ଜ୍ଞାତିଧର୍ମ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ଵଲ୍ଲଭୋ ଦ୍ଵାପରେ ଯୁଗେ । ବଭୂଵ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ତସ୍ଯ ଶ୍ରୀଵଲ୍ଲଭାହ୍ଵଯା
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଜ୍ଞାତିଧର୍ମ ନାମକ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଶ୍ରୀବଲ୍ଲଭା ।
ତେନ ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି କୃତାନି ଜ୍ଞାତିସେଵିନା । ସୌରାଷ୍ଟ୍ରେ ଵସତିଂ ଚକ୍ରେ ତଯା ସହ ସଭାର୍ଯଯା
ସେ ଜଣେ ନିଜ ଜନଙ୍କ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ, ସମସ୍ତ କର୍ମ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ସୌରାଷ୍ଟ୍ର ରେ ଘର ବନେଇଥିଲେ ।
ତତ୍ର ଦୁର୍ଗ୍ରହସଂଚାରାଦ୍ଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦଂ ଚ ଵାସଵଃ । ନ ଵଵର୍ଷାଂବୁ ତେନାସୀଦ୍ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ ସୁମହଦ୍ଦ୍ଵିଜୌ
ସେଠାରେ ଦୁଷ୍ଟ ଗ୍ରହମାନେ ଚଳିଚଳି ରହିଥିବାରୁ, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଇନ୍ଦ୍ର ମେଘବର୍ଷା କରିଲେ ନାହିଁ, ଏହିଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହେଲା, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ।
ତସ୍ମିନ୍ମହତି ଦୁର୍ଭିକ୍ଷେ ଲୋକାସ୍ତଦ୍ଦେଶଵାସିନଃ । ବଭୂଵୁର୍ଦୁଃଖିତାଃ ସର୍ଵେ ମର୍ଯାଦାମପି ତତ୍ଯଜୁଃ ୫୦ 7.25.
ସେ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ସମୟରେ, ସେଇ ଦେଶର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ ଏବଂ ନିଜ ଚାଲିତା ନୀତି ଛାଡ଼ିଦେଲେ ।
ଜ୍ଞାନଭଦ୍ରୋ ମହାଯୋଗୀ ଯୁଗେ ଦ୍ଵାପର ସଂଜ୍ଞକେ । ଦୁର୍ଭିକ୍ଷହୃତସଂପତ୍ତିର୍ବଭୂଵାତ୍ଯନ୍ତଦୁଃଖିତଃ
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଜ୍ଞାନଭଦ୍ର ନାମକ ଏକ ବଡ଼ ଯୋଗୀ ଥିଲେ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ସମ୍ପତ୍ତି ହରାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ।
କ୍ଷୁଧାକୁଲାନ୍ସୁତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦାରାଂଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜସଂମତୌ । ଫଲମୂଲାଦନାର୍ଥାଯ ଜଗାମୋତ୍ପତ୍ଯକାଂ ଗିରେଃ
ସେ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କର ପିଲାମାନେ ଓ ଜଣେ ମହିଳା, ଯିଏ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ, ଭୋକରେ କ୍ଷୁଦାର୍ତ୍ତ । ତେଣୁ ସେ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖୋଜିବାକୁ ପାହାଡ଼ର ଢାଳ ଦିଗକୁ ଗଲେ ।
ଗିରେରୁପତ୍ଯକାପ୍ରାଂତେ ଚିରାଯୁଃ ସ ବୁଭୁକ୍ଷିତଃ । କୂଷ୍ମାଣ୍ଡଫଲମେକଂ ଚ ଲେଭେ ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମୌ
ପାହାଡ଼ର ଢାଳର ଧାରକୁ ଗଲେ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଏବଂ ଭୋକା ଥିଲେ, ଏକ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସହିତ ଏକ କୁଁଡୁ ଫଳ ମିଳିଲା ।
