦେଵେଶ ହ୍ଯଶନଂ ଵାସରାଦ୍ଧରେଃ । ଇତ୍ଯୁଚ୍ଚାର୍ଯ ତତୋ ମଂତ୍ର ଉପଵାସପରୋ ଭଵେତ୍
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନରେ, ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, 'ମୁଁ କାଲି ଭୋଜନ କରିବି, କାରଣ ଆଜି ହରିଙ୍କ ଉପବାସ' ବୋଲି କହି, ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଉପବାସ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵପାପଵିନାଶାଯ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦମ ସମନ୍ଵିତଃ । ମେରୁମଂଦରମାତ୍ରାଘଂ ସ୍ତ୍ରିଯା ପୁଂସା ଚ ଯତ୍କୃତମ୍
ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱନ କରିବା ପାଇଁ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସଂଯମ ସହିତ, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନାରୀ ଯେଉଁମାନେ ମେରୁ କିମ୍ବା ମନ୍ଦର ପରି ଭାରୀ ପାପ କରିଛନ୍ତି—