ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ- ଚୈତ୍ରସ୍ଯ ଚାସିତେ ପକ୍ଷେ ନାମ୍ନା ଵୈ ପାପମୋଚନୀ । ଅସ୍ଯା ଵ୍ରତେ କୃତେ ପୁତ୍ର ପାପରାଶିଃ କ୍ଷଯଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ— 'ଚୈତ୍ର ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପାପମୋଚନୀ ନାମକ ଏକ ବ୍ରତ ଅଛି । ପୁଅ, ଏହି ବ୍ରତ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ।'
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପିତୁର୍ଵାକ୍ଯଂ କୃତଂ ତେନ ଵ୍ରତୋତ୍ତମମ୍ । ଗତଂ ପାପଂ କ୍ଷଯଂ ତସ୍ଯ ତପୋଯୁକ୍ତୋ ବଭୂଵ ସଃ
ପିତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ସେହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ କଲେ । ତାଙ୍କର ପାପ ନଶ୍ଟ ହେଲା ଏବଂ ସେ ପୁନି ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ ।
ସାପ୍ଯେଵଂ ମଂଜୁଘୋଷା ଚ କୃତ୍ଵୈତଦ୍ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍ । ପିଶାଚତ୍ଵାଦ୍ଵିନିର୍ମୁକ୍ତା ପାପମୋଚନିକାଵ୍ରତାତ୍ । ଦିଵ୍ଯରୂପଧରା ସା ଵୈ ଗତା ନାକେ ଵରାପ୍ସରାଃ
ଏଭଳି ମଞ୍ଜୁଘୋଷା ମଧ୍ୟ ସେହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ କଲେ । ପାପମୋଚନୀକା ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ପିଶାଚୀ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ସେ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅପ୍ସରା ଭାବେ ଗଲେ ।
ଲୋମଶ ଉଵାଚ- ପାପମୋଚନିକାଂ ରାଜନ୍ଯେ କୁର୍ଵଂତି ନରୋତ୍ତମାଃ । ତେଷାଂ ପାପଂ ଚ ଯତ୍କିଂଚିତ୍ତତ୍ସର୍ଵଂ ଚ କ୍ଷଯଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଲୋମଶ କହିଲେ— 'ହେ ରାଜା, ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷମାନେ ପାପମୋଚନୀକା ବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ଯେପରି ହେଉ, ସବୁ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ।'
ପଠନାଚ୍ଛ୍ରଵଣାଦ୍ରାଜନ୍ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ବ୍ରହ୍ମହା ହେମହାରୀ ଚ ସୁରାପୋ ଗୁରୁତଲ୍ପଗଃ
ଏହି କଥା ପଢିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା, ହେ ରାଜା, ହଜାର ଗାଈର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ । ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା, ସୁନା ଚୋର, ମଦ ପାନ କରୁଥିବା, କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କ ଶୟନରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଲୋକ—
ଵ୍ରତସ୍ଯ ଚାସ୍ଯ କରଣାତ୍ପାପମୁକ୍ତା ଭଵଂତି ତେ । ବହୁପୁଣ୍ଯପ୍ରଦଂ ହ୍ଯେତତ୍କରଣାଦ୍ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍
ଏହି ବ୍ରତ କରିଲେ ସେମାନେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି । ଏହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ କରିବା ଦ୍ୱାରା ବହୁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଵାସୁଦେଵ ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ କଥଯସ୍ଵ ମମାଗ୍ରତଃ । ଚୈତ୍ରସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ କିଂ ନାମୈକାଦଶୀ ଭଵେତ୍
ୟୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ — ହେ ବାସୁଦେବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେଉଛି। ଦୟାକରି ମୋ ସାମ୍ନାରେ କହ, ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଯେଉଁ ଏକାଦଶୀ ପଡେ, ତାହାର ନାମ କଣ?