ସମାଦାଯ ଫଲଂ ତଚ୍ଚ ହର୍ଷିତୋଽସୌ ନିଜାଲଯମ୍ । ଜଵୈର୍ଜଗାମ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରୋ ଜ୍ଞାନଭଦ୍ରୋ ମହାଯଶାଃ
ସେଇ ଫଳକୁ ନେଇ, ଖୁସି ହୋଇ, ମହାଯଶସ୍ୱୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜ୍ଞାନଭଦ୍ର ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ଵିପ୍ର ମେଘୈର୍ନ୍ନୀଲପଦୈରିଵ । ଆଵୃତେ ଗଗନେ ଵୃଷ୍ଟିର୍ମହାସାରୈର୍ବଭୂଵ ହ
ଏହି ସମୟରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆକାଶ ନୀଳ କମଳ ପରି ମେଘରେ ଢାକିଗଲା ଏବଂ ବଡ଼ ବର୍ଷା ହେଲା ।
ସ ମୁନିଶ୍ଚ ତଯା ଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ପ୍ଲାଵିତାଖିଲଵିଗ୍ରହ । ଵନାଦ୍ଵନଚରଃ କଶ୍ଚିଚ୍ଛୀତାର୍ତଶ୍ଚାଯଯୌ ଗୃହମ୍
ସେ ଋଷି, ସେଇ ବର୍ଷାରେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଭିଜିଯାଇ, ଘରକୁ ଫେରିଲେ । ଏହିପରି, ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଚରାଇଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଥର୍ଥର କାପି ଘରକୁ ଆସିଲେ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାତିଥିଂ ତୁ ଶୀତାର୍ତଂ ଵଵଂଦେ ଶିରସା ତତଃ । ଦଦୌ ତୃଣାସନଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ତସ୍ମୈ ପାଦ୍ଯାଦିକଂ ତତଃ
ସେ ଅତିଥିକୁ ଶୀତରେ ପୀଡ଼ିତ ଦେଖି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ସମ୍ମାନ କଲେ, ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଘାସର ଆସନ ଦେଲେ ଏବଂ ପାଦ ଧୋଇବା ପାଇଁ ପାଣି ଓ ଅନ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ଦେଲେ ।
ତତୋ ମଧୁରଯା ଵାଚା ତେନୈଵାତିଥିନା ସହ । ତସ୍ଥୌ ସ୍ଵସ୍ଥେନ ମନସା ପ୍ରଜ୍ଞାଲାପଂ ପ୍ରକୁର୍ଵତା
ତାପରେ, ମିଠା କଥା ହେବା ସହିତ, ସେ ଅତିଥି ସହିତ ରହିଲେ, ମନ ଶାନ୍ତ ରଖି ଜ୍ଞାନମୟ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିଲେ ।
ଗୃହିଣ୍ଯା ସହ ଗୋପେନ ସ୍ଵାମିସେଵା ସୁଦକ୍ଷଯା । ତତଃ କୂଷ୍ମାଣ୍ଡକଂ ନଵ୍ଯଂ ପକ୍ଵମତ୍ଯଂତ ଯତ୍ନତଃ
ତାଙ୍କର ଘରବଧୂ ଏବଂ ଗୋପାଳକ ସହିତ, ଯିଏ ପତିସେବାରେ ଦକ୍ଷ, ସେମାନେ ଏହି ତରକାରୀ ଫଳକୁ ବହୁତ ଯତ୍ନରେ ରାନ୍ଧିଲେ ।
ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ହର୍ଷିତା ସାଧ୍ଵୀ ଦଦୌ ଭାଗଂ ଵିଧାଯ ସା । ଅଥାସୌ ଦୁର୍ବଲୋ ଗୋପୋ ଦିନଵିଂଶମୁପୋଷଣାତ୍
ଏହା ପାଇ ପାଇ, ସେ ସତୀ ଘରବଧୂ ଖୁସି ହୋଇ ଭାଗ କରି ଦେଲେ; ଏବଂ ଦୁର୍ବଳ ଗୋପାଳ, ଏକୋଇଶି ଦିନ ଉପବାସ କରିଥିବା, ଏହାର ଏକ ଅଂଶ ପାଇଲେ ।
ଆତିଥେଯୋ ମହାଭାଗଂ ଦଦୌ ଚାତିଥଯେ ମୁଦା । ତତସ୍ତଦ୍ଗୃହିଣୀ ସାଧ୍ଵୀ ସ୍ଵାମିଭକ୍ତିପରାଯଣା
ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ପାଇ ଖୁସି ହୋଇ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅଂଶ ଘରମାଳିକଙ୍କୁ ଦେଲେ; ତାପରେ ସେ ସତୀ ଘରବଧୂ, ଯିଏ ପତିସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ...
