ଜାଯଂତେ ମରଣାଯୈଵ ଏକାଦଶ୍ଯା ଵ୍ରତଂ ଵିନା । ଅପରାଂ ସମୁପୋଷ୍ଯୈଵ ପୂଜଯିତ୍ଵା ତ୍ରିଵିକ୍ରମମ୍
ଏମିତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଯଦି ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ନକରନ୍ତି । ଅପରା ଉପବାସ କରି ତ୍ରିବିକ୍ରମଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ—
ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ । ଲୋକାନାଂ ଚ ହିତାର୍ଥାଯ ତଵାଗ୍ରେ କଥିତଂ ମଯା । ପଠନାଚ୍ଛ୍ରଵଣାଦ୍ରାଜନ୍ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍
ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି । ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଛି । ଏହି କଥା ପଢ଼ିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବାରୁ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠକୃଷ୍ଣାପରୈକାଦଶୀନାମ ପଂଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି, ପବିତ୍ର ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କୃଷ୍ଣାପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ' ନାମକ ପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଅପରାଯାଶ୍ଚ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତଂ ସର୍ଵଂ ଜନାର୍ଦନ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ ସ୍ଯାଦ୍ଯା ତାଂ ଵଦ ମାନଦ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ — ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ପୂର୍ବରୁ ଏକାଦଶୀର ମହିମା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣିଛି। ଏବେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ପ୍ରଥମ ଏକାଦଶୀ ବିଷୟରେ ମୋତେ କହ, ହେ ମାନଦାତା।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ଏନାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯତି ଧର୍ମାତ୍ମା ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ଵେଦଵେଦାଂଗପାରଗଃ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ — ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟାସଦେବ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ବେଦବିଦ୍ୟାର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନୀ, ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବେ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଶ୍ରୁତା ମେ ମାନଵା ଧର୍ମା ଵାସିଷ୍ଠାଶ୍ଚ ଶ୍ରୁତା ମଯା । ଦ୍ଵୈପାଯନ ଯଥାଵତ୍ତ୍ଵଂ ଵୈଷ୍ଣଵାନ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ — ମୁଁ ମାନବ ଧର୍ମ ଓ ବାସିଷ୍ଠ ଧର୍ମ ଶୁଣିଛି; ହେ ଦ୍ୱୈପାୟନ, ତୁମେ ଭଲଭାବେ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରତ ମୋତେ ବୁଝାଇଦିଅ।
ଶ୍ରୀଵେଦଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଶ୍ରୁତାସ୍ତୁ ମାନଵା ଧର୍ମା ଵୈଦିକାଶ୍ଚ ଶ୍ରୁତାସ୍ତ୍ଵଯା । କଲୌ ଯୁଗେ ନ ଶକ୍ଯଂତେ ତେ ଵୈ କର୍ତୁଂ ନରାଧିପ
ଶ୍ରୀବେଦବ୍ୟାସ କହିଲେ — ତୁମେ ମାନବ ଧର୍ମ ଓ ବେଦ ନିୟମ ଶୁଣିଛ; କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ, ହେ ରାଜା, ଏହାମାନେ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ସୁଖୋପାଯମଲ୍ପଧନମଲ୍ପକ୍ଲେଶଂ ମହାଫଲମ୍ । ପୁରାଣାନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ସାରଭୂତଂ ମହାମତେ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏକ ଏମିତି ଉପାୟ ଅଛି, ଯାହା ସହଜ, ଅଳ୍ପ ଧନ ଦ୍ୱାରା, ଅଳ୍ପ କଷ୍ଟରେ ବଡ଼ ଫଳ ମିଳେ; ଏହିଠାରେ ସମସ୍ତ ପୁରାଣର ସାର ରହିଛି।
ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ନ ଭୁଂଜୀତ ପକ୍ଷଯୋରୁଭଯୋରପି । ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ତୁ ଶୁଚିର୍ଭୂତ୍ଵା ପୁଷ୍ପୈଃ ସଂପୂଜ୍ଯ କେଶଵମ୍
