ନେତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଵିସ୍ଫୁଲିଂଗାନ୍ସ ମୁଂଚମାନୋଽତିକୋପନଃ । କାଲରୂପାଂ ତୁ ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତପସଃ କ୍ଷଯକାରିଣୀମ୍
ସେ ମୁନି ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ଆଖିରୁ ତିନ୍ତିନ୍ତି ଚିଙ୍ଗାରି ଚୁଟିଯାଉଥିଲା । ସେ ତାଙ୍କୁ କାଳର ରୂପରେ, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ ।
ଦୁଃଖାର୍ଜିତଂ କ୍ଷଯଂ ନୀତଂ ତପୋଦୃଷ୍ଟ୍ଵାତଯାସହ । ସକଂପୋଷ୍ଠୋ ମୁନିସ୍ତତ୍ରପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାକୁଲେଂଦ୍ରିଯଃ
ତାଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଅର୍ଜିତ ତପସ୍ୟା ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହେବା ଦେଖି, ସେ ମୁନି କମ୍ପିତ ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ଏବଂ ସେଠାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ।
ତାଂ ଶଶାପାଥମେଧାଵୀ ତ୍ଵଂ ପିଶାଚୀ ଭଵେତି ଚ । ଧିକ୍ତ୍ଵାଂ ପାପେ ଦୁରାଚାରେ କୁଲଟେ ପାତକପ୍ରିଯେ
ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ— 'ତୁମେ ପିଶାଚୀ ହେଉ । ହେ ପାପିନୀ, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ଚଞ୍ଚଳା, ପାପକୁ ପ୍ରେମ କରୁଥିବା, ତୁମକୁ ନିନ୍ଦା କରେଁ ।'
ତସ୍ଯ ଶାପେନ ସା ଦଗ୍ଧା ଵିନଯାଵନତା ସ୍ଥିତା । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ସୁଭ୍ରୂଃ ପ୍ରସାଦଂ ଵାଂଛତୀ ମୁନିମ୍ । ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଶାପସ୍ଯାନୁଗ୍ରହଂ କୁରୁ
ତାଙ୍କର ଶାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ନମ୍ରତାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ । ତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟିରେ, ମୁନିଙ୍କ ଦୟା ଚାହିଁ, କହିଲେ— 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ଏହି ଶାପରୁ ମୋତେ ମୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ ।'
ସତାଂ ସଂଗୋ ହି ଭଵତି ଵଚୋଭିଃ ସପ୍ତଭିଃ ପଦୈଃ । ତ୍ଵଯା ସହ ମମ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନୀତା ଵୈ ବହୁଵତ୍ସରାଃ । ଏତସ୍ମାତ୍କାରଣାତ୍ସ୍ଵାମିନ୍ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ସୁଵ୍ରତ
'ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ସହିତ କେବଳ ସାତ ପଦ ଚାଲିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଙ୍ଗତ୍ୟ ହୁଏ । ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ସହିତ ମୁଁ ବହୁ ବର୍ଷ ଅତିବାହିତ କରିଛି । ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ଧୃଢ଼ବ୍ରତ, ମୋତେ ଦୟା କରନ୍ତୁ ।'
ମୁନିରୁଵାଚ- ଶୃଣୁ ମେ ଵଚନଂ ଭଦ୍ରେ ଶାପାନୁଗ୍ରହକାରକମ୍ । କିଂ କରୋମି ତ୍ଵଯା ପାପେ କ୍ଷଯଂ ନୀତଂ ମହତ୍ତପଃ
ମୁନି କହିଲେ— 'ହେ ସୁମଧୁରା, ମୋ କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ଏହି ଶାପରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବ । ହେ ପାପିନୀ, ତୁମେ ମୋର ବଡ଼ ତପସ୍ୟା ନଶ୍ଟ କରିଦେଲ, ଏବେ ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି ?'
