ହୈମଂ ଵା ରାଜତଂ ଵାପି ତାମ୍ରଂ ଵାପ୍ଯଥ ମୃନ୍ମଯମ୍ । ସ୍ଥାପଯେଚ୍ଛୋଭିତଂ ଚୈଵ ଜଲପୂର୍ଣଂ ସପଲ୍ଲଵମ୍
ସୁନା, ଚାଁଦି, ତାମ୍ବା କିମ୍ବା ମାଟିର କୁଁଭ, ଯେଉଁଥିରେ ପାଣି ଭରାଯାଇଛି ଏବଂ ତରୁଣ ପତ୍ର ଲଗାଯାଇଛି, ଏପରି ଏକ ଶୋଭାମୟ କୁଁଭକୁ ରଖିବା ଉଚିତ।
ସପ୍ତଧାନ୍ଯାନ୍ଯଧସ୍ତସ୍ଯ ଯଵାନୁପରି ଵିନ୍ଯସେତ୍ । ତସ୍ଯୋପରି ନ୍ଯସେଦ୍ଦେଵଂ ହୈମଂ ନାରାଯଣଂ ପ୍ରଭୁମ୍
ସେଇ କୁଁଭର ତଳେ ସାତ ପ୍ରକାର ଧାନ୍ୟ ରଖିବା ଦରକାର, ତା'ଉପରେ ଯବ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହାର ଉପରେ ସୁନାର ନାରାୟଣଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରଖିବା ଉଚିତ।
ଏକାଦଶୀଦିନେ ପ୍ରାପ୍ତେ ପ୍ରାତଃ ସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍ । ନିଶ୍ଚଲଂ ସ୍ଥାପଯେତ୍କୁଂଭଂ କଂଠମାଲ୍ଯାନୁଲେପନୈଃ
ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଆସିଲେ, ପ୍ରଭାତରେ ସ୍ନାନ କରି, କୁଁଭକୁ ଭଲଭାବେ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହାକୁ ଗଳାର ମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଲେପ ଦ୍ୱାରା ଶୃଙ୍ଗାର କରିବା ଉଚିତ।
ପୂଗୀଫଲୈର୍ନାଲିକେରୈଃ ପୂଜଯେଚ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ । ଗଂଧୈର୍ଧୂପୈଶ୍ଚଦୀପୈଶ୍ଚ ନୈଵେଦ୍ଯୈର୍ଵିଵିଧୈରପି
ପୁଗଫଳ, ନାଡ଼ିଆ, ସୁଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ ଭାବେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
କୁଂଭାଗ୍ରେ ତଦ୍ଦିନଂ ରାମ ନୀଯତେ ସତ୍କଥାଦିଭିଃ । ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣଂ ଚୈଵ ତସ୍ଯାଗ୍ରେ କାରଯେଦ୍ବୁଧଃ
ହେ ରାମ, ସେଇ ଦିନଟି କୁଁଭର ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ସତ୍କଥା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୌଣ୍ଡିକ କଥା ଶୁଣିବା ଓ କହିବାରେ କାଟିବା ଉଚିତ। ରାତିରେ ଏହା ସାମ୍ନାରେ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରକାଶଯେଦ୍ଘୃତଦୀପମଖଂଡଵ୍ରତହେତଵେ । ଦ୍ଵାଦଶୀଦିଵସେ ପ୍ରାପ୍ତେ ମାର୍ତଂଡସ୍ଯୋଦଯେ ସତି
ବ୍ରତ ପାଇଁ ଘିଅର ଦୀପକୁ ଅବିରତ ଜଳାଇ ରଖିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଆସିଲେ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ—
ନୀତ୍ଵା କୁଂଭଂ ଜଲୋଦ୍ଦେଶେ ନଦ୍ଯାଃ ପ୍ରସ୍ରଵଣେ ତଥା । ତଡାଗେ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ତଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଯଥାଵିଧି
କୁଁଭକୁ ନଦୀର ଉତ୍ସ କିମ୍ବା ପୋଖରୀ ପାଖରେ ନେଇଯାଇ, ସେଠାରେ ଯଥାବିଧି ରଖି ଓ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଦଦ୍ଯାତ୍ସଦେଵଂ ତଂ କୁଂଭଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଵେଦପାରଗେ । କୁଂଭେନ ସହ ରାଜେଂଦ୍ର ମହାଦାନାନି ଦାପଯେତ୍
ସେଇ ଦେବତା ସହିତ କୁଁଭକୁ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ସହିତ, ରାଜା, ବଡ଼ ଦାନ ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ଅନେନଵିଧିନା ରାମ ଯୂଥପୈଃ ସହ ସଂଗତଃ । କୁରୁ ଵ୍ରତଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଵିଜଯସ୍ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି
ହେ ରାମ, ଏହି ପ୍ରକାରେ ତୁମ ସହଯୋଗୀମାନେ ସହିତ ଏହି ବ୍ରତକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ କର। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଜୟ ଲାଭ କରିବ।
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତତୋ ରାମୋ ଯଥୋକ୍ତମକରୋତ୍ତଦା । କୃତେ ଵ୍ରତେ ସ ଵିଜଯୀ ବଭୂଵ ରଘୁନଂଦନଃ
ଏପରି ଶୁଣି ରାମ ଯେପରି ଉପଦେଶ ମିଳିଥିଲା, ସେହିପରି କଲେ। ବ୍ରତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ରଘୁବଂଶୀ ବିଜୟୀ ହେଲେ।
ପ୍ରାପ୍ତା ସୀତା ଜିତା ଲଂକା ପୌଲସ୍ତ୍ଯୋ ନିହତୋ ରଣେ । ଅନେନଵିଧିନା ପୁତ୍ର ଯେ କୁର୍ଵଂତି ନରା ଵ୍ରତମ୍
