ନାଲପେତ୍ପତିତାଂଶ୍ଚୌରାଂସ୍ତଥା ପାଷଂଡିନୋ ନରାନ୍ । ଦୁର୍ଵୃତ୍ତାନ୍ଭିନ୍ନମର୍ଯାଦାନ୍ଗୁରୁଦାରପ୍ରଧର୍ଷକାନ୍
'ପତିତ, ଚୋର, ନାସ୍ତିକ, ଦୁଷ୍ଟ, ନୀତି ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା, ଗୁରୁଙ୍କର ଘରବାଳିଙ୍କୁ ଅପମାନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସହିତ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।'
ଅପରାହ୍ଣେ ତତଃ ସ୍ନାନଂ ଵିଧିନା କାରଯେଦ୍ବୁଧଃ । ନଦ୍ଯାଂ ତଡାଗେ କୂପେ ଵା ଗୃହେ ଵା ନିଯତାତ୍ମଵାନ୍
'ବିକାଳେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ—ନଦୀ, ପୋଖରୀ, କୁଆଁ କିମ୍ବା ଘରେ, ଆତ୍ମସଂଯମ ସହିତ।'
ମୃତ୍ତିକାଲଂଭନଂ ପୂର୍ଵଂ ତତଃ ସ୍ନାନଂ ଚ କାରଯେତ୍ । ଅଶ୍ଵକ୍ରାଂତେ ରଥକ୍ରାଂତେ ଵିଷ୍ଣୁକ୍ରାଂତେ ଵସୁଂଧରେ
'ପ୍ରଥମେ ମାଟି ନେଇ, ତାପରେ ସ୍ନାନ କରିବା—ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଥିବା ମାଟି ଓ ପୃଥିବୀ—'
ମୃତ୍ତିକେ ହର ମେ ପାପଂ ଯନ୍ମଯା ଦୁଷ୍କୃତଂ କୃତମ୍
'ମାଟି, ମୋର ଯେଉଁ ପାପ ଅଛି, ମୁଁ ଯେଉଁ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂର କର।'
ଇତି ମୃତ୍ତିକାମଂତ୍ରଃ । ତ୍ଵମଂବୁ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଜୀଵନଂ ତନୁରକ୍ଷକମ୍ । ସ୍ଵେଦଜୋଦ୍ଭିଜ୍ଜଜାତୀନାଂ ରସାନାଂ ପତଯେ ନମଃ
ଏହିପରି ମୃତ୍ତିକା ମନ୍ତ୍ର: ତୁମେ ପାଣି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଜୀବନ ଓ ଦେହର ରକ୍ଷାକାରୀ। ଘମ, ଡିଉଁଡା ଓ ଅଙ୍କୁରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସମସ୍ତ ରସର ନାଥ, ତୁମକୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ସ୍ନାତୋଽହଂ ସର୍ଵତୀର୍ଥେଷୁ ହ୍ରଦପ୍ରସ୍ରଵଣେଷୁ ଚ । ନଦୀଷୁ ଦେଵଖାତେଷୁ ଇଦଂ ସ୍ନାନଂ ତୁ ମେ ଭଵେତ୍
ମୁଁ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ହ୍ରଦ ଓ ଝରଣା, ନଦୀ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଖୋଦା ଜଳାଶୟରେ ସ୍ନାନ କରିଛି। ଏହି ସ୍ନାନ ମୋ ପାଇଁ ସେହିପରି ଫଳଦାୟକ ହେଉ।
ଇତି ସ୍ନାନମଂତ୍ରଃ । ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯଂ ମୁନିଂ ଚୈଵ କାରଯିତ୍ଵା ହିରଣ୍ମଯମ୍ । ମାଷକସ୍ଯ ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ତଦର୍ଦ୍ଧାର୍ଦ୍ଧେନ ଵା ପୁନଃ
ଏହିଅଟି ସ୍ନାନ ମନ୍ତ୍ର: ଜାମଦଗ୍ନି ମୁନିଙ୍କ ଏକ ସୁନାର ମୂର୍ତ୍ତି, ମାଷକ ପରିମାଣ ସୁନା କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।
