ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- କଥଯାମି ମହାଭାଗ ଯଥେଯମଭଵତ୍କ୍ଷିତୌ । ଆମଲକୀ ମହାଵୃକ୍ଷଃ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନଃ
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ — ହେ ମହାଭାଗ, ଏହି ଆମଳକୀ ମହାବୃକ୍ଷ କିପରି ପୃଥିବୀରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଓ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ, ସେଥିରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।
ଏକାର୍ଣଵେ ପୁରା ଜାତେ ନଷ୍ଟେ ସ୍ଥାଵରଜଂଗମେ । ନଷ୍ଟେ ଦେଵାସୁରଗଣେ ପ୍ରଣଷ୍ଟୋରଗରାକ୍ଷସେ
ପୂର୍ବେ ଏକ ମହାସାଗର ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ, ଦେବତା, ଦାନବ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ନାଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ,
ତତ୍ର ଦେଵାଦିଦେଵେଶଃ ପରମାତ୍ମା ସନାତନଃ । ଜଗାମ ବ୍ରହ୍ମପରମମାତ୍ମନଃ ପଦମଵ୍ଯଯମ୍
ସେଠାରେ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସନାତନ ପରମାତ୍ମା, ସେଇ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
ତତୋଽସ୍ଯ ଜାଗ୍ରତୋ ବ୍ରହ୍ମମୁଖାଚ୍ଛଶିସମପ୍ରଭଃ । ଷ୍ଠୀଵନାଦ୍ବିଂଦୁରୁତ୍ପନ୍ନଃ ସ ଭୂମୌ ନିପପାତ ହ
ତାପରେ, ସେ ଜାଗି ରହିଥିବାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏକ ବିନ୍ଦୁ ବାହାରିଲା ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା।
ତସ୍ମାଦ୍ବିଂଦୋଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନଃ ସ୍ଵଯଂ ଧାତ୍ରୀ ନଗୋ ମହାନ୍ । ଶାଖାପ୍ରଶାଖାବହୁଲଃ ଫଲଭାରେଣ ନାମିତଃ
ସେଇ ବିନ୍ଦୁଠାରୁ ଆମଳକୀ ଗଛ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା — ବଡ଼ ଗଛ, ଅନେକ ଡାଳି ଓ ଶାଖା ଥିବା, ଫଳର ଭାରରେ ନମିଥିବା।
ସର୍ଵେଷାଂ ଚୈଵ ଵୃକ୍ଷାଣାମାଦିରୋହଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ବ୍ରହ୍ମଣାଥ ତତଃ ପଶ୍ଚାତ୍ସଂସୃଷ୍ଟାଶ୍ଚ ଇମାଃ ପ୍ରଜାଃ
ସମସ୍ତ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ପ୍ରଥମ ଅଙ୍କୁର ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାମାନେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ।
ଦେଵଦାନଵଗଂଧର୍ଵଯକ୍ଷରାକ୍ଷସପନ୍ନଗାନ୍ । ଅସୃଜଦ୍ଭଗଵାନ୍ଦେଵୋ ମହର୍ଷୀଂଶ୍ଚ ତଥାମଲାନ୍
ଭଗବାନ ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ନାଗ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ମହାର୍ଷିମାନେ ଉପଜାଇଲେ।
ଆଜଗ୍ମୁସ୍ତତ୍ର ଦେଵାସ୍ତେ ଯତ୍ର ଧାତ୍ରୀ ହରିପ୍ରିଯା । ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତେ ମହାଭାଗ ପରଂ ଵିସ୍ମଯମାଗତାଃ
ଦେବତାମାନେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠି ଆମଳକୀ ଗଛ ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିଲା। ସେ ଦେଖି ସେମାନେ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ନ ଜାନୀମ ଇମଂ ଵୃକ୍ଷଂ ଚିଂତଯଂତୋଽଭିସଂସ୍ଥିତାଃ । ଏଵଂ ଚିଂତଯତାଂ ତେଷାଂ ଵାଗୁଵାଚାଶରୀରିଣୀ
ସେମାନେ ଏହି ଗଛକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଭାବିବାକୁ ଲାଗି ରହିଲେ। ଏମିତି ଭାବୁଥିବାବେଳେ ଏକ ଦେହହୀନ ସ୍ୱର ଶୁଣିଲେ।
ଆମଲକୀ ନଗୋ ହ୍ଯେଷ ପ୍ରଵରୋ ଵୈଷ୍ଣଵୋ ମତଃ । ଅସ୍ଯ ସଂସ୍ମରଣାଦେଵ ଲଭେଦ୍ଗୋଦାନଜଂ ଫଲମ୍
ଏହି ଆମଳକୀ ଗଛକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୈଷ୍ଣବ ଗଛ ଭାବେ ମନାଯାଏ। ଏହାକୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ।
ସ୍ପର୍ଶନାଦ୍ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତ୍ରିଗୁଣଂ ଧାରଣାତ୍ତଥା । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ସେଵ୍ଯା ଆମଲକୀ ସଦା
ଏହାକୁ ଛୁଇଁଲେ ଦୁଇଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଧାରଣ କଲେ ତିନିଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମରେ ଏହି ଆମଳକୀକୁ ସଦା ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।
ସର୍ଵପାପହରା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵୈଷ୍ଣଵୀ ପାପନାଶିନୀ । ତସ୍ଯା ମୂଲେ ସ୍ଥିତୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଦୂର୍ଧ୍ଵେ ଚ ପିତାମହଃ
