ଅପରା ସେଵନାତ୍ସୋଽପି ପାପଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦିଵଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ଵିଦ୍ଯାଵାନ୍ଯଃ ସ୍ଵଯଂ ଶିଷ୍ଯୋ ଗୁରୁନିଂଦାଂ କରୋତି ଚ
କିନ୍ତୁ ସେ ମଧ୍ୟ ଅପରା ଉପବାସ କଲେ, ପାପ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ । ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ହେଉଥିବା ସ୍ୱୟଂ ଶିଷ୍ୟ ନିଜ ଗୁରୁଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ—
ସ ମହାପାତକୈର୍ଯୁକ୍ତୋ ନିରଯଂ ଯାତି ଦାରୁଣମ୍ । ଅପରା ସେଵନାତ୍ସୋଽପି ସଦ୍ଗତିଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାନ୍ନରଃ
ସେ ମହାପାପରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ନରକକୁ ଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଅପରା ଉପବାସ କଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ।
ମହିମାନମପରାଯାଃ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ଵଦାମ୍ଯହମ୍ । ମକରସ୍ଥେ ରଵୌ ମାଘେ ପ୍ରଯାଗେ ଯତ୍ଫଲଂ ନୃଣାମ୍
ହେ ରାଜନ୍, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅପରା ଉପବାସର ମହିମା କହୁଛି । ମାଘ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମକର ରାଶିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ବେଳେ ପ୍ରୟାଗରେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ—
କାଶ୍ଯାଂ ଯତ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ ପୁଣ୍ଯମୁପରାଗେ ନିମଜ୍ଜନାତ୍ । ଗଯାଯାଂ ପିଂଡଦାନେନ ପିତୄଣାଂ ତୃପ୍ତିଦୋ ଯଥା
କାଶୀରେ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରି ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, କିମ୍ବା ଗୟାରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରି ଯେଉଁ ତୃପ୍ତି ମିଳେ—
ସିଂହସ୍ଥିତେ ଦେଵଗୁରୌ ଗୌତମ୍ଯାଂ ସ୍ନାତକୋ ନରଃ । କନ୍ଯାଗତେ ଗୁରୌ ରାଜନ୍କୃଷ୍ଣଵେଣୀ ନିମଜ୍ଜନାତ୍
ସିଂହ ରାଶିରେ ବୃହସ୍ପତି ଥିବାବେଳେ ଗୌତମୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବାରୁ, କିମ୍ବା କନ୍ୟା ରାଶିରେ ବୃହସ୍ପତି ଥିବାବେଳେ କୃଷ୍ଣବେଣୀରେ ଡୁବିବାରୁ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ—
ଯତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି କୁଂଭକେଦାର ଦର୍ଶନାତ୍ । ବଦର୍ଯାଶ୍ରମଯାତ୍ରାଯାଂ ତତ୍ତୀର୍ଥସେଵନାଦପି
କୁମ୍ଭକେଦାର ଦର୍ଶନ କରିବାରୁ, ବଦରୀ ଆଶ୍ରମ ଯାତ୍ରା କରିବାରୁ, କିମ୍ବା ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବାରୁ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ—
ଯତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ରଵିଗ୍ରହେ । ଗଜାଶ୍ଵ ହେମଦାନେନ ଯଜ୍ଞଂ କୃତ୍ଵା ସଦକ୍ଷିଣମ୍
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ସୁନା ଦାନ କରିବାରୁ, କିମ୍ବା ଯଥାଯଥ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରିବାରୁ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ—
ତାଦୃଶଂ ଫଲମାପ୍ନୋତି ଅପରା ଵ୍ରତସେଵନାତ୍ । ଅର୍ଧପ୍ରସୂତାଂ ଗାଂ ଦତ୍ଵା ସୁଵର୍ଣଂ ଵସୁଧାଂ ତଥା
ଏମିତି ଫଳ ଅପରା ଉପବାସ କରିଲେ ମିଳେ । ଅର୍ଧ ପ୍ରସବ ଗାଈ, ସୁନା କିମ୍ବା ଜମି ଦାନ କରିଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ—
ନରୋ ଯତ୍ଫଲମାପ୍ନୋତି ଅପରାଯା ଵ୍ରତେନ ତତ୍ । ପାପଦ୍ରୁମକୁଠାରୀଯଂ ପାପେଂଧନ ଦଵାନଲଃ
ମଣିଷ ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଫଳ ପାଏ, ଅପରା ଉପବାସ କରିଲେ ସେଉଁଠି ମିଳେ । ଏହା ପାପ ଗଛ ପାଇଁ କୁଠାର, ଦୁଷ୍କର୍ମ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ସମାନ ।
ପାପାଂଧକାରତରଣିଃ ପାପସାରଂଗ କେସରୀ । ବୁଦ୍ବୁଦା ଇଵ ତୋଯେଷୁ ପୁତ୍ତିକା ଇଵ ଜଂତୁଷୁ
ଏହା ପାପର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପାପ ମୃଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ସମାନ । ଯେପରି ଜଳରେ ବୁଦ୍ବୁଦି, ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୁତ୍ତିକା ପରି—