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକମନା ରାଜନ୍କଥାଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ପୁରାତନୀମ୍ । ଵସିଷ୍ଠୋ ଯାମକଥଯତ୍ପ୍ରାଗ୍ଦିଲୀପାଯ ପୃଚ୍ଛତେ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ — ରାଜା, ଏହି ପୁଣ୍ୟମୟ ପୁରାତନ କଥାଟିକୁ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଶୁଣ। ଏହି କଥା ପୂର୍ବେ ବସିଷ୍ଠ ଦିଲୀପଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ପଚାରିଥିଲେ।
ଦିଲୀପ ଉଵାଚ- ଭଗଵଞ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି କଥଯସ୍ଵ ପ୍ରସାଦତଃ । ଚୈତ୍ରମାସି ସିତେ ପକ୍ଷେ କିଂନାମୈକାଦଶୀ ଭଵେତ୍
ଦିଲୀପ କହିଲେ — ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଏହି କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଦୟାକରି କୃପାକରି କହ, ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଏକାଦଶୀର ନାମ କଣ?
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଯା ରାଜନ୍କଥଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ । ଚୈତ୍ରସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ କାମଦା ନାମ ନାମତଃ
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ — ରାଜା, ତୁମେ ଭଲ ପଚାରିଛ। ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ କହୁଛି। ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଏହି ଏକାଦଶୀକୁ 'କାମଦା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏକାଦଶୀ ପୁଣ୍ଯତମା ପାପେଂଧନଦଵାନଲଃ । ଶୃଣୁ ରାଜନ୍କଥାମେତାଂ ପାପଘ୍ନୀଂ ପୁଣ୍ଯଦାଯିନୀମ୍
ଏହି ଏକାଦଶୀ ସବୁଠାରୁ ପୁଣ୍ୟମୟ, ପାପର ଧନକୁ ଦହିଦେଉଥିବା ଅଗ୍ନି ସମାନ। ରାଜା, ଏହି କଥାଟିକୁ ଶୁଣ, ଯାହା ପାପକୁ ନଶ୍ୱାନ କରେ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ପୁରା ନାଗପୁରେ ରମ୍ଯେ ହେମରତ୍ନଵିଭୂଷିତେ । ପୁଂଡରୀକମୁଖା ନାଗା ନିଵସଂତି ମହୋତ୍କଟାଃ
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ସୁନ୍ଦର ନାଗପୁର ନାମକ ଏକ ସହର ଥିଲା, ଯାହା ସୁନା ଓ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ସେଠାରେ ପଦ୍ମମୁଖୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାଗମାନେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ପୁରେ ପୁଂଡରୀକୋ ରାଜା ରାଜ୍ଯଂ ଚକାର ସଃ । ଗନ୍ଧର୍ଵୈଃ କିନ୍ନରୈଶ୍ଚୈଵ ଅପ୍ସରୋଭିଶ୍ଚ ସେଵ୍ଯତେ
ସେହି ସହରରେ ପୁଣ୍ଡରୀକ ନାମକ ରାଜା ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସେବାରେ ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଥିଲେ।
ଵରାପ୍ସରାସ୍ତୁ ଲଲିତା ଗଂଧର୍ଵୋ ଲଲିତସ୍ତଥା । ଉଭୌ ରାଗେଣ ସଂରକ୍ତୌ ଦଂପତୀ କାମପୀଡିତୌ
ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଲଳିତା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିଲେ, ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଲଳିତା ନାମକ ଜଣେ ଥିଲେ। ଦୁହେଁ ଭଲପାଇବାରେ ଆବେଗୀ, ଦମ୍ପତି ଭାବେ କାମନାରେ ପୀଡିତ ଥିଲେ।
ରେମାତେ ସ୍ଵଗୃହେ ରମ୍ଯେ ଧନଧାନ୍ଯଯୁତେ ତଦା । ଲଲିତାଯାଶ୍ଚ ହୃଦଯେ ପତିର୍ଵସତି ସର୍ଵଦା