ସୀତା ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ଲଙ୍କା ଜିତିଗଲା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟପୁତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଧ୍ଵଂସ ହେଲେ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା, ପୁତ୍ର, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରତ କରନ୍ତି—
ଇହଲୋକଜଯପ୍ରାପ୍ତିଃ ପରଲୋକସ୍ତଥାକ୍ଷଯଃ । ଏତସ୍ମାତ୍କାରଣାତ୍ପୁତ୍ର କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଜଯାଵ୍ରତମ୍
ସେମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ବିଜୟ ଓ ପରଲୋକରେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ, ପୁତ୍ର, ବିଜୟା ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ।
ଵିଜଯାଯାଶ୍ଚ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ସର୍ଵକିଲ୍ବିଷନାଶନମ୍ । ପଠନାଚ୍ଛ୍ରଵଣାଚ୍ଚୈଵ ଵାଜପେଯଫଲଂ ଲଭେତ୍
ବିଜୟା ବ୍ରତର ମହିମା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ। ଏହା ପଢ଼ିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତି ବଡ଼ ବଳିଦାନର ଫଳ ପାଏ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଫାଲ୍ଗୁନକୃଷ୍ଣାଵିଜଯାମାହାତ୍ମ୍ଯଂନାମ ଚତୁଶ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ, ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଥିବା ସଂହିତାରେ, ଫାଲ୍ଗୁନ କୃଷ୍ଣା ବିଜୟା ମହିମା ନାମକ ଚୁଆଳିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵିଜଯାଯାଶ୍ଚ ଶ୍ରୁତଂ କୃଷ୍ଣ ମହତ୍ଫଲମ୍ । ଫାଲ୍ଗୁନସ୍ଯାର୍ଜୁନେ ପକ୍ଷେ ଯନ୍ନାମ୍ନୀ ତାଂ ଵଦାଧୁନା
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ବିଜୟା ବ୍ରତର ମହିମା ଏବଂ ବଡ଼ ଫଳ ଶୁଣିଲି। ଏବେ ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର ଅର୍ଜୁନ ପକ୍ଷରେ କେଉଁ ବ୍ରତ ହୁଏ, ସେଠାର ନାମ କହ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ-। ଧର୍ମପୁତ୍ର ମହାଭାଗ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମିତେଽଧୁନା । ଯୋକ୍ତା ପୃଷ୍ଟେନ ମାଂଧାତ୍ରା ଵସିଷ୍ଠେନ ମହାତ୍ମନା
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ଧର୍ମପୁତ୍ର, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଏବେ ମୁଁ କହିବି, ଶୁଣ। ମାଂଧାତା ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ବସିଷ୍ଠ ଯେଉଁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ତାହା କହିବି।
ଫାଲ୍ଗୁନସ୍ଯ ଵିଶେଷେଣ ଵିଶେଷଃ କଥିତୋ ନୃପ । ଆମଲକୀଵ୍ରତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଫଲପ୍ରଦମ୍
ହେ ରାଜା, ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର ବିଶେଷ ବ୍ରତ ହେଉଛି ଆମଳକୀ ବ୍ରତ, ଯାହା କରିଲେ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକର ଫଳ ମିଳେ।
ଆମଲକ୍ଯାସ୍ତଲେ ଗତ୍ଵା ଜାଗରଂ ତତ୍ର କାରଯେତ୍ । କୃତ୍ଵା ଜାଗରଣଂ ରାତ୍ରୌ ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଆମଳକୀ ଗଛ ତଳକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ରାତି ଜାଗିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଜାଗରଣ କଲେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ।
ମାଂଧାତୋଵାଚ - ଆମଲକୀ କଦା ହ୍ଯେଷା ଉତ୍ପନ୍ନା ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ମେ
ମାଁଧାତା କହିଲେ — ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଆମଳକୀ କେବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ମୋତେ ସବୁ କଥା ଖୋଲାସା କର, କାରଣ ଏଥିରେ ମୋର ବହୁତ ଆଗ୍ରହ ଅଛି।
କସ୍ମାଦିଯଂ ପଵିତ୍ରା ଚ କସ୍ମାତ୍ପାପପ୍ରଣାଶିନୀ । କସ୍ମାଜ୍ଜାଗରଣଂ କୃତ୍ଵା ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଏହି ଗଛ କାହିଁକି ପବିତ୍ର? କାହିଁକି ଏହା ପାପକୁ ଦୂର କରେ? ଏବଂ ଏହା ଉପରେ ଜାଗି ରହିଲେ କାହିଁକି ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ?