ଏହାକୁ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରୁଥିବା ବୈଷ୍ଣବୀ ଗଛ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାର ମୂଳରେ ବିଷ୍ଣୁ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଉପରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି।
ସ୍କଂଧେ ଚ ଭଗଵାନ୍ରୁଦ୍ରଃ ସଂସ୍ଥିତଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ । ଶାଖାସୁ ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରଶାଖାସୁ ଚ ଦେଵତାଃ
ଗଛର ଦଣ୍ଡରେ ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର ବସିଛନ୍ତି। ଶାଖାରେ ସମସ୍ତ ଋଷି, ଏବଂ ଉପଶାଖାରେ ଦେବତାମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ପର୍ଣେଷୁ ଚାସତେ ଦେଵାଃ ପୁଷ୍ପେଷୁ ମରୁତସ୍ତଥା । ପ୍ରଜାନାଂ ପତଯଃ ସର୍ଵେ ଫଲେଷ୍ଵେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ପତ୍ରରେ ଦେବତାମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ଫୁଲରେ ମରୁତମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଫଳରେ ବିରାଜିତ।
ସର୍ଵଦେଵମଯୀ ହ୍ଯେଷା ଧାତ୍ରୀ ଚ କଥିତା ମଯା । ତସ୍ମାତ୍ପୂଜ୍ଯତମା ହ୍ଯେଷା ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିପରାଯଣୈଃ
ମୁଁ କହିଲି, ଏହି ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ସମସ୍ତ ଦେବତାମୟ। ତେଣୁ ଏହା ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତମାନେ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପୂଜ୍ୟ ମନେ କରିବା ଉଚିତ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ - କୋ ଭଵାନ୍ନ ହି ଜାନୀମଃ କସ୍ମାତ୍କାରଣତାଂ ଗତଃ । ଦେଵୋ ଵା ଯଦି ଵା ଚାନ୍ଯଃ କଥଯସ୍ଵ ଯଥାତଥମ୍
ଋଷିମାନେ କହିଲେ — ଆପଣ କିଏ? ଆମେ ଜାଣିନାହୁଁ। କାହିଁକି ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି? ଆପଣ ଦେବତା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି? ଦୟାକରି ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ଆମକୁ କହନ୍ତୁ।
ଵାଗୁଵାଚ - ଯଃ କର୍ତା ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଭୁଵନାନାଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ । ଵିସ୍ମିତାନ୍ଵିଦୁଷଃ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ସୋଽହଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସନାତନଃ
ବାକ୍ କହିଲେ—ମୁଁ ସେଇ ସନାତନ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଯାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦେଖନ୍ତି।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଭାଷିତଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ । ଅନାଦିନିଧନଂ ଦେଵଂ ସ୍ତୋତୁଂ ତତ୍ର ପ୍ରଚକ୍ରମୁଃ
ଦେବଦେବଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ସେଠାରେ ଆଦି ଅନ୍ତ ନଥିବା ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ନମୋ ଭୂତାତ୍ମଭୂତାଯ ଆତ୍ମନେ ପରମାତ୍ମନେ । ଅଚ୍ଯୁତାଯ ନମୋ ନିତ୍ଯମନଂତାଯ ନମୋ ନମଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆତ୍ମା, ପରମାତ୍ମା, ଅବିନାଶୀ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ମୁଁ ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର କରେ। ନିତ୍ୟ ଓ ଅନନ୍ତ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ଦାମୋଦରାଯ କଵଯେ ଯଜ୍ଞେଶାଯ ନମୋ ନମଃ । ଏଵଂ ସ୍ତୁତସ୍ତୁ ଋଷିଭିସ୍ତୁତୋଷ ଭଗଵାନ୍ହରିଃ
ଦାମୋଦର, ଜ୍ଞାନୀ, ଯଜ୍ଞର ନାଥଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର। ଏଭଳି ଋଷିମାନେ ସ୍ତୁତି କରିବା ପରେ, ଭଗବାନ୍ ହରି ଖୁସି ହେଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହର୍ଷୀଂସ୍ତାନଭୀଷ୍ଟଂ କିଂ ଦଦାମି ଵଃ । ଋଷଯ ଊଚୁଃ ଯଦି ତୁଷ୍ଟୋଽସି ଭଗଵନ୍ନସ୍ମାକଂ ହିତକାମ୍ଯଯା
ସେ ମହାର୍ଷିମାନୋଁକୁ ପଚାରିଲେ—'ତୁମେ କଣ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହୁଁଛ?' ଋଷିମାନେ କହିଲେ—'ଯଦି ଆପଣ ଖୁସି ଅଛନ୍ତି ଓ ଆମର ଭଲ ଚାହୁଁଛନ୍ତି—'