ଏକାଦଶୀ ଦିନେ, ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ଶୂଚି ହୋଇ, ଫୁଲରେ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଅନ୍ନଂ ଭୁଂଜୀତ ସତ୍କୃତ୍ଯ ପଶ୍ଚାଦ୍ଵିପ୍ରପୁରଃସରମ୍ । ସୂତକେଽପି ନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ନାଶୌଚେ ଚ ଜନାଧିପ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରଥମେ ଭଲଭାବେ ସମ୍ମାନ କରି, ପରେ ଖାଇବା ଉଚିତ୍, ହେ ରାଜା; କିନ୍ତୁ ସୂତକ କିମ୍ବା ଅଶୌଚ ରହିଲେ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ଵ୍ରତମିଦଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ସ୍ଵର୍ଗତିଂ ପ୍ରାପ୍ତୁମିଚ୍ଛଦ୍ଭିରତ୍ର ନୈଵାସ୍ତି ସଂଶଯଃ
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ବ୍ରତ ସାରା ଜୀବନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଆପପାପା ଦୁରାଚାରାଃ ପାପିଷ୍ଠା ଧର୍ମଵର୍ଜିତାଃ । ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ନ ଭୁଂଜାନା ନ ତେ ଯାଂତି ଯମାଂତିକମ୍
ଯେଉଁମାନେ ପାପୀ, ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ ଓ ଧର୍ମହୀନ, ତଥାପି ଏକାଦଶୀ ଦିନେ ଯଦି ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଯମର ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ଇତି ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କଂପିତୋଽଶ୍ଵତ୍ଥପତ୍ରଵତ୍ । ଭୀମସେନୋ ମହାବାହୁର୍ନତ୍ଵୋଵାଚ ଗୁରୁଂ ପ୍ରତି
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହାବଳୀ ଭୀମସେନ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛର ପତ୍ର ପରି କମ୍ପିତ ହେଲେ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ।
ଭୀମସେନ ଉଵାଚ- ପିତାମହ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଶୃଣୁ ମେ ପରମଂ ଵଚଃ । ଯୁଧିଷ୍ଠିରଶ୍ଚ କୁଂତୀ ଚ ତଥା ଦ୍ରୁପଦନଂଦିନୀ
ଭୀମସେନ କହିଲେ — ହେ ପିତାମହ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୋର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର, କୁନ୍ତୀ ଓ ଦ୍ରୁପଦର କନ୍ୟା—
ଅର୍ଜୁନୋ ନକୁଲଶ୍ଚୈଵ ସହଦେଵସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ନ ଭୁଂଜଂତି କଦାଚିଦପି ସୁଵ୍ରତାଃ
ଅର୍ଜୁନ, ନକୁଳ ଓ ସହଦେବ—ଏହି ସମସ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରତୀମାନେ କେବେ ଏକାଦଶୀ ଦିନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ତେ ମାଂ ବ୍ରୁଵଂତି ଵୈ ନିତ୍ଯଂ ମା ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ତ୍ଵଂ ଵୃକୋଦର । ଅହଂ ତାନବ୍ରୁଵଂ ତାତ ବୁଭୁକ୍ଷା ଦୁଃସହା ମମ
ସେମାନେ ସଦା ମୋତେ କହନ୍ତି—'ତୁମେ ଖାଅନି, ହେ ବୃକୋଦର।' କିନ୍ତୁ ମୁଁ କହେ—'ପିତା, ମୋର ଭୋକ ଅସହ୍ୟ।'
ଦାନଂ ଦାସ୍ଯାମି ଵିଧିଵତ୍ପୂଜଯିଷ୍ଯାମି କେଶଵମ୍ । ଭୀମସେନଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵ୍ଯାସୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ମୁଁ ବିଧିମତ ଦାନ ଦେବି, କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବି; ଭୀମସେନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଯଦି ସ୍ଵର୍ଗମଭୀଷ୍ଟଂ ତେ ନରକଂ ଦୁଷ୍ଟମେଵ ଚ । ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ପକ୍ଷଯୋରୁଭଯୋରପି
ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ — ଯଦି ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗ ଚାହ, ଓ ଦୁଷ୍ଟ ନରକ ରୁ ଦୂରେଇବାକୁ ଚାହ, ତେବେ ଦୁଇ ପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ଦିନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଭୀମସେନ ଉଵାଚ- ପିତାମହ ମହାବୁଦ୍ଧେ କଥଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ । ଏକଭକ୍ତେ ନ ଶକ୍ନୋମି ଉପଵାସେ କୁତଃ ପ୍ରଭୋ
ଭୀମସେନ କହିଲେ — ହେ ପିତାମହ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ କହୁଛି: ମୁଁ ଏକବେଳା ଖାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ—ଉପବାସ କିପରି କରିବି, ହେ ପ୍ରଭୁ?