ଜାଯଂତେ ମରଣାଯୈଵ ଏକାଦଶ୍ଯା ଵ୍ରତଂ ଵିନା । ଅପରାଂ ସମୁପୋଷ୍ଯୈଵ ପୂଜଯିତ୍ଵା ତ୍ରିଵିକ୍ରମମ୍
ଏମିତି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଯଦି ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ନକରନ୍ତି । ଅପରା ଉପବାସ କରି ତ୍ରିବିକ୍ରମଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ—
ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ । ଲୋକାନାଂ ଚ ହିତାର୍ଥାଯ ତଵାଗ୍ରେ କଥିତଂ ମଯା । ପଠନାଚ୍ଛ୍ରଵଣାଦ୍ରାଜନ୍ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍
ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି । ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଛି । ଏହି କଥା ପଢ଼ିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବାରୁ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ଜ୍ଯେଷ୍ଠକୃଷ୍ଣାପରୈକାଦଶୀନାମ ପଂଚାଶତ୍ତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି, ପବିତ୍ର ପଦ୍ମ ପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କୃଷ୍ଣାପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ' ନାମକ ପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଅପରାଯାଶ୍ଚ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତଂ ସର୍ଵଂ ଜନାର୍ଦନ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ ସ୍ଯାଦ୍ଯା ତାଂ ଵଦ ମାନଦ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ — ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ପୂର୍ବରୁ ଏକାଦଶୀର ମହିମା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣିଛି। ଏବେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ପ୍ରଥମ ଏକାଦଶୀ ବିଷୟରେ ମୋତେ କହ, ହେ ମାନଦାତା।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ଏନାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯତି ଧର୍ମାତ୍ମା ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ଵେଦଵେଦାଂଗପାରଗଃ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ — ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟାସଦେବ, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ବେଦବିଦ୍ୟାର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନୀ, ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବେ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଶ୍ରୁତା ମେ ମାନଵା ଧର୍ମା ଵାସିଷ୍ଠାଶ୍ଚ ଶ୍ରୁତା ମଯା । ଦ୍ଵୈପାଯନ ଯଥାଵତ୍ତ୍ଵଂ ଵୈଷ୍ଣଵାନ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହସି
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ — ମୁଁ ମାନବ ଧର୍ମ ଓ ବାସିଷ୍ଠ ଧର୍ମ ଶୁଣିଛି; ହେ ଦ୍ୱୈପାୟନ, ତୁମେ ଭଲଭାବେ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରତ ମୋତେ ବୁଝାଇଦିଅ।
ଶ୍ରୀଵେଦଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ - ଶ୍ରୁତାସ୍ତୁ ମାନଵା ଧର୍ମା ଵୈଦିକାଶ୍ଚ ଶ୍ରୁତାସ୍ତ୍ଵଯା । କଲୌ ଯୁଗେ ନ ଶକ୍ଯଂତେ ତେ ଵୈ କର୍ତୁଂ ନରାଧିପ
ଶ୍ରୀବେଦବ୍ୟାସ କହିଲେ — ତୁମେ ମାନବ ଧର୍ମ ଓ ବେଦ ନିୟମ ଶୁଣିଛ; କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ, ହେ ରାଜା, ଏହାମାନେ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ସୁଖୋପାଯମଲ୍ପଧନମଲ୍ପକ୍ଲେଶଂ ମହାଫଲମ୍ । ପୁରାଣାନାଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ସାରଭୂତଂ ମହାମତେ
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏକ ଏମିତି ଉପାୟ ଅଛି, ଯାହା ସହଜ, ଅଳ୍ପ ଧନ ଦ୍ୱାରା, ଅଳ୍ପ କଷ୍ଟରେ ବଡ଼ ଫଳ ମିଳେ; ଏହିଠାରେ ସମସ୍ତ ପୁରାଣର ସାର ରହିଛି।
ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ନ ଭୁଂଜୀତ ପକ୍ଷଯୋରୁଭଯୋରପି । ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ତୁ ଶୁଚିର୍ଭୂତ୍ଵା ପୁଷ୍ପୈଃ ସଂପୂଜ୍ଯ କେଶଵମ୍