ଚୈତ୍ରସ୍ଯ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତୁ ଭଵେଦେକାଦଶୀ ଶୁଭା । ପାପମୋଚନିକା ନାମ ସର୍ଵପାପକ୍ଷଯଂକରୀ
'ଚୈତ୍ର ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ଏକ ଶୁଭ ଏକାଦଶୀ ଅଛି, ଯାହାକୁ ପାପମୋଚନୀକା କୁହାଯାଏ, ଏହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ ।'
ତସ୍ଯା ଵ୍ରତେ କୃତେ ଶୁଭ୍ରେ ପିଶାଚତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାସ୍ଯତି । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସୋଽପି ମେଧାଵୀ ଜଗାମ ପିତୁରାଶ୍ରମମ୍
'ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏହି ବ୍ରତ କରିଲେ ତୁମେ ପିଶାଚୀ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବ ।' ଏହିପରି କହି, ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ମୁନି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ତମାଗତଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଚ୍ଯଵନଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚତମ୍ । କିମେତଦ୍ଵିହିତଂ ପୁତ୍ର ତ୍ଵଯା ପୁଣ୍ଯଂ କ୍ଷଯଂ କୃତମ୍
ତାଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ଚ୍ୟବନ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ— 'ପୁଅ, କଣ ତୁମେ ଏମିତି କିଛି କାମ କଲ, ଯାହାରେ ତୁମର ପୁଣ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲା ?'
ମେଧାଵ୍ଯୁଵାଚ- ପାତକଂ ଵୈ କୃତଂ ତାତ ରମିତା ଚାପ୍ସରା ମଯା । ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ବ୍ରୂହି ତାତ ଯେନ ପାପକ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍
ମେଧାବୀ କହିଲେ— 'ପିତା, ମୁଁ ଏକ ପାପ କରିଛି; ମୁଁ ଏକ ଅପ୍ସରା ସହିତ ରମଣ କରିଛି । ପିତା, କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୋର ପାପ ନଶ୍ଟ ହେବ ।'
ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ- ଚୈତ୍ରସ୍ଯ ଚାସିତେ ପକ୍ଷେ ନାମ୍ନା ଵୈ ପାପମୋଚନୀ । ଅସ୍ଯା ଵ୍ରତେ କୃତେ ପୁତ୍ର ପାପରାଶିଃ କ୍ଷଯଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ— 'ଚୈତ୍ର ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପାପମୋଚନୀ ନାମକ ଏକ ବ୍ରତ ଅଛି । ପୁଅ, ଏହି ବ୍ରତ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ।'
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପିତୁର୍ଵାକ୍ଯଂ କୃତଂ ତେନ ଵ୍ରତୋତ୍ତମମ୍ । ଗତଂ ପାପଂ କ୍ଷଯଂ ତସ୍ଯ ତପୋଯୁକ୍ତୋ ବଭୂଵ ସଃ
ପିତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ସେହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ କଲେ । ତାଙ୍କର ପାପ ନଶ୍ଟ ହେଲା ଏବଂ ସେ ପୁନି ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ ।
ସାପ୍ଯେଵଂ ମଂଜୁଘୋଷା ଚ କୃତ୍ଵୈତଦ୍ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍ । ପିଶାଚତ୍ଵାଦ୍ଵିନିର୍ମୁକ୍ତା ପାପମୋଚନିକାଵ୍ରତାତ୍ । ଦିଵ୍ଯରୂପଧରା ସା ଵୈ ଗତା ନାକେ ଵରାପ୍ସରାଃ
ଏଭଳି ମଞ୍ଜୁଘୋଷା ମଧ୍ୟ ସେହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ କଲେ । ପାପମୋଚନୀକା ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ପିଶାଚୀ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ସେ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅପ୍ସରା ଭାବେ ଗଲେ ।
