ମଂଜୁଘୋଷା ଦେଵଲୋକଗମନାଯୋପଚକ୍ରମେ । ଗଚ୍ଛଂତୀ ତଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ରମଂତଂ ମୁନିସତ୍ତମମ୍ । ଆଦେଶୋ ଦୀଯତାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ସ୍ଵଦେଶଗମନାଯ ମେ
ମଞ୍ଜୁଘୋଷା ଦେବଲୋକକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ। ଯିବାବେଳେ, ଆନନ୍ଦିତ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋତେ ମୋ ଘରକୁ ଫେରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ।'
ମେଧାଵ୍ଯୁଵାଚ- ଅଦ୍ଯୈଵ ତ୍ଵଂ ସମାଯାତା ପ୍ରଦୋଷାଦୌ ଵରାନନେ । ଯାଵତ୍ପ୍ରଭାତସଂଧ୍ଯା ସ୍ଯାତ୍ତାଵତ୍ତିଷ୍ଠ ମମାଂତିକେ । ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନେର୍ଵାକ୍ଯଂ ଭଯଭୀତା ବଭୂଵ ସା
ମେଧାବୀ କହିଲେ— 'ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ଆଜି ସନ୍ଧ୍ୟାର ଆରମ୍ଭରେ ଆସିଥିଲ। ପ୍ରଭାତ ସନ୍ଧ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ପାଖରେ ରୁହ।' ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ପୁନର୍ଵୈ ରମଯାମାସ ତମୃଷିଂ ନୃପସତ୍ତମ । ମୁନେଃ ଶାପଭଯାଦ୍ଭୀତା ବହୁଲାନ୍ପରିଵତ୍ସରାନ୍
ମୁନିଙ୍କ ଶାପର ଭୟରୁ, ସେ ଆଉ ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି ମୁନିଙ୍କୁ ଖୁସି କରିଲେ, ହେ ରାଜା।
ଵର୍ଷାଣାଂ ପଂଚପଂଚାଶନ୍ନଵମାସଦିନତ୍ରଯମ୍ । ସା ରେମେ ମୁନିନା ତସ୍ଯ ନିଶାର୍ଦ୍ଧମିଵ ଚାଭଵତ୍
ପଚାସ ପଞ୍ଚ ବର୍ଷ, ନଅ ମାସ ଓ ତିନି ଦିନ ଧରି, ସେ ମୁନି ସହ ଆନନ୍ଦ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଏହା ମାନେ ଆଧା ରାତି ଭଳି ଲାଗିଲା।
ସା ତଂ ପୁନରୁଵାଚାଥ ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ଗତେ ମୁନିମ୍ । ଆଦେଶୋ ଦୀଯତାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଗଂତଵ୍ଯଂ ସ୍ଵଗୃହେ ମଯା
ସେଇ ସମୟ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ସେ ପୁଣିଥରେ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋତେ ମୋ ଘରକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ।'
ମେଧାଵ୍ଯୁଵାଚ- ପ୍ରଭାତମଧୁନା ଚାସ୍ତେ ଶ୍ରୂଯତାଂ ଵଚନଂ ମମ । ସଂଧ୍ଯା ଯାଵଚ୍ଚ କୁର୍ଵେଽହଂ ତାଵତ୍ତ୍ଵଂ ଵୈ ସ୍ଥିରା ଭଵ
ମେଧାବୀ କହିଲେ— 'ଏବେ ପ୍ରଭାତ ହୋଇଛି, ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ସନ୍ଧ୍ୟା କରିନଥିବି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ଏଠାରେ ଥିବା।'
ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ମୁନେଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜାତାନଂଦସମାକୁଲା । ସ୍ମିତଂ କୃତ୍ଵା ତୁ ସା କିଂଚିତ୍ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଶୁଚିସ୍ମିତା
ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ଭରିଗଲେ। ହାଲୁକି ହସି, ସେ ସୁନ୍ଦର ହସ ଦେଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଅପ୍ସରା ଉଵାଚ-। କିଯତ୍ପ୍ରମାଣା ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ତଵ ସଂଧ୍ଯା ଗତାନଘ । ମଯି ପ୍ରସାଦଂ କୃତ୍ଵା ତୁ ଗତକାଲୋ ଵିଚାର୍ଯତାମ୍
ଅପ୍ସରା କହିଲେ— 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ସନ୍ଧ୍ୟା କେତେ ସମୟ ଚାଲିଥାଏ? ମୋପରେ କୃପା କରି, କେତେ ସମୟ ବିତିଗଲା ତାହା ଭାବିବାକୁ କହ।'
ଇତି ତସ୍ଯା ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵିସ୍ମଯୋତ୍ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନଃ । ଗତକାଲସ୍ଯ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ପ୍ରମାଣମକରୋତ୍ତଦା
ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚକିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଚାହିଲେ । ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେତେବେଳେ ସେ ଗତ ସମୟର ସତ୍ୟତା ନିଶ୍ଚିତ କଲେ ।
ସମାଶ୍ଚ ସପ୍ତପଂଚାଶଦ୍ଗତାସ୍ତସ୍ଯ ତଯା ସହ । ଚୁକ୍ରୋଧ ସତତସ୍ତସ୍ଯୈ ଜ୍ଵାଲାମାଲୀ ବଭୂଵ ହ
ସେ ମହିଳା ସହିତ ସେହି ମୁନି ପଚାସ ସାତ ବର୍ଷ କଟାଇଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର କ୍ରୋଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ଅଗ୍ନିର ମାଳା ଦେଖାଦେଲା ।
ନେତ୍ରାଭ୍ଯାଂ ଵିସ୍ଫୁଲିଂଗାନ୍ସ ମୁଂଚମାନୋଽତିକୋପନଃ । କାଲରୂପାଂ ତୁ ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତପସଃ କ୍ଷଯକାରିଣୀମ୍
ସେ ମୁନି ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ଆଖିରୁ ତିନ୍ତିନ୍ତି ଚିଙ୍ଗାରି ଚୁଟିଯାଉଥିଲା । ସେ ତାଙ୍କୁ କାଳର ରୂପରେ, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାକୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ ।
ଦୁଃଖାର୍ଜିତଂ କ୍ଷଯଂ ନୀତଂ ତପୋଦୃଷ୍ଟ୍ଵାତଯାସହ । ସକଂପୋଷ୍ଠୋ ମୁନିସ୍ତତ୍ରପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାକୁଲେଂଦ୍ରିଯଃ
ତାଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଅର୍ଜିତ ତପସ୍ୟା ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହେବା ଦେଖି, ସେ ମୁନି କମ୍ପିତ ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ଏବଂ ସେଠାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ।
ତାଂ ଶଶାପାଥମେଧାଵୀ ତ୍ଵଂ ପିଶାଚୀ ଭଵେତି ଚ । ଧିକ୍ତ୍ଵାଂ ପାପେ ଦୁରାଚାରେ କୁଲଟେ ପାତକପ୍ରିଯେ
ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ମୁନି ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ— 'ତୁମେ ପିଶାଚୀ ହେଉ । ହେ ପାପିନୀ, ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ଚଞ୍ଚଳା, ପାପକୁ ପ୍ରେମ କରୁଥିବା, ତୁମକୁ ନିନ୍ଦା କରେଁ ।'
ତସ୍ଯ ଶାପେନ ସା ଦଗ୍ଧା ଵିନଯାଵନତା ସ୍ଥିତା । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ସୁଭ୍ରୂଃ ପ୍ରସାଦଂ ଵାଂଛତୀ ମୁନିମ୍ । ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଶାପସ୍ଯାନୁଗ୍ରହଂ କୁରୁ
ତାଙ୍କର ଶାପରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ନମ୍ରତାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ । ତାଙ୍କ ସୁନ୍ଦର ଭୃକୁଟିରେ, ମୁନିଙ୍କ ଦୟା ଚାହିଁ, କହିଲେ— 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ଏହି ଶାପରୁ ମୋତେ ମୁକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ ।'
ସତାଂ ସଂଗୋ ହି ଭଵତି ଵଚୋଭିଃ ସପ୍ତଭିଃ ପଦୈଃ । ତ୍ଵଯା ସହ ମମ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନୀତା ଵୈ ବହୁଵତ୍ସରାଃ । ଏତସ୍ମାତ୍କାରଣାତ୍ସ୍ଵାମିନ୍ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ସୁଵ୍ରତ
'ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ସହିତ କେବଳ ସାତ ପଦ ଚାଲିଲେ ମଧ୍ୟ ସାଙ୍ଗତ୍ୟ ହୁଏ । ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ସହିତ ମୁଁ ବହୁ ବର୍ଷ ଅତିବାହିତ କରିଛି । ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ଧୃଢ଼ବ୍ରତ, ମୋତେ ଦୟା କରନ୍ତୁ ।'
ମୁନିରୁଵାଚ- ଶୃଣୁ ମେ ଵଚନଂ ଭଦ୍ରେ ଶାପାନୁଗ୍ରହକାରକମ୍ । କିଂ କରୋମି ତ୍ଵଯା ପାପେ କ୍ଷଯଂ ନୀତଂ ମହତ୍ତପଃ
ମୁନି କହିଲେ— 'ହେ ସୁମଧୁରା, ମୋ କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ଏହି ଶାପରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇପାରିବ । ହେ ପାପିନୀ, ତୁମେ ମୋର ବଡ଼ ତପସ୍ୟା ନଶ୍ଟ କରିଦେଲ, ଏବେ ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି ?'