ସେମାନେ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୋଭାମୟ ଘରରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ଲଳିତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସେଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି।
ହୃଦଯେ ତସ୍ଯ ଲଲିତା ନିତ୍ଯଂ ଵସତି ଭାମିନୀ । ଏକଦା ପୁଂଡରୀକୋଽଥ କ୍ରୀଡତେ ସଦସି ସ୍ଥିତଃ
ସେଉଁଠି ଲଳିତା ମଧୁର ହୃଦୟରେ ସ୍ୱାମୀ ସଦା ବସିଥିଲେ। ଏକଦିନ ପୁଣ୍ଡରୀକ ଦରବାରରେ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ—
ଗୀତଂ ଗାନଂ ପ୍ରକୁରୁତେ ଲଲିତୋ ଦଯିତାଂ ଵିନା । ପଦବଂଧସ୍ଖଲଜ୍ଜିହ୍ଵୋ ବଭୂଵ ଲଲିତାଂ ସ୍ମରନ୍
ଲଳିତା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ବିନା ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ। ଲଳିତାଙ୍କୁ ଭାବି ତାଙ୍କ ଜିହ୍ବା ଶବ୍ଦ ଗଠନରେ ଅଟକିଯାଉଥିଲା।
ମନୋଭାଵଂ ଵିଦିତ୍ଵାସ୍ଯ କର୍କଟୋ ନାଗସତ୍ତମଃ । ପଦବଂଧଚ୍ଯୁତିଂ ତସ୍ଯ ପୁଂଡରୀକେ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍
ତାଙ୍କ ମନର ଅବସ୍ଥା ବୁଝି, କର୍କଟ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏହି ତ୍ରୁଟି ବିଷୟରେ ପୁଣ୍ଡରୀକଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା କର୍କୋଟକଵଚଃ ପୁଂଡରୀକୋ ଭୁଜଂଗରାଟ୍ । କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତନଯନୋ ବଭୂଵାତିଭଯଂକରଃ
କର୍କଟଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପୁଣ୍ଡରୀକ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ରାଜା, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ସେ ବହୁତ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଶଶାପ ଲଲିତଂ ତତ୍ର ଗାଯଂତଂ ମଦନାତୁରମ୍ । ରାକ୍ଷସୋ ଭଵ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ କ୍ରଵ୍ଯାଦଃ ପୁରୁଷାଦକଃ
ସେଠାରେ ମୋହରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଗାଉଥିବା ଲଳିତାକୁ ସେ ଶାପ ଦେଲେ— 'ମୂର୍ଖ, ତୁମେ ଏବେ ରାକ୍ଷସ ହେଉ, ମାଂସ ଖାଇଥିବା ଏବଂ ମଣିଷ ଖାଉଥିବା ଦାନବ ହେଉ।'
ଯତଃ ପତ୍ନୀଵଶୋପେତୋ ଗାଯମାନୋ ମମାଗ୍ରତଃ । ଵଚନାତ୍ତସ୍ଯ ରାଜେଂଦ୍ର ରକ୍ଷୋରୂପୋ ବଭୂଵ ସଃ
ମୋ ସାମ୍ନାରେ ତୁମେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ଗାଇଥିଲା। ଏହି କଥା କହି, ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସେ ରାକ୍ଷସ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।
ରୌଦ୍ରାନନୋ ଵିରୂପାକ୍ଷୋ ଦୃଷ୍ଟମାତ୍ରୋ ଭଯଂକରଃ । ବାହୂଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣୌ ମୁଖଂ କଂଦରସନ୍ନିଭମ୍
ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଭୟଙ୍କର, ଚକ୍ଷୁ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ, ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ଭୟ ଲାଗୁଥିଲା। ତାଙ୍କ ଦୁଇଟି ବାହୁ ଏକ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା, ମୁହଁ ପାହାଡ଼ ଗୁହା ପରି।
ଚଂଦ୍ରସୂର୍ଯନିଭେ ନେତ୍ରେ ଗ୍ରୀଵାପର୍ଵତସଂନିଭା । ନାସାରଂଧ୍ରେ ତୁ ଵିଵରେ ଅଧରୌ ଯୋଜନାଯତୌ