ଲୋମଶ ଉଵାଚ- ପାପମୋଚନିକାଂ ରାଜନ୍ଯେ କୁର୍ଵଂତି ନରୋତ୍ତମାଃ । ତେଷାଂ ପାପଂ ଚ ଯତ୍କିଂଚିତ୍ତତ୍ସର୍ଵଂ ଚ କ୍ଷଯଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଲୋମଶ କହିଲେ— 'ହେ ରାଜା, ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷମାନେ ପାପମୋଚନୀକା ବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ଯେପରି ହେଉ, ସବୁ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ।'
ପଠନାଚ୍ଛ୍ରଵଣାଦ୍ରାଜନ୍ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ବ୍ରହ୍ମହା ହେମହାରୀ ଚ ସୁରାପୋ ଗୁରୁତଲ୍ପଗଃ
ଏହି କଥା ପଢିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା, ହେ ରାଜା, ହଜାର ଗାଈର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ । ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା, ସୁନା ଚୋର, ମଦ ପାନ କରୁଥିବା, କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କ ଶୟନରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଲୋକ—
ଵ୍ରତସ୍ଯ ଚାସ୍ଯ କରଣାତ୍ପାପମୁକ୍ତା ଭଵଂତି ତେ । ବହୁପୁଣ୍ଯପ୍ରଦଂ ହ୍ଯେତତ୍କରଣାଦ୍ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍
ଏହି ବ୍ରତ କରିଲେ ସେମାନେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି । ଏହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ କରିବା ଦ୍ୱାରା ବହୁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଵାସୁଦେଵ ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ କଥଯସ୍ଵ ମମାଗ୍ରତଃ । ଚୈତ୍ରସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ କିଂ ନାମୈକାଦଶୀ ଭଵେତ୍
ୟୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ — ହେ ବାସୁଦେବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେଉଛି। ଦୟାକରି ମୋ ସାମ୍ନାରେ କହ, ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଯେଉଁ ଏକାଦଶୀ ପଡେ, ତାହାର ନାମ କଣ?
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକମନା ରାଜନ୍କଥାଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ପୁରାତନୀମ୍ । ଵସିଷ୍ଠୋ ଯାମକଥଯତ୍ପ୍ରାଗ୍ଦିଲୀପାଯ ପୃଚ୍ଛତେ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ — ରାଜା, ଏହି ପୁଣ୍ୟମୟ ପୁରାତନ କଥାଟିକୁ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଶୁଣ। ଏହି କଥା ପୂର୍ବେ ବସିଷ୍ଠ ଦିଲୀପଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ପଚାରିଥିଲେ।
ଦିଲୀପ ଉଵାଚ- ଭଗଵଞ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି କଥଯସ୍ଵ ପ୍ରସାଦତଃ । ଚୈତ୍ରମାସି ସିତେ ପକ୍ଷେ କିଂନାମୈକାଦଶୀ ଭଵେତ୍
ଦିଲୀପ କହିଲେ — ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଏହି କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଦୟାକରି କୃପାକରି କହ, ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଏକାଦଶୀର ନାମ କଣ?
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଯା ରାଜନ୍କଥଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ । ଚୈତ୍ରସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ କାମଦା ନାମ ନାମତଃ
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ — ରାଜା, ତୁମେ ଭଲ ପଚାରିଛ। ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ କହୁଛି। ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଏହି ଏକାଦଶୀକୁ 'କାମଦା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଏକାଦଶୀ ପୁଣ୍ଯତମା ପାପେଂଧନଦଵାନଲଃ । ଶୃଣୁ ରାଜନ୍କଥାମେତାଂ ପାପଘ୍ନୀଂ ପୁଣ୍ଯଦାଯିନୀମ୍