ଵ୍ରତଂ କିଂଚିତ୍ସମାଖ୍ଯାହି ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷଫଲପ୍ରଦମ୍ । ଧନଧାନ୍ଯପ୍ରଦଂ ପୁଣ୍ଯମାତ୍ମନସ୍ତୁଷ୍ଟିକାରକମ୍
'ଏମିତି କୌଣସି ବ୍ରତ କହନ୍ତୁ, ଯାହା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ପୁଣ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମାର ସନ୍ତୋଷ ଦେଇଥାଏ।'
ଅଲ୍ପାଯାସଂ ବହୁଫଲଂ ଵ୍ରତାନାମୁତ୍ତମଂ ଵ୍ରତମ୍ । କୃତେନ ଯେନ ଦେଵେଶ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ
'ଏମିତି ବ୍ରତ କହନ୍ତୁ, ଯାହା କମ୍ ଶ୍ରମରେ ବହୁ ଫଳ ଦେଉଛି, ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହା କରିଲେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ।'
ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ଫାଲ୍ଗୁନେ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ ପୁଷ୍ଯେଣ ଦ୍ଵାଦଶୀ ଯଦି । ଭଵେତ୍ସା ଚ ମହାପୁଣ୍ଯା ମହାପାତକନାଶିନୀ
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—'ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ, ଯଦି ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ପଡ଼େ, ସେଇ ଦିନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ମହାପାପ ନାଶକ।'
ଵିଶେଷସ୍ତତ୍ର କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଃ ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ । ଆମଲକୀଂ ଚ ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ଜାଗରଂ ତତ୍ର କାରଯେତ୍
'ସେଠାରେ ବିଶେଷ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ—ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏକ ଆମଳକୀ ଗଛ ନେଇ, ସେଠାରେ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ।'
ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍ । ଏତଦ୍ଵଃ କଥିତଂ ଵିପ୍ରା ଵ୍ରତାନାଂ ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍ । ଅର୍ଚଯିତ୍ଵାଚ୍ଯୁତଂ ତସ୍ଯାଂ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକାନ୍ନ ମୁଚ୍ଯତେ
'ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ବ୍ରତରେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ। ଏହା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ। ଏଠାରେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରୁ କେବେ ବି ଅଲଗା ହେବେ ନାହିଁ।'
ଋଷଯ ଊଚୁଃ - ଵ୍ରତସ୍ଯାସ୍ଯ ଵିଧିଂ ବ୍ରୂହି ପରିପୂର୍ଣଂ କଥଂ ଭଵେତ୍ । କେ ମଂତ୍ରାଃ କେ ନମସ୍କାରାଃ ଦେଵତା କା ପ୍ରକୀର୍ତିତା
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—'ଏହି ବ୍ରତର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧି କହନ୍ତୁ—କେଉଁ ମନ୍ତ୍ର, କେଉଁ ପ୍ରଣାମ, କେଉଁ ଦେବୀ-ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ?'
କଥଂ ଦାନଂ କଥଂ ସ୍ନାନଂ କଶ୍ଚ ପୂଜାଵିଧିଃ ସ୍ମୃତଃ । ଅର୍ଘାର୍ଚନସ୍ଯ ମଂତ୍ରଂ ତୁ କଥଯସ୍ଵ ଯଥାତଥମ୍
'ଦାନ କିପରି, ସ୍ନାନ କିପରି, ପୂଜାର ବିଧି କଣ? ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ପୂଜା ପାଇଁ ଠିକ୍ ମନ୍ତ୍ର କହନ୍ତୁ।'
ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ- ଶ୍ରୂଯତାଂ ଯୋ ଵିଧିଃ ସମ୍ଯଗ୍ଵ୍ରତସ୍ଯାସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭାଃ । ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ନିରାହାରଃ ସ୍ଥିତ୍ଵା ଚୈଵ ପରେଽହନି
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ—'ଏହି ବ୍ରତର ଠିକ୍ ବିଧି ଶୁଣନ୍ତୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ। ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ ରହି, ପରଦିନ—'
ଭୋକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ପୁଂଡରୀକାକ୍ଷ ଶରଣଂ ମେ ଭଵାଚ୍ଯୁତ । ଇତି କୃତ୍ଵା ତୁ ନିଯମଂ ଦଂତଧାଵନପୂର୍ଵକମ୍
'ମୁଁ ଖାଇବି, କମଳନୟନ, ମୋତେ ଶରଣ ଦିଅ, ଅଚ୍ୟୁତ'—ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଦାନ୍ତ ମାଜିବା ପରେ—'