ତେନ ଦୁଃଖେନ ରାମୋଽପି ମୋହମଭ୍ଯାଗତସ୍ତଦା । ଭ୍ରମନ୍ଜଟାଯୁଷମଥୋ ଦଦର୍ଶ ଵିଗତାଯୁଷମ୍
ସେଇ ଦୁଃଖରେ ରାମ ମଧ୍ୟ ମୋହରେ ପଡ଼ିଲେ। ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ ମୃତ ଜଟାୟୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
କବଂଧୋ ନିହତଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ଭ୍ରମତାରଣ୍ଯମଧ୍ଯତଃ । ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ସମଂ ତସ୍ଯ ସଖିତ୍ଵଂ ସମପଦ୍ଯତ
ତାପରେ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ କବନ୍ଧକୁ ବଧ କଲେ। ପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ତାଙ୍କର ମିତ୍ରତା ହେଲା।
ଵାନରାଣାମନୀକାନି ରାମାର୍ଥଂସଂଗତାନି ଚ । ତତୋ ହନୁମତା ଦୃଷ୍ଟା ଲଂକୋଦ୍ଯାନେ ତୁ ଜାନକୀ
ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିବା ବାନର ସେନାମାନେ, ତାପରେ ହନୁମାନ୍ ଲଙ୍କାର ଉଦ୍ୟାନରେ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ରାମସଂଜ୍ଞାପନଂ ତସ୍ଯୈ ଦତ୍ତଂ କର୍ମ ମହତ୍କୃତମ୍ । ପୁନଃ ସମେତ୍ଯ ରାମେଣ ସର୍ଵଂ ତତ୍ର ନିଵେଦିତମ୍
ସେଠାରେ ଜାନକୀଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଦିଆଗଲା, ଏବଂ ଏକ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେଲା। ପୁଣି ହନୁମାନ୍ ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରି ଯାଇ, ସେଠାର ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଜଣାଇଲେ।
ଅଥ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମଚଂଦ୍ରୋ ଵାକ୍ଯଂ ଚୈଵ ହନୂମତଃ । ସୁଗ୍ରୀଵାନୁମତେନୈଵ ପ୍ରସ୍ଥାନଂ ସମରୋଚଯତ୍
ହନୁମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସମ୍ମତିରେ ରାମ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ।
ସୌମିତ୍ରେକେନ ପୁଣ୍ଯେନ ତୀର୍ଯତେ ଵରୁଣାଲଯଃ । ଅଗାଧୋ ନିତରାମେଷ ଯାଦୋଭିଶ୍ଚ ସମାକୁଲଃ । ଉପାଯଂ ନୈଵ ପଶ୍ଯାମି ଯେନାସୌ ସୁତରୋ ଭଵେତ୍
ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ଏହି ବଡ଼ ଗଭୀର ଏବଂ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୁଦ୍ରକୁ ଅଟେଇବାକୁ ପଡିବ। ମୁଁ ଏହା ଅଟେଇବା ପାଇଁ କୌଣସି ଉପାୟ ଦେଖୁନାହିଁ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉଵାଚ- ଆଦିଦେଵସ୍ତ୍ଵମେଵାସି ପୁରାଣପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ବକଦାଲ୍ଭ୍ଯୋ ମୁନିଶ୍ଚାତ୍ର ଵର୍ତତେ ଦ୍ଵୀପମଧ୍ଯତଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ — ଆପଣ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରାଚୀନ ଦେବତା, ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷ। ଏଠାରେ ଦ୍ୱୀପର ମଧ୍ୟରେ ବକଦାଲ୍ଭ୍ୟ ନାମକ ମୁନି ରହୁଛନ୍ତି।