ଏକାଦଶୀ ଦିନେ, ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ଶୂଚି ହୋଇ, ଫୁଲରେ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଅନ୍ନଂ ଭୁଂଜୀତ ସତ୍କୃତ୍ଯ ପଶ୍ଚାଦ୍ଵିପ୍ରପୁରଃସରମ୍ । ସୂତକେଽପି ନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ନାଶୌଚେ ଚ ଜନାଧିପ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରଥମେ ଭଲଭାବେ ସମ୍ମାନ କରି, ପରେ ଖାଇବା ଉଚିତ୍, ହେ ରାଜା; କିନ୍ତୁ ସୂତକ କିମ୍ବା ଅଶୌଚ ରହିଲେ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ଵ୍ରତମିଦଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ସ୍ଵର୍ଗତିଂ ପ୍ରାପ୍ତୁମିଚ୍ଛଦ୍ଭିରତ୍ର ନୈଵାସ୍ତି ସଂଶଯଃ
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ବ୍ରତ ସାରା ଜୀବନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଆପପାପା ଦୁରାଚାରାଃ ପାପିଷ୍ଠା ଧର୍ମଵର୍ଜିତାଃ । ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ନ ଭୁଂଜାନା ନ ତେ ଯାଂତି ଯମାଂତିକମ୍
ଯେଉଁମାନେ ପାପୀ, ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ ଓ ଧର୍ମହୀନ, ତଥାପି ଏକାଦଶୀ ଦିନେ ଯଦି ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଯମର ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ଇତି ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କଂପିତୋଽଶ୍ଵତ୍ଥପତ୍ରଵତ୍ । ଭୀମସେନୋ ମହାବାହୁର୍ନତ୍ଵୋଵାଚ ଗୁରୁଂ ପ୍ରତି
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହାବଳୀ ଭୀମସେନ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛର ପତ୍ର ପରି କମ୍ପିତ ହେଲେ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ।
ଭୀମସେନ ଉଵାଚ- ପିତାମହ ମହାବୁଦ୍ଧେ ଶୃଣୁ ମେ ପରମଂ ଵଚଃ । ଯୁଧିଷ୍ଠିରଶ୍ଚ କୁଂତୀ ଚ ତଥା ଦ୍ରୁପଦନଂଦିନୀ
ଭୀମସେନ କହିଲେ — ହେ ପିତାମହ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୋର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର, କୁନ୍ତୀ ଓ ଦ୍ରୁପଦର କନ୍ୟା—
ଅର୍ଜୁନୋ ନକୁଲଶ୍ଚୈଵ ସହଦେଵସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ନ ଭୁଂଜଂତି କଦାଚିଦପି ସୁଵ୍ରତାଃ
ଅର୍ଜୁନ, ନକୁଳ ଓ ସହଦେବ—ଏହି ସମସ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରତୀମାନେ କେବେ ଏକାଦଶୀ ଦିନେ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ତେ ମାଂ ବ୍ରୁଵଂତି ଵୈ ନିତ୍ଯଂ ମା ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ତ୍ଵଂ ଵୃକୋଦର । ଅହଂ ତାନବ୍ରୁଵଂ ତାତ ବୁଭୁକ୍ଷା ଦୁଃସହା ମମ
ସେମାନେ ସଦା ମୋତେ କହନ୍ତି—'ତୁମେ ଖାଅନି, ହେ ବୃକୋଦର।' କିନ୍ତୁ ମୁଁ କହେ—'ପିତା, ମୋର ଭୋକ ଅସହ୍ୟ।'
ଦାନଂ ଦାସ୍ଯାମି ଵିଧିଵତ୍ପୂଜଯିଷ୍ଯାମି କେଶଵମ୍ । ଭୀମସେନଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵ୍ଯାସୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ମୁଁ ବିଧିମତ ଦାନ ଦେବି, କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବି; ଭୀମସେନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଯଦି ସ୍ଵର୍ଗମଭୀଷ୍ଟଂ ତେ ନରକଂ ଦୁଷ୍ଟମେଵ ଚ । ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ପକ୍ଷଯୋରୁଭଯୋରପି
ବ୍ୟାସଦେବ କହିଲେ — ଯଦି ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗ ଚାହ, ଓ ଦୁଷ୍ଟ ନରକ ରୁ ଦୂରେଇବାକୁ ଚାହ, ତେବେ ଦୁଇ ପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ଦିନେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଭୀମସେନ ଉଵାଚ- ପିତାମହ ମହାବୁଦ୍ଧେ କଥଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ । ଏକଭକ୍ତେ ନ ଶକ୍ନୋମି ଉପଵାସେ କୁତଃ ପ୍ରଭୋ
ଭୀମସେନ କହିଲେ — ହେ ପିତାମହ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ କହୁଛି: ମୁଁ ଏକବେଳା ଖାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ—ଉପବାସ କିପରି କରିବି, ହେ ପ୍ରଭୁ?
ଵୃକୋଽପିନାମ ଯୋ ଵହ୍ନିଃ ସ ସଦା ଜଠରେ ମମ । ଅତିଵେଲଂ ଯଦାଶ୍ନାମି ତଦା ସମୁପଶାମ୍ଯତି
ମୋ ଜଠରରେ ବୃକ ନାମକ ଏକ ଅଗ୍ନି ସଦା ଜଳି ରହେ; ମୁଁ ଅତିରିକ୍ତ ଖାଇଲେ ମାତ୍ର ସେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।