ସ୍ପର୍ଶନାଦ୍ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତ୍ରିଗୁଣଂ ଧାରଣାତ୍ତଥା । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ସେଵ୍ଯା ଆମଲକୀ ସଦା
ଏହାକୁ ଛୁଇଁଲେ ଦୁଇଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଧାରଣ କଲେ ତିନିଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମରେ ଏହି ଆମଳକୀକୁ ସଦା ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵପାପହରା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵୈଷ୍ଣଵୀ ପାପନାଶିନୀ । ତସ୍ଯା ମୂଲେ ସ୍ଥିତୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଦୂର୍ଧ୍ଵେ ଚ ପିତାମହଃ
ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରୁଥିବା ବୈଷ୍ଣବୀ ଗଛ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାର ମୂଳରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଉପରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି।
ସ୍କଂଧେ ଚ ଭଗଵାନ୍ରୁଦ୍ରଃ ସଂସ୍ଥିତଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ । ଶାଖାସୁ ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରଶାଖାସୁ ଚ ଦେଵତାଃ
ଗଛର ଦଣ୍ଡରେ ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର ବସିଛନ୍ତି। ଶାଖାରେ ସମସ୍ତ ଋଷି, ଏବଂ ଉପଶାଖାରେ ଦେବତାମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ପର୍ଣେଷୁ ଚାସତେ ଦେଵାଃ ପୁଷ୍ପେଷୁ ମରୁତସ୍ତଥା । ପ୍ରଜାନାଂ ପତଯଃ ସର୍ଵେ ଫଲେଷ୍ଵେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ପତ୍ରରେ ଦେବତାମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ଫୁଲରେ ମରୁତମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଫଳରେ ବିରାଜିତ।
ସର୍ଵଦେଵମଯୀ ହ୍ଯେଷା ଧାତ୍ରୀ ଚ କଥିତା ମଯା । ତସ୍ମାତ୍ପୂଜ୍ଯତମା ହ୍ଯେଷା ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିପରାଯଣୈଃ
ମୁଁ କହିଲି, ଏହି ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ସମସ୍ତ ଦେବତାମୟ। ତେଣୁ ଏହା ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତମାନେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପୂଜ୍ୟ ମନେ କରିବା ଉଚିତ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ - କୋ ଭଵାନ୍ନ ହି ଜାନୀମଃ କସ୍ମାତ୍କାରଣତାଂ ଗତଃ । ଦେଵୋ ଵା ଯଦି ଵା ଚାନ୍ଯଃ କଥଯସ୍ଵ ଯଥାତଥମ୍
ଋଷିମାନେ କହିଲେ — ଆପଣ କିଏ? ଆମେ ଜାଣିନାହୁଁ। କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି? ଆପଣ ଦେବତା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି? ଦୟାକରି ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।
ଵାଗୁଵାଚ - ଯଃ କର୍ତା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଭୁଵନାନାଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ । ଵିସ୍ମିତାନ୍ଵିଦୁଷଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସୋଽହଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସନାତନଃ
ବାକ୍ କହିଲେ—ମୁଁ ସେଇ ସନାତନ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦେଖନ୍ତି।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଭାଷିତଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ । ଅନାଦିନିଧନଂ ଦେଵଂ ସ୍ତୋତୁଂ ତତ୍ର ପ୍ରଚକ୍ରମୁଃ
ଦେବଦେବଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ସେଠାରେ ଆଦି ଅନ୍ତ ନଥିବା ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ନମୋ ଭୂତାତ୍ମଭୂତାଯ ଆତ୍ମନେ ପରମାତ୍ମନେ । ଅଚ୍ଯୁତାଯ ନମୋ ନିତ୍ଯମନଂତାଯ ନମୋ ନମଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆତ୍ମା, ପରମାତ୍ମା, ଅବିନାଶୀ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ମୁଁ ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର କରେ। ନିତ୍ୟ ଓ ଅନନ୍ତ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ଦାମୋଦରାଯ କଵଯେ ଯଜ୍ଞେଶାଯ ନମୋ ନମଃ । ଏଵଂ ସ୍ତୁତସ୍ତୁ ଋଷିଭିସ୍ତୁତୋଷ ଭଗଵାନ୍ହରିଃ
ଦାମୋଦର, ଜ୍ଞାନୀ, ଯଜ୍ଞର ନାଥଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର। ଏଭଳି ଋଷିମାନେ ସ୍ତୁତି କରିବା ପରେ, ଭଗବାନ୍ ହରି ଖୁସି ହେଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହର୍ଷୀଂସ୍ତାନଭୀଷ୍ଟଂ କିଂ ଦଦାମି ଵଃ । ଋଷଯ ଊଚୁଃ ଯଦି ତୁଷ୍ଟୋଽସି ଭଗଵନ୍ନସ୍ମାକଂ ହିତକାମ୍ଯଯା
ସେ ମହାର୍ଷିମାନୋଁକୁ ପଚାରିଲେ—'ତୁମେ କଣ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହୁଁଛ?' ଋଷିମାନେ କହିଲେ—'ଯଦି ଆପଣ ଖୁସି ଅଛନ୍ତି ଓ ଆମର ଭଲ ଚାହୁଁଛନ୍ତି—'
ଵ୍ରତଂ କିଂଚିତ୍ସମାଖ୍ଯାହି ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷଫଲପ୍ରଦମ୍ । ଧନଧାନ୍ଯପ୍ରଦଂ ପୁଣ୍ଯମାତ୍ମନସ୍ତୁଷ୍ଟିକାରକମ୍
'ଏମିତି କୌଣସି ବ୍ରତ କହନ୍ତୁ, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମାର ସନ୍ତୋଷ ଦେଇଥାଏ।'
ଅଲ୍ପାଯାସଂ ବହୁଫଲଂ ଵ୍ରତାନାମୁତ୍ତମଂ ଵ୍ରତମ୍ । କୃତେନ ଯେନ ଦେଵେଶ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ
'ଏମିତି ବ୍ରତ କହନ୍ତୁ, ଯାହା କମ୍ ଶ୍ରମରେ ବହୁ ଫଳ ଦେଉଛି, ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହା କରିଲେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ।'
ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ଫାଲ୍ଗୁନେ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ ପୁଷ୍ଯେଣ ଦ୍ଵାଦଶୀ ଯଦି । ଭଵେତ୍ସା ଚ ମହାପୁଣ୍ଯା ମହାପାତକନାଶିନୀ
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—'ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ, ଯଦି ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ପଡ଼େ, ସେଇ ଦିନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ମହାପାପ ନାଶକ।'
ଵିଶେଷସ୍ତତ୍ର କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଃ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ । ଆମଲକୀଂ ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ଜାଗରଂ ତତ୍ର କାରଯେତ୍
'ସେଠାରେ ବିଶେଷ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏକ ଆମଳକୀ ଗଛ ନେଇ, ସେଠାରେ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ।'
ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ଏତଦ୍ଵଃ କଥିତଂ ଵିପ୍ରା ଵ୍ରତାନାଂ ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍ । ଅର୍ଚଯିତ୍ଵାଚ୍ଯୁତଂ ତସ୍ଯାଂ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକାନ୍ନ ମୁଚ୍ଯତେ
'ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ବ୍ରତରେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ। ଏହା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ। ଏଠାରେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରୁ କେବେ ବି ଅଲଗା ହେବେ ନାହିଁ।'
ଋଷଯ ଊଚୁଃ - ଵ୍ରତସ୍ଯାସ୍ଯ ଵିଧିଂ ବ୍ରୂହି ପରିପୂର୍ଣଂ କଥଂ ଭଵେତ୍ । କେ ମଂତ୍ରାଃ କେ ନମସ୍କାରାଃ ଦେଵତା କା ପ୍ରକୀର୍ତିତା
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—'ଏହି ବ୍ରତର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧି କହନ୍ତୁ—କେଉଁ ମନ୍ତ୍ର, କେଉଁ ପ୍ରଣାମ, କେଉଁ ଦେବୀ-ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ?'