ଗୃହମାଗତ୍ଯ ପୂଜାଯାଃ ପୂଜାହୋମଂ ତୁ କାରଯେତ୍ । ତତଶ୍ଚାମଲକୀଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ସର୍ଵୋପସ୍କରସଂଯୁତଃ
ଘରକୁ ଆଣି, ପୂଜା ଓ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଉପକରଣ ସହିତ ଆମଳକୀ ଗଛକୁ ଯିବା ଦରକାର।
ଆମଲକୀଂ ତତୋ ଗତ୍ଵା ପରିଶୋଧ୍ଯ ସମଂତତଃ । ସ୍ଥାପଯେତ୍ସତତଂ କୁଂଭମଵ୍ରଣଂ ମଂତ୍ରପୂର୍ଵକମ୍
ଆମଳକୀ ଗଛ ପାଖକୁ ଯାଇ, ଚାରିପଟେ ଭଲଭାବେ ପରିସ୍କାର କରି, ମନ୍ତ୍ର ପୂର୍ବକ ସଦା ଏକ ଦୋଷରହିତ କୁମ୍ଭ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
ପଂଚରତ୍ନସମୋପେତଂ ଦିଵ୍ଯଗଂଧାଧିଵାସିତମ୍ । ଛତ୍ରୋପାନଦ୍ଯୁଗୋପେତଂ ସିତଚଂଦନଚର୍ଚିତମ୍
ସେହି କୁମ୍ଭକୁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ମଣିରେ ଶୋଭିତ କରିବା, ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧରେ ମନ୍ଦ କରିବା, ଛତା ଓ ଜୁଟିଏ ଚପ୍ପଲ୍ ଦେଇ, ସ୍ୱେତ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ ଶୃଙ୍ଗାର କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ରଗ୍ଦାମଲଂବିତଗ୍ରୀଵଂ ସର୍ଵଧୂପଵିଧୂପିତମ୍ । ଦୀପମାଲାକୁଲଂ କୁର୍ଯାତ୍ସର୍ଵତଃ ସୁମନୋହରମ୍
ତାହାର ଗଳାକୁ ତାଜା ମାଳାରେ ଶୋଭିତ କରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଧୂପରେ ମନ୍ଦ କରିବା, ଚାରିପଟେ ଦୀପମାଳା ଲଗାଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆନନ୍ଦଦାୟକ କରିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ଯୋପରି ନ୍ଯସେତ୍ପାତ୍ରଂ ଦିଵ୍ଯଲାଜୈଃ ପ୍ରପୂରିତମ୍ । ପାତ୍ରୋପରି ନ୍ଯସେଦ୍ଦେଵଂ ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯଂ ମହାପ୍ରଭମ୍
ସେହି କୁମ୍ଭ ଉପରେ ଦିବ୍ୟ ଲାଜାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ପାତ୍ର ରଖିବା, ଏବଂ ପାତ୍ର ଉପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜାମଦଗ୍ନିଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
ଵିଶୋକାଯ ନମଃ ପାଦୌ ଜାନୁନୀ ଵିଶ୍ଵରୂପିଣେ । ଉଗ୍ରାଯ ଚ ତତୋଽପ୍ଯୂରୂ କଟୀ ଦାମୋଦରାଯ ଚ
ପାଦରେ ଦୁଃଖହୀନଙ୍କୁ, ଗୁଡ଼ିକୁ ଶର୍ବବ୍ୟାପୀଙ୍କୁ, ଉରୁରେ ଉଗ୍ରଙ୍କୁ, କଟିରେ ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ଉଦରଂ ପଦ୍ମନାଭାଯ ଉରଃ ଶ୍ରୀଵତ୍ସଧାରିଣେ । ଚକ୍ରିଣେ ଵାମବାହୁଂ ଚ ଦକ୍ଷିଣଂ ଗଦିନେ ନମଃ 6.45.