ଅସ୍ମାତ୍ସ୍ଥାନାଦ୍ଯୋଜନାର୍ଦ୍ଧମାଶ୍ରମସ୍ତସ୍ଯ ରାଘଵ । ଅନ୍ଯେ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାସ୍ତତ୍ର ବହଵୋ ରଘୁନଂଦନ
ଏଠାରୁ ଅଧା ଯୋଜନ ଦୂରରେ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଅଛି, ରଘୁନନ୍ଦନ। ଏଠାରେ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ତଂ ପୃଚ୍ଛ ଗତ୍ଵା ରାଜେଂଦ୍ର ପୁରାଣମୃଷିପୁଂଗଵମ୍ । ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ତତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯାତିଶୋଭନମ୍
ହେ ରାଜା, ଆପଣ ଯାଇ, ସେ ପ୍ରାଚୀନ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତୁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଶୁଣି—
ଜଗାମ ରାଘଵୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ବକଦାଲ୍ଭ୍ଯଂ ମହାମୁନିମ୍ । ପ୍ରଣନାମ ମୁନିଂ ମୂର୍ଧ୍ନା ରାମୋ ଵିଷ୍ଣୁମିଵାମରଃ
ରାମ ମହାମୁନି ବକଦାଲ୍ଭ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। ରାମ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଯେପରି ଦେବତା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କରନ୍ତି।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁନିସ୍ତତୋ ରାମଂ ପୁରାଣଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍ । କେନାପି କାରଣେନୈଵ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ମାନୁଷୀଂ ତନୁମ୍
ତାପରେ ମୁନି ଜାଣିଲେ ଯେ, ଏହି ରାମ ପ୍ରାଚୀନ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷ, କିଛି କାରଣରୁ ମାନବ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।
ଉଵାଚ ସ ଋଷିସ୍ତୁଷ୍ଟଃ କୁତୋ ରାମ ତଵାଗମଃ
ସେ ତୃପ୍ତ ମୁନି କହିଲେ — 'ହେ ରାମ, ତୁମେ କିଏଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛ?'
ରାମ ଉଵାଚ- ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାଦହଂ ଵିପ୍ର ତୀରଂ ନଦନଦୀପତେଃ । ଆଗତୋଽସ୍ମି ସସୈନ୍ଯୋଽତ୍ର ଲଂକାଂ ଜେତୁଂ ସରାକ୍ଷସାମ୍
ରାମ କହିଲେ — 'ତୁମ ଦୟାରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଏଠାରେ ନଦୀ-ସମୁଦ୍ରର ତୀରକୁ ଆସିଛି, ମୋ ସେନା ସହିତ, ଲଙ୍କା ଓ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଜୟ ପାଇବା ପାଇଁ।'
ଭଵତଶ୍ଚାନୁକୂଲତ୍ଵାତ୍ତୀର୍ଯତେଽବ୍ଧିର୍ଯଥା ମଯା । ତମୁପାଯଂ ଵଦ ମୁନେ ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ସାଂପ୍ରତମ୍
'ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହରେ ମୁଁ ସମୁଦ୍ର ଅଟେଇପାରିବି। ହେ ମୁନି, ସେଇ ଉପାୟ କହ, ଏବଂ ଏବେ ମୋତେ ଆଶୀର୍ବାଦ କର।'
ଏତସ୍ମାତ୍କାରଣାଦେଵ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତ୍ଵାହମିହାଗତଃ । ରାମସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ବକଦାଲ୍ଭ୍ଯୋ ମହାମୁନିଃ