କଥଂ ଦାନଂ କଥଂ ସ୍ନାନଂ କଶ୍ଚ ପୂଜାଵିଧିଃ ସ୍ମୃତଃ । ଅର୍ଘାର୍ଚନସ୍ଯ ମଂତ୍ରଂ ତୁ କଥଯସ୍ଵ ଯଥାତଥମ୍
'ଦାନ କିପରି, ସ୍ନାନ କିପରି, ପୂଜାର ବିଧି କଣ? ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ପୂଜା ପାଇଁ ଠିକ୍ ମନ୍ତ୍ର କହନ୍ତୁ।'
ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ଶ୍ରୂଯତାଂ ଯୋ ଵିଧିଃ ସମ୍ଯଗ୍ଵ୍ରତସ୍ଯାସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭାଃ । ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ନିରାହାରଃ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଚୈଵ ପରେଽହନି
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—'ଏହି ବ୍ରତର ଠିକ୍ ବିଧି ଶୁଣନ୍ତୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ। ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ ରହି, ପରଦିନ—'
ଭୋକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ପୁଂଡରୀକାକ୍ଷ ଶରଣଂ ମେ ଭଵାଚ୍ଯୁତ । ଇତି କୃତ୍ଵା ତୁ ନିଯମଂ ଦଂତଧାଵନପୂର୍ଵକମ୍
'ମୁଁ ଖାଇବି, କମଳନୟନ, ମୋତେ ଶରଣ ଦିଅ, ଅଚ୍ୟୁତ'—ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଦାନ୍ତ ମାଜିବା ପରେ—'
ନାଲପେତ୍ପତିତାଂଶ୍ଚୌରାଂସ୍ତଥା ପାଷଂଡିନୋ ନରାନ୍ । ଦୁର୍ଵୃତ୍ତାନ୍ଭିନ୍ନମର୍ଯାଦାନ୍ଗୁରୁଦାରପ୍ରଧର୍ଷକାନ୍
'ପତିତ, ଚୋର, ନାସ୍ତିକ, ଦୁଷ୍ଟ, ନୀତି ଭଙ୍ଗ କରୁଥିବା, ଗୁରୁଙ୍କର ଘରବାଳିଙ୍କୁ ଅପମାନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସହିତ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।'
ଅପରାହ୍ଣେ ତତଃ ସ୍ନାନଂ ଵିଧିନା କାରଯେଦ୍ବୁଧଃ । ନଦ୍ଯାଂ ତଡାଗେ କୂପେ ଵା ଗୃହେ ଵା ନିଯତାତ୍ମଵାନ୍
'ବିକାଳେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ—ନଦୀ, ପୋଖରୀ, କୁଆଁ କିମ୍ବା ଘରେ, ଆତ୍ମସଂଯମ ସହିତ।'
ମୃତ୍ତିକାଲଂଭନଂ ପୂର୍ଵଂ ତତଃ ସ୍ନାନଂ ଚ କାରଯେତ୍ । ଅଶ୍ଵକ୍ରାଂତେ ରଥକ୍ରାଂତେ ଵିଷ୍ଣୁକ୍ରାଂତେ ଵସୁଂଧରେ
'ପ୍ରଥମେ ମାଟି ନେଇ, ତାପରେ ସ୍ନାନ କରିବା—ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଥିବା ମାଟି ଓ ପୃଥିବୀ—'
ମୃତ୍ତିକେ ହର ମେ ପାପଂ ଯନ୍ମଯା ଦୁଷ୍କୃତଂ କୃତମ୍
'ମାଟି, ମୋର ଯେଉଁ ପାପ ଅଛି, ମୁଁ ଯେଉଁ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂର କର।'