ଦଦୌ ସା ପତିତଂ ଭାଗଂ ତସ୍ମୈ ଚାତିଥଯେ ମୁଦା । ଅଥାତିଥେସ୍ତଯୋସ୍ତତ୍ର ଦଂପତ୍ଯୋଃ ସୁମହାତ୍ମନୋଃ
... ନିଜ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ହୋଇ ଅତିଥିକୁ ଦେଲେ; ଏଭଳି, ସେଇ ଦୁଇ ଦୟାଳୁ ଦମ୍ପତି ଓ ଅତିଥି ମଧ୍ୟରେ ...
ଅଭୂଦ୍ଭାଗଦ୍ଵଯଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ସୁପ୍ରୀତୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଵିଷ୍ଣୁଵତ୍ପୂଜିତସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ସୋଽତିଥିର୍ଦୃଢଭକ୍ତିତଃ
ଦୁଇ ଅଂଶ ଖାଇ, ସେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅତିଥି ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ପରି ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ ।
ଵିଶ୍ରାମଂ ରାତ୍ରୌ ତତ୍ରୈଵ ପ୍ରାତଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଚିରଂ ଯଯୌ । ଗତୈଵମୁପଵାସେନ ଦିନାନାମେକଵିଂଶତିଃ
ସେ ରାତିଟିଏ ସେଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କଲେ, ପ୍ରଭାତେ ସ୍ନାନ କରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଚାଲିଗଲେ; ଏଭଳି ଉପବାସ କରି କ୍ରମେ ଏକୋଇଶି ଦିନ କଟିଗଲା ।
ଦଂପତୀ ତୌ ମହାତ୍ମାନୌ ପଂଚତାଂ ଯଯତୁସ୍ତତଃ । ତେନ ପୁଣ୍ଯପ୍ରଭାଵେଣ ଦଂପତୀ ତୌ ମହାଶଯୌ
ସେଇ ଦୁଇଜଣ ଉତ୍ତମ ଦମ୍ପତି ଏହି ଲୋକରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ । ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ, ସେଇ ଦମ୍ପତି ମହାନ ହୃଦୟର ଥିଲେ ।
ପ୍ରାପତୁର୍ଵିଷ୍ଣୁସାଯୁଜ୍ଯଂ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭଂ ଯୋଗିନାମପି । ତଯୋଃ ପୁଣ୍ଯପ୍ରଭାଵେଣ ଵିହିତାତିଥିପୂଜଯା
ସେମାନେ ଏମିତି ଏକତା ପାଇଲେ, ଯାହାକି ବଡ଼ ଯୋଗୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଲଭ୍ୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ—ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଏକତ୍ୱ । ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଓ ଅତିଥି ସେବାର ଫଳରେ ଏହା ହେଲା ।
ତସ୍ମିନ୍ରାଜ୍ଯେ ତୁ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ ଵିନଷ୍ଟମଭଵତ୍ତତଃ । ଅତ୍ଯଂତସୁଖିନୋଲୋକାଃ ଶୋକଵ୍ଯାଧିଵିଵର୍ଜିତାଃ
ସେଇ ରାଜ୍ୟରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଶେଷ ହେଲା; ଲୋକମାନେ ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ, ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ।
ଧନଧାନ୍ଯାଦିସମ୍ପନ୍ନା ବଭୂଵୁର୍ଧର୍ମତତ୍ପରାଃ । ଵିନଷ୍ଟା ଦସ୍ଯଵସ୍ତତ୍ର ନୃପୋଽଭୂଲ୍ଲୋକପାଲକଃ
ସେମାନେ ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ପଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ରହିଲେ; ସେଠାରେ ଦୁଷ୍ଟ ଚୋର ମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ, ରାଜା ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ଷକ ହେଲେ ।