ଉଦରରେ ପଦ୍ମନାଭଙ୍କୁ, ଛାତିରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସଧାରୀଙ୍କୁ, ବାମ ହାତରେ ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କୁ, ଡାହାଣ ହାତରେ ଗଦାଧାରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ଵୈକୁଂଠାଯ ନମଃ କଂଠମାସ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞମୁଖାଯ ଵୈ । ନାସାଂ ଵିଶୋକନିଧଯେ ଵାସୁଦେଵାଯ ଚାକ୍ଷିଣୀ
କଣ୍ଠରେ ବୈକୁଣ୍ଠଙ୍କୁ, ମୁହଁରେ ଯଜ୍ଞମୁଖଙ୍କୁ, ନାକରେ ଦୁଃଖହୀନ ଧନକୁ, ଚକ୍ଷୁରେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ଲଲାଟଂ ଵାମନାଯେତି ରାମାଯେତି ଭ୍ରୁଵୌ ନମଃ । ସର୍ଵାତ୍ମନେ ତୁ ତଚ୍ଛୀର୍ଷଂ ନମ ଇତ୍ଯଭିପୂଜଯେତ୍
ଲଳାଟରେ ବାମନଙ୍କୁ, ଭୂଁକୁ ରାମଙ୍କୁ, ମୁଣ୍ଡରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମାକୁ ନମସ୍କାର କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଇତି ପୂଜାମଂତ୍ରଃ । ତତୋ ଦେଵାଧିଦେଵାଯ ଅର୍ଘଂ ଚୈଵ ପ୍ରଦାପଯେତ୍ । ଫଲେନ ଚୈଵ ଶୁଭ୍ରେଣ ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତେନ ଚେତସା
ଏହିଅଟି ପୂଜା ମନ୍ତ୍ର: ପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଏକ ଶୁଭ୍ର ଫଳ ଓ ଭକ୍ତିଭାବରେ ମନ ଦେଇ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ତତୋ ଜାଗରଣଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତେନ ଚେତସା । ନୃତ୍ଯୈର୍ଗୀତୈଶ୍ଚ ଵାଦିତ୍ରୈର୍ଦ୍ଧର୍ମାଖ୍ଯାନୈଃ ସ୍ତଵୈରପି
ତାପରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ମନ ରଖି ଜାଗରଣ କରିବା, ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ଧର୍ମ କଥା ଓ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ରାତି କାଟିବା ଉଚିତ।
ଵୈଷ୍ଣଵୈଶ୍ଚ ତଥାଖ୍ଯାନୈଃ କ୍ଷପଯେତ୍ସର୍ଵଶର୍ଵରୀମ୍ । ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଂ ତତଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଧାତ୍ର୍ଯା ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁନାମଭିଃ
ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବ କଥା ଶୁଣି ଏହି ସମସ୍ତ ରାତି କାଟିବା, ପରେ ଆମଳକୀ ଗଛକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ଉଚିତ।
ଅଷ୍ଟାଧିକଂ ଶତଂ ଚୈଵ ଅଷ୍ଟାଵିଂଶତିରେଵ ଵା । ତତଃ ପ୍ରଭାତେ ସମଯେ କୃତ୍ଵା ନୀରାଜନଂ ହରେଃ
ଏକ ଶତ ଆଠ କିମ୍ବା ଅଷ୍ଟାବିଂଶତି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା, ତାପରେ ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ ହରିଙ୍କୁ ଆରତି କରିବା ଉଚିତ।
ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ତୁ ସର୍ଵଂ ତସ୍ମୈ ନିଵେଦଯେତ୍ । ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯ ଘଟେ ତତ୍ର ଵସ୍ତ୍ରଯୁଗ୍ମମୁପାନହୌ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା: ଜାମଦଗ୍ନି ଘଟ, ଜୁଗଳ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଚପ୍ପଲ୍।
ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯସ୍ଵରୂପେଣ ପ୍ରୀଯତାଂ ମମ କେଶଵଃ । ତତଶ୍ଚାମଲକୀଂ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା କୃତ୍ଵା ଚୈଵ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାମ୍
ଜାମଦଗ୍ନିଙ୍କ ରୂପରେ କେଶବ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ; ତାପରେ ଆମଳକୀ ଗଛକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରିବା ଉଚିତ।