ଵୃକୋଽପିନାମ ଯୋ ଵହ୍ନିଃ ସ ସଦା ଜଠରେ ମମ । ଅତିଵେଲଂ ଯଦାଶ୍ନାମି ତଦା ସମୁପଶାମ୍ଯତି
ମୋ ଜଠରରେ ବୃକ ନାମକ ଏକ ଅଗ୍ନି ସଦା ଜଳି ରହେ; ମୁଁ ଅତିରିକ୍ତ ଖାଇଲେ ମାତ୍ର ସେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ନୈକଂ ଶକ୍ନୋମ୍ଯହଂ କର୍ତୁମୁପଵାସଂ ମହାମୁନେ । ଯେନୈଵ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ତତ୍କର୍ତ୍ତାସ୍ମି ଯଥାତଥମ୍ । ତଦେକଂ ଵଦ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଯେନ ଶ୍ରେଯୋଽହମାପ୍ନୁଯାମ୍
ହେ ମହାମୁନି, ମୁଁ ଏକଟି ଉପବାସ ମଧ୍ୟ କରିପାରୁନି। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ, ଦୟାକରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋତେ ସେଥିରେ କହ, ମୁଁ ଯେତେ ସମ୍ଭବ ଭଲ ଭାବେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୋର ଶ୍ରେୟସ୍ ହେବ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଵୃଷସ୍ଥେ ମିଥୁନସ୍ଥେ ଵା ଯଦା ଚୈକାଦଶୀ ଭଵେତ୍ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠମାସେ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସୋପୋଷ୍ଯୋଦକଵର୍ଜିତା
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଯେତେବେଳେ ବୃଷ ଅଥବା ମିଥୁନ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଏକାଦଶୀ ପଡ଼େ, ବିଶେଷକରି ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସରେ, ତେବେ ଜଳ ବିନା ଏହି ଉପବାସକୁ ସାବଧାନ ଭାବେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।
ଗଂଡୂଷାଚମନଂ ଵାରି ଵର୍ଜଯିତ୍ଵୋଦକଂ ବୁଧଃ । ଉପଭୁଂଜୀତ ନୈଵେହ ଵ୍ରତଭଂଗୋଽନ୍ଯଥା ଭଵେତ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ମୁଁହ ଧୋଇବା କିମ୍ବା ଜଳ ଚୁଷିବାକୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; ଏପରେ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ନହେଲେ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ।
ଉଦଯାଦୁଦଯଂ ଯାଵଦ୍ଵର୍ଜଯିତ୍ଵୋଦକଂ ନରଃ । ଶ୍ରୂଯତାଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ଦ୍ଵାଦଶଦ୍ଵାଦଶୀ ଫଲମ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ଲୋକେ ଜଳ ବର୍ଜନ କରେ, ସେ ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତର ଫଳ ପାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତତଃ ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍ । ଜଲଂ ସୁଵର୍ଣଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଚ ଦ୍ଵିଜାତିଭ୍ଯୋ ଯଥାଵିଧି
ତାପରେ ଶୁଭ୍ର ଦ୍ୱାଦଶୀ ସକାଳେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ବିଧିମତ ଭାବେ ଦ୍ୱିଜାତିମାନେଂକୁ ଜଳ ଓ ସୁନା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଭୁଂଜୀତ କୃତକୃତ୍ଯସ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ସହିତୋ ଵଶୀ । ଏଵଂ କୃତେ ଚ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଭୀମସେନ ଶୃଣୁଷ୍ଵ ତତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛି, ସେଉଁଠି ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଂକ ସହିତ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି କରିଲେ କେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଭୀମସେନ, ସେଥିରେ ଶୁଣ।
ସଂଵତ୍ସରେ ତୁ ଯାଶ୍ଚୈଵ ଏକାଦଶ୍ଯୋ ଭଵଂତି ହି । ତାସାଂ ଫଲମଵାପ୍ନୋତି ହ୍ଯତ୍ର ମେ ନାସ୍ତି ସଂଶଯଃ
ବର୍ଷରେ ଯେଉଁଯେଉଁ ଏକାଦଶୀ ଆସେ, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳେ; ଏଥିରେ ମୋର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଇତି ମାଂ କେଶଵଃ ପ୍ରାହ ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାଧରଃ । ସର୍ଵାନ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପୁମାନ୍ମାମେକଂ ଶରଣଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଏଭଳି ମୋତେ କେଶବ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ କହିଥିଲେ— ‘ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ଏକମାତ୍ର ମୋ ଶରଣକୁ ଆସିବା ଉଚିତ।’
ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ନିରାହାରସ୍ତତଃ ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ଦ୍ରଵ୍ଯଶୁଦ୍ଧିଃ କଲୌ ନାସ୍ତି ସଂସ୍କାରଃ ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଏଵ ଚ
ଏକାଦଶୀରେ ଉପବାସ କଲେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; କଳିଯୁଗରେ ଦ୍ରବ୍ୟର ପବିତ୍ରତା ନାହିଁ, କେବଳ ନିୟମିତ କ୍ରିୟା ଅଛି।
ଵୈଦିକସ୍ତୁ କୁତଶ୍ଚାପି ପ୍ରାପ୍ତେ ଦୁଷ୍ଟେ କଲୌ ଯୁଗେ । କିଂ ନୁ ତେ ବହୁନୋକ୍ତେନ ଵାଯୁପୁତ୍ର ପୁନଃ ପୁନଃ
ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କଳିଯୁଗରେ ବେଦୀୟ କ୍ରିୟା କେଉଁଠି ଅଛି? ବାୟୁପୁତ୍ର, ପୁନଃପୁନଃ ବହୁ କଥା କହିବାକୁ କାହିଁକି?