ଚୈତ୍ରସ୍ଯ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତୁ ଭଵେଦେକାଦଶୀ ଶୁଭା । ପାପମୋଚନିକା ନାମ ସର୍ଵପାପକ୍ଷଯଂକରୀ
'ଚୈତ୍ର ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ଏକ ଶୁଭ ଏକାଦଶୀ ଅଛି, ଯାହାକୁ ପାପମୋଚନୀକା କୁହାଯାଏ, ଏହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ଟ କରେ ।'
ତସ୍ଯା ଵ୍ରତେ କୃତେ ଶୁଭ୍ରେ ପିଶାଚତ୍ଵଂ ପ୍ରଯାସ୍ଯତି । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସୋଽପି ମେଧାଵୀ ଜଗାମ ପିତୁରାଶ୍ରମମ୍
'ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ଏହି ବ୍ରତ କରିଲେ ତୁମେ ପିଶାଚୀ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବ ।' ଏହିପରି କହି, ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ମୁନି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ ।
ତମାଗତଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଚ୍ଯଵନଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚତମ୍ । କିମେତଦ୍ଵିହିତଂ ପୁତ୍ର ତ୍ଵଯା ପୁଣ୍ଯଂ କ୍ଷଯଂ କୃତମ୍
ତାଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି, ଚ୍ୟବନ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ— 'ପୁଅ, କଣ ତୁମେ ଏମିତି କିଛି କାମ କଲ, ଯାହାରେ ତୁମର ପୁଣ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲା ?'
ମେଧାଵ୍ଯୁଵାଚ- ପାତକଂ ଵୈ କୃତଂ ତାତ ରମିତା ଚାପ୍ସରା ମଯା । ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ବ୍ରୂହି ତାତ ଯେନ ପାପକ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍
ମେଧାବୀ କହିଲେ— 'ପିତା, ମୁଁ ଏକ ପାପ କରିଛି; ମୁଁ ଏକ ଅପ୍ସରା ସହିତ ରମଣ କରିଛି । ପିତା, କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୋର ପାପ ନଶ୍ଟ ହେବ ।'
ଚ୍ଯଵନ ଉଵାଚ- ଚୈତ୍ରସ୍ଯ ଚାସିତେ ପକ୍ଷେ ନାମ୍ନା ଵୈ ପାପମୋଚନୀ । ଅସ୍ଯା ଵ୍ରତେ କୃତେ ପୁତ୍ର ପାପରାଶିଃ କ୍ଷଯଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଚ୍ୟବନ କହିଲେ— 'ଚୈତ୍ର ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପାପମୋଚନୀ ନାମକ ଏକ ବ୍ରତ ଅଛି । ପୁଅ, ଏହି ବ୍ରତ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ ।'
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପିତୁର୍ଵାକ୍ଯଂ କୃତଂ ତେନ ଵ୍ରତୋତ୍ତମମ୍ । ଗତଂ ପାପଂ କ୍ଷଯଂ ତସ୍ଯ ତପୋଯୁକ୍ତୋ ବଭୂଵ ସଃ
ପିତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ସେହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ କଲେ । ତାଙ୍କର ପାପ ନଶ୍ଟ ହେଲା ଏବଂ ସେ ପୁନି ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ ।
ସାପ୍ଯେଵଂ ମଂଜୁଘୋଷା ଚ କୃତ୍ଵୈତଦ୍ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍ । ପିଶାଚତ୍ଵାଦ୍ଵିନିର୍ମୁକ୍ତା ପାପମୋଚନିକାଵ୍ରତାତ୍ । ଦିଵ୍ଯରୂପଧରା ସା ଵୈ ଗତା ନାକେ ଵରାପ୍ସରାଃ
ଏଭଳି ମଞ୍ଜୁଘୋଷା ମଧ୍ୟ ସେହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ କଲେ । ପାପମୋଚନୀକା ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ପିଶାଚୀ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇ, ସେ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅପ୍ସରା ଭାବେ ଗଲେ ।