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- କଥଯାମି ମହାଭାଗ ଯଥେଯମଭଵତ୍କ୍ଷିତୌ । ଆମଲକୀ ମହାଵୃକ୍ଷଃ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶନଃ
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ — ହେ ମହାଭାଗ, ଏହି ଆମଳକୀ ମହାବୃକ୍ଷ କିପରି ପୃଥିବୀରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ଓ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ, ସେଥିରେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।
ଏକାର୍ଣଵେ ପୁରା ଜାତେ ନଷ୍ଟେ ସ୍ଥାଵରଜଂଗମେ । ନଷ୍ଟେ ଦେଵାସୁରଗଣେ ପ୍ରଣଷ୍ଟୋରଗରାକ୍ଷସେ
ପୂର୍ବେ ଏକ ମହାସାଗର ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ, ଦେବତା, ଦାନବ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ନାଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ,
ତତ୍ର ଦେଵାଦିଦେଵେଶଃ ପରମାତ୍ମା ସନାତନଃ । ଜଗାମ ବ୍ରହ୍ମପରମମାତ୍ମନଃ ପଦମଵ୍ଯଯମ୍
ସେଠାରେ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସନାତନ ପରମାତ୍ମା, ସେଇ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
ତତୋଽସ୍ଯ ଜାଗ୍ରତୋ ବ୍ରହ୍ମମୁଖାଚ୍ଛଶିସମପ୍ରଭଃ । ଷ୍ଠୀଵନାଦ୍ବିଂଦୁରୁତ୍ପନ୍ନଃ ସ ଭୂମୌ ନିପପାତ ହ
ତାପରେ, ସେ ଜାଗି ରହିଥିବାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମୁଖରୁ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏକ ବିନ୍ଦୁ ବାହାରିଲା ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା।
ତସ୍ମାଦ୍ବିଂଦୋଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନଃ ସ୍ଵଯଂ ଧାତ୍ରୀ ନଗୋ ମହାନ୍ । ଶାଖାପ୍ରଶାଖାବହୁଲଃ ଫଲଭାରେଣ ନାମିତଃ
ସେଇ ବିନ୍ଦୁଠାରୁ ଆମଳକୀ ଗଛ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା — ବଡ଼ ଗଛ, ଅନେକ ଡାଳି ଓ ଶାଖା ଥିବା, ଫଳର ଭାରରେ ନମିଥିବା।
ସର୍ଵେଷାଂ ଚୈଵ ଵୃକ୍ଷାଣାମାଦିରୋହଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ବ୍ରହ୍ମଣାଥ ତତଃ ପଶ୍ଚାତ୍ସଂସୃଷ୍ଟାଶ୍ଚ ଇମାଃ ପ୍ରଜାଃ
ସମସ୍ତ ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ପ୍ରଥମ ଅଙ୍କୁର ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାମାନେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ।
ଦେଵଦାନଵଗଂଧର୍ଵଯକ୍ଷରାକ୍ଷସପନ୍ନଗାନ୍ । ଅସୃଜଦ୍ଭଗଵାନ୍ଦେଵୋ ମହର୍ଷୀଂଶ୍ଚ ତଥାମଲାନ୍
ଭଗବାନ ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ନାଗ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ମହାର୍ଷିମାନେ ଉପଜାଇଲେ।
ଆଜଗ୍ମୁସ୍ତତ୍ର ଦେଵାସ୍ତେ ଯତ୍ର ଧାତ୍ରୀ ହରିପ୍ରିଯା । ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତେ ମହାଭାଗ ପରଂ ଵିସ୍ମଯମାଗତାଃ
ଦେବତାମାନେ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ, ଯେଉଁଠି ଆମଳକୀ ଗଛ ହରିଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଥିଲା। ସେ ଦେଖି ସେମାନେ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ନ ଜାନୀମ ଇମଂ ଵୃକ୍ଷଂ ଚିଂତଯଂତୋଽଭିସଂସ୍ଥିତାଃ । ଏଵଂ ଚିଂତଯତାଂ ତେଷାଂ ଵାଗୁଵାଚାଶରୀରିଣୀ
ସେମାନେ ଏହି ଗଛକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଭାବିବାକୁ ଲାଗି ରହିଲେ। ଏମିତି ଭାବୁଥିବାବେଳେ ଏକ ଦେହହୀନ ସ୍ୱର ଶୁଣିଲେ।
ଆମଲକୀ ନଗୋ ହ୍ଯେଷ ପ୍ରଵରୋ ଵୈଷ୍ଣଵୋ ମତଃ । ଅସ୍ଯ ସଂସ୍ମରଣାଦେଵ ଲଭେଦ୍ଗୋଦାନଜଂ ଫଲମ୍
ଏହି ଆମଳକୀ ଗଛକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୈଷ୍ଣବ ଗଛ ଭାବେ ମନାଯାଏ। ଏହାକୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ମିଳେ।