'ଏହି କାରଣରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।' ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବକଦାଲ୍ଭ୍ୟ ମହାମୁନି—
ଉଵାଚ ସୁପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ରାମଂ ରାଜୀଵଲୋଚନମ୍ । କର୍ତଵ୍ଯମଦ୍ଯ ତେ ରାମ ଵ୍ରତାନାଂ ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କୃପାମୟ ହୃଦୟରେ, ସେ ରାଜୀବନୟନ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ହେ ରାମ, ଆଜି ତୁମେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ।'
କୃତେନ ଯେନ ସହସା ଵିଜଯସ୍ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଲଂକାଂ ଜିତ୍ଵା ରାକ୍ଷସାଂଶ୍ଚ ସ୍ଵଚ୍ଛାଂ କୀର୍ତିମଵାପ୍ସ୍ଯସି
'ଏହି ବ୍ରତ କରିଲେ, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଜୟ ପାଇବ। ଲଙ୍କା ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଉପରେ ଜୟ ପାଇ, ଶୁଦ୍ଧ କୀର୍ତି ଲାଭ କରିବ।'
ଏକାଗ୍ରମାନସୋ ଭୂତ୍ଵା ଵ୍ରତମେତତ୍ସମାଚର । ଫାଲ୍ଗୁନସ୍ଯାସିତେ ପକ୍ଷେ ଵିଜଯୈକାଦଶୀ ଭଵେତ୍
'ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ଏହି ବ୍ରତ କର। ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ବିଜୟ ଏକାଦଶୀ ଆସେ।'
ତସ୍ଯା ଵ୍ରତେନ ହେ ରାମ ଵିଜଯସ୍ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି । ନିଃସଂଶଯଂ ସମୁଦ୍ରଂ ତ୍ଵଂ ତରିଷ୍ଯସି ସଵାନରଃ
'ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା, ହେ ରାମ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ତୁମର ଜୟ ହେବ। ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ବାନରମାନେ ସହିତ ତୁମେ ସମୁଦ୍ର ଅଟେଇପାରିବ।'
ଵିଧିସ୍ତୁ ଶ୍ରୂଯତାଂ ରାଜନ୍ଵ୍ରତସ୍ଯାସ୍ଯ ଫଲପ୍ରଦଃ । ଦଶମ୍ଯାଂ ଦିଵସେ ପ୍ରାପ୍ତେ କୁଂଭମେକଂ ତୁ କାରଯେତ୍
'ଏବେ ଏହି ବ୍ରତର ଫଳ ଦେଇଥିବା ବିଧି ଶୁଣ, ରାଜନ୍। ଦଶମୀ ତିଥି ଆସିଲେ, ଏକ କୁମ୍ଭ (ମଟକ) ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ।'
ହୈମଂ ଵା ରାଜତଂ ଵାପି ତାମ୍ରଂ ଵାପ୍ଯଥ ମୃନ୍ମଯମ୍ । ସ୍ଥାପଯେଚ୍ଛୋଭିତଂ ଚୈଵ ଜଲପୂର୍ଣଂ ସପଲ୍ଲଵମ୍
ସୁନା, ଚାଁଦି, ତାମ୍ବା କିମ୍ବା ମାଟିର କୁଁଭ, ଯେଉଁଥିରେ ପାଣି ଭରାଯାଇଛି ଏବଂ ତରୁଣ ପତ୍ର ଲଗାଯାଇଛି, ଏପରି ଏକ ଶୋଭାମୟ କୁଁଭକୁ ରଖିବା ଉଚିତ।
ସପ୍ତଧାନ୍ଯାନ୍ଯଧସ୍ତସ୍ଯ ଯଵାନୁପରି ଵିନ୍ଯସେତ୍ । ତସ୍ଯୋପରି ନ୍ଯସେଦ୍ଦେଵଂ ହୈମଂ ନାରାଯଣଂ ପ୍ରଭୁମ୍
ସେଇ କୁଁଭର ତଳେ ସାତ ପ୍ରକାର ଧାନ୍ୟ ରଖିବା ଦରକାର, ତା'ଉପରେ ଯବ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହାର ଉପରେ ସୁନାର ନାରାୟଣଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ରଖିବା ଉଚିତ।
ଏକାଦଶୀଦିନେ ପ୍ରାପ୍ତେ ପ୍ରାତଃ ସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍ । ନିଶ୍ଚଲଂ ସ୍ଥାପଯେତ୍କୁଂଭଂ କଂଠମାଲ୍ଯାନୁଲେପନୈଃ
ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଆସିଲେ, ପ୍ରଭାତରେ ସ୍ନାନ କରି, କୁଁଭକୁ ଭଲଭାବେ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହାକୁ ଗଳାର ମାଳା ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଲେପ ଦ୍ୱାରା ଶୃଙ୍ଗାର କରିବା ଉଚିତ।
ପୂଗୀଫଲୈର୍ନାଲିକେରୈଃ ପୂଜଯେଚ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ । ଗଂଧୈର୍ଧୂପୈଶ୍ଚଦୀପୈଶ୍ଚ ନୈଵେଦ୍ଯୈର୍ଵିଵିଧୈରପି
ପୁଗଫଳ, ନାଡ଼ିଆ, ସୁଗନ୍ଧ, ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ ଭାବେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
କୁଂଭାଗ୍ରେ ତଦ୍ଦିନଂ ରାମ ନୀଯତେ ସତ୍କଥାଦିଭିଃ । ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣଂ ଚୈଵ ତସ୍ଯାଗ୍ରେ କାରଯେଦ୍ବୁଧଃ
ହେ ରାମ, ସେଇ ଦିନଟି କୁଁଭର ସାମ୍ନାରେ ଥିବା ସତ୍କଥା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୌଣ୍ଡିକ କଥା ଶୁଣିବା ଓ କହିବାରେ କାଟିବା ଉଚିତ। ରାତିରେ ଏହା ସାମ୍ନାରେ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରକାଶଯେଦ୍ଘୃତଦୀପମଖଂଡଵ୍ରତହେତଵେ । ଦ୍ଵାଦଶୀଦିଵସେ ପ୍ରାପ୍ତେ ମାର୍ତଂଡସ୍ଯୋଦଯେ ସତି
ବ୍ରତ ପାଇଁ ଘିଅର ଦୀପକୁ ଅବିରତ ଜଳାଇ ରଖିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଆସିଲେ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ—
ନୀତ୍ଵା କୁଂଭଂ ଜଲୋଦ୍ଦେଶେ ନଦ୍ଯାଃ ପ୍ରସ୍ରଵଣେ ତଥା । ତଡାଗେ ସ୍ଥାପଯିତ୍ଵା ତଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଯଥାଵିଧି
କୁଁଭକୁ ନଦୀର ଉତ୍ସ କିମ୍ବା ପୋଖରୀ ପାଖରେ ନେଇଯାଇ, ସେଠାରେ ଯଥାବିଧି ରଖି ଓ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଦଦ୍ଯାତ୍ସଦେଵଂ ତଂ କୁଂଭଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଵେଦପାରଗେ । କୁଂଭେନ ସହ ରାଜେଂଦ୍ର ମହାଦାନାନି ଦାପଯେତ୍
ସେଇ ଦେବତା ସହିତ କୁଁଭକୁ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ସହିତ, ରାଜା, ବଡ଼ ଦାନ ମଧ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ।
ଅନେନଵିଧିନା ରାମ ଯୂଥପୈଃ ସହ ସଂଗତଃ । କୁରୁ ଵ୍ରତଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଵିଜଯସ୍ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି
ହେ ରାମ, ଏହି ପ୍ରକାରେ ତୁମ ସହଯୋଗୀମାନେ ସହିତ ଏହି ବ୍ରତକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଚେଷ୍ଟାରେ କର। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଜୟ ଲାଭ କରିବ।
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତତୋ ରାମୋ ଯଥୋକ୍ତମକରୋତ୍ତଦା । କୃତେ ଵ୍ରତେ ସ ଵିଜଯୀ ବଭୂଵ ରଘୁନଂଦନଃ
ଏପରି ଶୁଣି ରାମ ଯେପରି ଉପଦେଶ ମିଳିଥିଲା, ସେହିପରି କଲେ। ବ୍ରତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ରଘୁବଂଶୀ ବିଜୟୀ ହେଲେ।