ନିଜାଚାରରତାଲୋକା ଜଲଦାଃ କାମଵର୍ଷିଣଃ । ପୂର୍ଵଜାଃ କୋଟିପୁରୁଷାସ୍ତଥୈଵାପରଜାସ୍ତଯୋଃ
ଲୋକମାନେ ନିଜ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ମାନିଲେ; ମେଘମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ବର୍ଷା କଲେ । ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବଜ ଓ ପରଜନ୍ମର ଲୋକମାନେ—
ତେନୈଵ କର୍ମଣା ମୁକ୍ତିଂ ଜଗ୍ମୁଃ ପାପଵିଵର୍ଜିତାଃ । ନିର୍ଦୋଷା ଧନସଂପନ୍ନାଃ ସର୍ଵଲୋକୈକପୂଜିତାଃ
—ସେଇ କର୍ମର ଫଳରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇଲେ, ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ; ଦୋଷହୀନ, ଧନୀ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ ।
ଶୋକଵ୍ଯାଧିଵିହୀନା ଚ ଵଵୃଧେ ସଂତତିସ୍ତଯୋଃ । ଲୋମଶ ଉଵାଚ- ଆଗଂତୁପୂଜାମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ସେତିହାସଂ ମଯୋଦିତମ୍
ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କ ବଂଶ ଉନ୍ନତି ହେଲା । ଲୋମଶ କହିଲେ— ଅତିଥି ସେବାର ମହିମା ଓ ଏହି କଥା ମୁଁ କହିଛି ।
ଯୁଵଯୋଃ ପ୍ରୀତଯୋର୍ଵିପ୍ରୌ କିମନ୍ଯଚ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛଥ । ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଇତି ବ୍ରୁଵତି ଵୈ ତସ୍ମିଁଲ୍ଲୋମଶେ ତପସାଂ ଧନେ
ହେ ଦୁଇଜଣ ପ୍ରସନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ ? ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏପରି ଭାବେ ତପସ୍ଵୀ ଲୋମଶ କଥା କହୁଥିଲେ—
କାଲଗ୍ରସ୍ତଃ କୃଷ୍ଣଆଖୁସ୍ତତ୍ରୋତ୍ତସ୍ଥୌ ବିଲାନ୍ନିଜାତ୍ । ତମୁତ୍ଥିତଂ ବିଲାତ୍କୃଷ୍ଣମୂଷକଂ କ୍ରୋଧଵିହ୍ଵଲଃ
ସେଠାରେ ଏକ କଳା ଉନ୍ଦୁର, ସମୟର ଗତିରେ, ନିଜ ବିଲରୁ ବାହାରିଲା; ସେଇ କଳା ଉନ୍ଦୁର, ବିଲରୁ ବାହାରି ରାଗରେ ବିହ୍ୱଳ ହେଲା—
ପଵିତ୍ରସ୍ତତ୍ର ଚୋତ୍ତସ୍ଥୌ ଵଦନ୍ନିତି ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ଅଯଂ ପାପାଶଯୋ ଦୁଷ୍ଟୋ ମୂଷକୋ ନିଶି ଚାଶ୍ରମମ୍
—ସେଠାରେ ଉଠିକି, ବାରମ୍ବାର କହିଲା: 'ଏହି ଉନ୍ଦୁର ଦୁଷ୍ଟ ମନସ୍କ, ଖରାପ; ରାତିରେ ଆଶ୍ରମରେ—'
ଖନତେ ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଂତୌଘୈର୍ଗୃହଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଚ କୃଂତତି । ସର୍ଵେଷାମେଵ ଵର୍ଣାନାଂ କୃପା ଶ୍ରେଷ୍ଠା ପ୍ରକୀର୍ତିତା
—'ତିକ୍ତ ଦାନ୍ତରେ ଖୋଦିଏ ଓ ଘରର ସାମଗ୍ରୀ କାଟେ । ସମସ୍ତ ଜାତିରେ କରୁଣାକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—'
ସା ଚ ସର୍ଵେଷୁ କର୍ତଵ୍ଯା ନ ଚ ଦୁଷ୍ଟେଷୁ ଜଂତୁଷୁ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାସୌ ମୂଷିକଂ ତଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ କୃତୈନସମ୍
—'ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି ନୁହେଁ ।' ଏହିଭଳି କହି, ସେ ଉନ୍ଦୁରକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଘାତ କଲେ—