ସ୍ନାନଂ କୃତ୍ଵା ଵିଧାନେନ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଭୋଜଯେତ୍ତତଃ । ତତଶ୍ଚ ସ୍ଵଯମଶ୍ନୀଯାତ୍କୁଟୁଂବେନ ସମାଵୃତଃ
ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ, ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବା ଉଚିତ। ତାପରେ, ନିଜ ପରିବାର ସହିତ ଏକାଠି ବସି ନିଜେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ କୃତେନ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ କଥଯାମି ତେ । ସର୍ଵତୀର୍ଥେଷୁ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ସର୍ଵଦାନେଷୁ ଯତ୍ଫଲମ୍
ଏଭଳି କାମ କଲେ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି। ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ଯେପରି ଫଳ ମିଳେ, ସମସ୍ତ ଦାନରେ ଯେପରି ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ସେଇ ପରି ଏଠି ମିଳେ।
ସର୍ଵଯଜ୍ଞାଧିକଂ ଚୈଵ ଲଭତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଏତଦ୍ଵଃ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଵ୍ରତାନାମୁତ୍ତମଂ ଵ୍ରତମ୍
ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞରୁ ଅଧିକ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ବ୍ରତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ କହିଦେଲି।
ଏତାଵଦୁକ୍ତ୍ଵା ଦେଵେଶସ୍ତତ୍ରୈଵାଂତରଧୀଯତ । ତେ ଚାପି ଋଷଯଃ ସର୍ଵେ ଚକ୍ରୁଃ ସର୍ଵମଶେଷତଃ
ଏପରି କହି ଦେବତାଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସବୁ କାମ କଲେ।
ତଥା ତ୍ଵମପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର କର୍ତୁମର୍ହସି ସତ୍ତମ । ଵ୍ରତମେତଦ୍ଦୁରାଧର୍ଷଂ ସର୍ଵପାପପ୍ରମୋଚନମ୍
ଏହିପରି, ରାଜାମାନ୍ୟ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ବ୍ରତ କରିବାକୁ ଉଚିତ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନଶ୍ୱନ କରେ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଫାଲ୍ଗୁନସ୍ଯ ସିତେ ପକ୍ଷେ ଶ୍ରୁତା ଚାମଲକୀ ତଥା । ଚୈତ୍ରସ୍ଯ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତୁ କିଂ ନାମୈକାଦଶୀ ଭଵେତ୍
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ— ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଅମଳକୀ ବ୍ରତ ଶୁଣିଛି; ତେବେ ଚୈତ୍ର ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ କେଉଁ ଏକାଦଶୀ ନାମ ଅଛି?
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ରାଜେଂଦ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଆଖ୍ଯାନଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଯଲ୍ଲୋମଶୋଽବ୍ରଵୀତ୍ପୃଷ୍ଟୋ ମାଂଧାତ୍ରା ଚକ୍ରଵର୍ତିନା
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଶୁଣ, ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଏମିତି ଏକ କଥା କହିବି, ଯାହା ପାପକୁ ନଶ୍ୱନ କରେ। ଏହି କଥା ଲୋମଶ ମୁଁଧାତା ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀଙ୍କ ପଚାରାରେ କହିଥିଲେ।
ମାଂଧାତୋଵାଚ - ଭଗଵନ୍ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା । ଚୈତ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରଥମେ ପକ୍ଷେ କା ନାମୈକାଦଶୀ ଭଵେତ୍ । କୋ ଵିଧିଃ କିଂ ଫଲଂ ତସ୍ଯାଃ କଥଯସ୍ଵ ପ୍ରସାଦତଃ
ମୁଁଧାତା କହିଲେ— ଭଗବନ୍, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ। ଚୈତ୍ର ମାସର ପ୍ରଥମ ପକ୍ଷରେ କେଉଁ ଏକାଦଶୀ ନାମ ଅଛି? ତାହାର ବିଧି କଣ? ତାହାର ଫଳ କଣ? ଦୟାକରି ମୋତେ କହନ୍ତୁ।