ଇତି ମୃତ୍ତିକାମଂତ୍ରଃ । ତ୍ଵମଂବୁ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଜୀଵନଂ ତନୁରକ୍ଷକମ୍ । ସ୍ଵେଦଜୋଦ୍ଭିଜ୍ଜଜାତୀନାଂ ରସାନାଂ ପତଯେ ନମଃ
ଏହିପରି ମୃତ୍ତିକା ମନ୍ତ୍ର: ତୁମେ ପାଣି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଜୀବନ ଓ ଦେହର ରକ୍ଷାକାରୀ। ଘମ, ଡିଉଁଡା ଓ ଅଙ୍କୁରରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସମସ୍ତ ରସର ନାଥ, ତୁମକୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ସ୍ନାତୋଽହଂ ସର୍ଵତୀର୍ଥେଷୁ ହ୍ରଦପ୍ରସ୍ରଵଣେଷୁ ଚ । ନଦୀଷୁ ଦେଵଖାତେଷୁ ଇଦଂ ସ୍ନାନଂ ତୁ ମେ ଭଵେତ୍
ମୁଁ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ହ୍ରଦ ଓ ଝରଣା, ନଦୀ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଖୋଦା ଜଳାଶୟରେ ସ୍ନାନ କରିଛି। ଏହି ସ୍ନାନ ମୋ ପାଇଁ ସେହିପରି ଫଳଦାୟକ ହେଉ।
ଇତି ସ୍ନାନମଂତ୍ରଃ । ଜାମଦଗ୍ନ୍ଯଂ ମୁନିଂ ଚୈଵ କାରଯିତ୍ଵା ହିରଣ୍ମଯମ୍ । ମାଷକସ୍ଯ ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ତଦର୍ଦ୍ଧାର୍ଦ୍ଧେନ ଵା ପୁନଃ
ଏହିଅଟି ସ୍ନାନ ମନ୍ତ୍ର: ଜାମଦଗ୍ନି ମୁନିଙ୍କ ଏକ ସୁନାର ମୂର୍ତ୍ତି, ମାଷକ ପରିମାଣ ସୁନା କିମ୍ବା ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।
ଗୃହମାଗତ୍ଯ ପୂଜାଯାଃ ପୂଜାହୋମଂ ତୁ କାରଯେତ୍ । ତତଶ୍ଚାମଲକୀଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ସର୍ଵୋପସ୍କରସଂଯୁତଃ
ଘରକୁ ଆଣି, ପୂଜା ଓ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ଉପକରଣ ସହିତ ଆମଳକୀ ଗଛକୁ ଯିବା ଦରକାର।
ଆମଲକୀଂ ତତୋ ଗତ୍ଵା ପରିଶୋଧ୍ଯ ସମଂତତଃ । ସ୍ଥାପଯେତ୍ସତତଂ କୁଂଭମଵ୍ରଣଂ ମଂତ୍ରପୂର୍ଵକମ୍
ଆମଳକୀ ଗଛ ପାଖକୁ ଯାଇ, ଚାରିପଟେ ଭଲଭାବେ ପରିସ୍କାର କରି, ମନ୍ତ୍ର ପୂର୍ବକ ସଦା ଏକ ଦୋଷରହିତ କୁମ୍ଭ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
ପଂଚରତ୍ନସମୋପେତଂ ଦିଵ୍ଯଗଂଧାଧିଵାସିତମ୍ । ଛତ୍ରୋପାନଦ୍ଯୁଗୋପେତଂ ସିତଚଂଦନଚର୍ଚିତମ୍
ସେହି କୁମ୍ଭକୁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ମଣିରେ ଶୋଭିତ କରିବା, ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧରେ ମନ୍ଦ କରିବା, ଛତା ଓ ଜୁଟିଏ ଚପ୍ପଲ୍ ଦେଇ, ସ୍ୱେତ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ ଶୃଙ୍ଗାର କରିବା ଉଚିତ।