ଲୋମଶ ଉଵାଚ- ପାପମୋଚନିକାଂ ରାଜନ୍ଯେ କୁର୍ଵଂତି ନରୋତ୍ତମାଃ । ତେଷାଂ ପାପଂ ଚ ଯତ୍କିଂଚିତ୍ତତ୍ସର୍ଵଂ ଚ କ୍ଷଯଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଲୋମଶ କହିଲେ— 'ହେ ରାଜା, ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷମାନେ ପାପମୋଚନୀକା ବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ଯେପରି ହେଉ, ସବୁ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ।'
ପଠନାଚ୍ଛ୍ରଵଣାଦ୍ରାଜନ୍ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ବ୍ରହ୍ମହା ହେମହାରୀ ଚ ସୁରାପୋ ଗୁରୁତଲ୍ପଗଃ
ଏହି କଥା ପଢିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା, ହେ ରାଜା, ହଜାର ଗାଈର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ । ବ୍ରାହ୍ମଣ ହନ୍ତା, ସୁନା ଚୋର, ମଦ ପାନ କରୁଥିବା, କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କ ଶୟନରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଲୋକ—
ଵ୍ରତସ୍ଯ ଚାସ୍ଯ କରଣାତ୍ପାପମୁକ୍ତା ଭଵଂତି ତେ । ବହୁପୁଣ୍ଯପ୍ରଦଂ ହ୍ଯେତତ୍କରଣାଦ୍ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍
ଏହି ବ୍ରତ କରିଲେ ସେମାନେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି । ଏହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ କରିବା ଦ୍ୱାରା ବହୁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଵାସୁଦେଵ ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ କଥଯସ୍ଵ ମମାଗ୍ରତଃ । ଚୈତ୍ରସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ କିଂ ନାମୈକାଦଶୀ ଭଵେତ୍
ୟୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ — ହେ ବାସୁଦେବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେଉଛି। ଦୟାକରି ମୋ ସାମ୍ନାରେ କହ, ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଯେଉଁ ଏକାଦଶୀ ପଡେ, ତାହାର ନାମ କଣ?
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁଷ୍ଵୈକମନା ରାଜନ୍କଥାଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ପୁରାତନୀମ୍ । ଵସିଷ୍ଠୋ ଯାମକଥଯତ୍ପ୍ରାଗ୍ଦିଲୀପାଯ ପୃଚ୍ଛତେ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ — ରାଜା, ଏହି ପୁଣ୍ୟମୟ ପୁରାତନ କଥାଟିକୁ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଶୁଣ। ଏହି କଥା ପୂର୍ବେ ବସିଷ୍ଠ ଦିଲୀପଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ପଚାରିଥିଲେ।
ଦିଲୀପ ଉଵାଚ- ଭଗଵଞ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି କଥଯସ୍ଵ ପ୍ରସାଦତଃ । ଚୈତ୍ରମାସି ସିତେ ପକ୍ଷେ କିଂନାମୈକାଦଶୀ ଭଵେତ୍
ଦିଲୀପ କହିଲେ — ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଏହି କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଦୟାକରି କୃପାକରି କହ, ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଏକାଦଶୀର ନାମ କଣ?
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଯା ରାଜନ୍କଥଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ । ଚୈତ୍ରସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ କାମଦା ନାମ ନାମତଃ
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ — ରାଜା, ତୁମେ ଭଲ ପଚାରିଛ। ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ କହୁଛି। ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଏହି ଏକାଦଶୀକୁ 'କାମଦା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।