ଏହି ଏକାଦଶୀ ସବୁଠାରୁ ପୁଣ୍ୟମୟ, ପାପର ଧନକୁ ଦହିଦେଉଥିବା ଅଗ୍ନି ସମାନ। ରାଜା, ଏହି କଥାଟିକୁ ଶୁଣ, ଯାହା ପାପକୁ ନଶ୍ୱାନ କରେ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।
ପୁରା ନାଗପୁରେ ରମ୍ଯେ ହେମରତ୍ନଵିଭୂଷିତେ । ପୁଂଡରୀକମୁଖା ନାଗା ନିଵସଂତି ମହୋତ୍କଟାଃ
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ସୁନ୍ଦର ନାଗପୁର ନାମକ ଏକ ସହର ଥିଲା, ଯାହା ସୁନା ଓ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା। ସେଠାରେ ପଦ୍ମମୁଖୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାଗମାନେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ।
ତସ୍ମିନ୍ପୁରେ ପୁଂଡରୀକୋ ରାଜା ରାଜ୍ଯଂ ଚକାର ସଃ । ଗନ୍ଧର୍ଵୈଃ କିନ୍ନରୈଶ୍ଚୈଵ ଅପ୍ସରୋଭିଶ୍ଚ ସେଵ୍ଯତେ
ସେହି ସହରରେ ପୁଣ୍ଡରୀକ ନାମକ ରାଜା ରାଜ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସେବାରେ ଗନ୍ଧର୍ବ, କିନ୍ନର ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଥିଲେ।
ଵରାପ୍ସରାସ୍ତୁ ଲଲିତା ଗଂଧର୍ଵୋ ଲଲିତସ୍ତଥା । ଉଭୌ ରାଗେଣ ସଂରକ୍ତୌ ଦଂପତୀ କାମପୀଡିତୌ
ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଲଳିତା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିଲେ, ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଲଳିତା ନାମକ ଜଣେ ଥିଲେ। ଦୁହେଁ ଭଲପାଇବାରେ ଆବେଗୀ, ଦମ୍ପତି ଭାବେ କାମନାରେ ପୀଡିତ ଥିଲେ।
ରେମାତେ ସ୍ଵଗୃହେ ରମ୍ଯେ ଧନଧାନ୍ଯଯୁତେ ତଦା । ଲଲିତାଯାଶ୍ଚ ହୃଦଯେ ପତିର୍ଵସତି ସର୍ଵଦା
ସେମାନେ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୋଭାମୟ ଘରରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ଲଳିତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସେଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି।
ହୃଦଯେ ତସ୍ଯ ଲଲିତା ନିତ୍ଯଂ ଵସତି ଭାମିନୀ । ଏକଦା ପୁଂଡରୀକୋଽଥ କ୍ରୀଡତେ ସଦସି ସ୍ଥିତଃ
ସେଉଁଠି ଲଳିତା ମଧୁର ହୃଦୟରେ ସ୍ୱାମୀ ସଦା ବସିଥିଲେ। ଏକଦିନ ପୁଣ୍ଡରୀକ ଦରବାରରେ ଖେଳୁଥିବାବେଳେ—
ଗୀତଂ ଗାନଂ ପ୍ରକୁରୁତେ ଲଲିତୋ ଦଯିତାଂ ଵିନା । ପଦବଂଧସ୍ଖଲଜ୍ଜିହ୍ଵୋ ବଭୂଵ ଲଲିତାଂ ସ୍ମରନ୍
ଲଳିତା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ବିନା ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ। ଲଳିତାଙ୍କୁ ଭାବି ତାଙ୍କ ଜିହ୍ବା ଶବ୍ଦ ଗଠନରେ ଅଟକିଯାଉଥିଲା।
ମନୋଭାଵଂ ଵିଦିତ୍ଵାସ୍ଯ କର୍କଟୋ ନାଗସତ୍ତମଃ । ପଦବଂଧଚ୍ଯୁତିଂ ତସ୍ଯ ପୁଂଡରୀକେ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍
ତାଙ୍କ ମନର ଅବସ୍ଥା ବୁଝି, କର୍କଟ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏହି ତ୍ରୁଟି ବିଷୟରେ ପୁଣ୍ଡରୀକଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା କର୍କୋଟକଵଚଃ ପୁଂଡରୀକୋ ଭୁଜଂଗରାଟ୍ । କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତନଯନୋ ବଭୂଵାତିଭଯଂକରଃ
କର୍କଟଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପୁଣ୍ଡରୀକ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ରାଜା, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ସେ ବହୁତ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଶଶାପ ଲଲିତଂ ତତ୍ର ଗାଯଂତଂ ମଦନାତୁରମ୍ । ରାକ୍ଷସୋ ଭଵ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ କ୍ରଵ୍ଯାଦଃ ପୁରୁଷାଦକଃ
ସେଠାରେ ମୋହରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଗାଉଥିବା ଲଳିତାକୁ ସେ ଶାପ ଦେଲେ— 'ମୂର୍ଖ, ତୁମେ ଏବେ ରାକ୍ଷସ ହେଉ, ମାଂସ ଖାଇଥିବା ଏବଂ ମଣିଷ ଖାଉଥିବା ଦାନବ ହେଉ।'