ତାଙ୍କ ଆଖି ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଗଳା ପାହାଡ଼ ପରି ମୋଟା, ନାକର ଛିଦ୍ର ଗଭୀର ଗହ୍ୱର, ଓଠ ଏକ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା।
ଶରୀରଂ ତସ୍ଯ ରାଜେଂଦ୍ର ଉତ୍ଥିତଂ ଯୋଜନାଷ୍ଟକମ୍ । ଈଦୃଶୋ ରାକ୍ଷସୋ ଭୂତ୍ଵା ଭୁଂଜାନଃ କର୍ମଣଃ ଫଲମ୍
ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତାଙ୍କ ଶରୀର ଏଠାରୁ ଆଠ ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ଏଭଳି ରାକ୍ଷସ ହୋଇ, ସେ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗୁଥିଲେ।
ଲଲିତା ତୁ ତଥାଲୋକ୍ଯ ସ୍ଵପତିଂ ଵିକୃତାକୃତିମ୍ । ଚିଂତଯାମାସ ମନସା ଦୁଃଖେନ ମହତାର୍ଦିତା
ଲଳିତା ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଏଭଳି ବିକୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖି ବହୁତ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ ଏବଂ ମନେ ମନେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି ପତିଃ ଶାପେନ ପୀଡିତଃ । ଇତି ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ମନସା ଶର୍ମ ନାଲଭତ୍
ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? ମୋ ସ୍ୱାମୀ ଶାପରେ ପୀଡ଼ିତ। ଏଭଳି ଭାବି ଭାବି ମନରେ ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ।
ଚଚାର ପତିନା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଲଲିତା ଗହନେ ଵନେ । ବଭ୍ରାମ ଵିପିନେ ଦୁର୍ଗେ କାମରୂପୀ ସ ରାକ୍ଷସଃ
ଲଳିତା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସହିତ ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଞ୍ଚିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ରାକ୍ଷସ ଇଚ୍ଛାମତେ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅପରିଚିତ ଓ କଷ୍ଟଦାୟକ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ।
ନିର୍ଘୃଣଃ ପାପନିରତୋ ଵିରୂପଃ ପୁରୁଷାଦକଃ । ନ ସୁଖଂ ଲଭତେ ରାତ୍ରୌ ନ ଦିଵା ପାପପୀଡିତଃ
ସେ ନିଷ୍ଠୁର, ଦୁଷ୍ଟ କାମରେ ଲାଗିଥିବା, ଅପରୂପ ଦେହ ଓ ମଣିଷ ଖାଇଥିବା ଥିଲେ। ପାପରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଦିନ ରାତି କେବେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ପାଉନଥିଲେ।
ଲଲିତା ଦୁଃଖିତାତୀଵ ପତିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଥାଵିଧମ୍ । ବଭ୍ରାମ ତେନ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସା ରୁଦତୀ ଗହନେ ଵନେ
ଲଳିତା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ସହିତ ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ରୁହୁଥିଲେ ଏବଂ କାନ୍ଦୁଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଶ୍ରମପଦଂ ରମ୍ଯଂ ମୁନିଂ ସଂଶାଂତଵିଗ୍ରହମ୍ । ଶୀଘ୍ରଂ ଜଗାମ ଲଲିତା ନମସ୍କୃତ୍ଯାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତା
ସୁନ୍ଦର ଆଶ୍ରମ ଓ ଶାନ୍ତ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି, ଲଳିତା ତୁରନ୍ତ ଯାଇ, ପ୍ରଣାମ କରି, ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।