ଲୋମଶ ଉଵାଚ- ଵାନପ୍ରସ୍ଥୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭିକ୍ଷୁଶ୍ଚୈଷାଂ ପ୍ରପୂଜନାତ୍ । ନିରୁଚ୍ଯତେ ଗୃହଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାଶ୍ରମେଷୁ ଚତୁର୍ଷ୍ଵପି
ଲୋମଶ କହିଲେ—'ବନପ୍ରସ୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଓ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କୁ ଆଦର ଦେଲେ, ଚାରି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଘର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।'
ଚତୁରାଶ୍ରମମଧ୍ଯେଷୁ ପ୍ରଧାନା ଗୃହିଣୋ ମତାଃ । ତୈଶ୍ଚାତିଥୀନାଂ କର୍ତଵ୍ଯା ପୂଜା ଭକ୍ତିସମନ୍ଵିତୈଃ
'ଚାରି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି ମନ୍ୟ । ସେମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଆତିଥିମାନଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ।'
ଗୃହିଣାଂ ପରମୋ ଧର୍ମଃ ପ୍ରୋକ୍ତଶ୍ଚାତିଥିପୂଜନମ୍ । ଆଶ୍ରମାଚାରତୋଽଭ୍ରଷ୍ଟାସ୍ତତସ୍ତେ ଗୃହିଣୋ ମତାଃ
ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଅତିଥିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା। ଯେମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରମର ଆଚରଣରୁ ବିମୁଖ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୃହସ୍ଥ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଵଂହତ୍ଯତିଥିପୂଜାଯାଂ ଦକ୍ଷତାଂ ଗୃହିଣୋ ଯଦି । ତଦା ପ୍ରଯୋଜନଂ ତେଷାଂ କିମନ୍ଯୈଃ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଭିଃ
ଯଦି ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଅତିଥି ସମ୍ମାନରେ ଯଥାଯଥ ଦକ୍ଷତା ଦେଖାନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର କ'ଣ ଅର୍ଥ ରହିଲା?
ଯସ୍ଯ ନ ଶ୍ରୂଯତେ ନାମ ନ ଚ ଗୋତ୍ରଂ ନ ଚ ସ୍ଥିତିଃ । ଅକସ୍ମାଦ୍ଗୃହମାଗଚ୍ଛେତ୍ସୋଽତିଥିଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ନାମ, ଗୋତ୍ର କିମ୍ବା ବାସସ୍ଥାନ ଜଣା ନାହିଁ, ଏବଂ ଅପେକ୍ଷା କରିନଥିବାବେଳେ ଘରକୁ ଆସନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ 'ଅତିଥି' ବୋଲି କହନ୍ତି।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵାପି ଵୈଶ୍ଯା ଵା ଵୃଷଲାସ୍ତଥା । ଗୃହାଗତାଃ ପୂଜିତାଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୁଵତ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଯେତେବେଳେ ଘରକୁ ଆସନ୍ତି ଏବଂ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି, ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ଭାବନ୍ତି।
ଚାଣ୍ଡାଲପ୍ରମୁଖା ଯେଽନ୍ଯେ ହୀନଵର୍ଣସମୁଦ୍ଭଵାଃ । ଵିଷ୍ଣୁଵତ୍ପୂଜିତଵ୍ଯାସ୍ତେ ପାଦ୍ଯାର୍ଘ୍ଯୈର୍ଭୂରିଭୋଜନୈଃ
ଚଣ୍ଡାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ନିମ୍ନ ଜାତିର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ସମ୍ମାନ ପାଇବା ଉଚିତ, ପାଦଧୋଆ ପାଇଁ ପାଣି, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ପ୍ରଚୁର ଭୋଜନ ଦେଇ।
ସମାଗତେଷ୍ଵତିଥିଷୁ ପ୍ରଯାଣଂ କୁରୁତେ ଗୃହୀ । ଅପି ସ ତ୍ଵରଯା ଦଦ୍ଯାତ୍ପାଦ୍ଯାର୍ଘ୍ଯାଦୀନି ଚ ଦ୍ଵିଜଃ
ଯେତେବେଳେ ଅତିଥିମାନେ ଆସନ୍ତି, ଗୃହସ୍ଥ ଯଦି ବାହାରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଭାବେ ପାଦଧୋଆ ପାଣି, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନବସ୍ତୁ ଦେବା ଉଚିତ।
କୁର୍ଯାଚ୍ଚ କୁଶଲଂ ପ୍ରଶ୍ନଂ ଵଚନୈଃ କୋମଲାକ୍ଷରୈଃ । କାରଯେଦ୍ଭୋଜନଂ ଵାପି ଦିଵ୍ଯରତ୍ନୈର୍ମୁଦା ଗୃହୀ
ସେ ମୃଦୁ ଓ ସୁମଧୁର କଥାରେ ଅତିଥିଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଜିଜ୍ଞାସା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଭୋଜନ ବା ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପହାର ଆନନ୍ଦରେ ଦେବା ଉଚିତ।
ସୁଖଦେ ମନ୍ଦିରେ ତସ୍ଯ ଶଯନଂ କାରଯେଦ୍ବୁଧଃ । ପ୍ରାତର୍ଜିଗମିଷୁଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମାଯାଂତଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍
ସୁଖଦାୟକ ଘରରେ ଅତିଥି ପାଇଁ ଶୋଇବା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭାତରେ ଯେତେବେଳେ ଅତିଥି ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଚାହେଁ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଯଦି କର୍ମଵିପାକେନ ଗୃହୀ ଭଵତି ଵିତ୍ତଵାନ୍ । ଅତିଥ୍ଯେନାତିଥିଃ ପୂଜ୍ଯସ୍ତଦହଂ ଵଚ୍ମି ସତ୍ତମୌ
ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳରେ ଯଦି ଗୃହସ୍ଥ ଧନୀ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଅତିଥିଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଅଛି; ଏହି କଥା ମୁଁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କୁ କହୁଛି।
ସମାଗତେଷ୍ଵତିଥିଷୁ ଭକ୍ତ୍ଯା ଦଦ୍ଯାତ୍ତୃଣାଦିକମ୍ । ତୃଣାଭାଵେନ ଵୈ ବ୍ରୂଯାଦ୍ଭୂମୌ ତିଷ୍ଠେତି ଭକ୍ତିତଃ
ଅତିଥିମାନେ ଆସିଲେ, ଭକ୍ତି ସହିତ ତିନି ଓ ଏହାଦିକ ଦେବା ଉଚିତ। ତିନି ନଥିଲେ, ଆଦର ସହିତ 'ଭୂମିରେ ବସନ୍ତୁ' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ।
ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନାର୍ଥଂ ତୁଦଦ୍ଯାଦୁଦକମୁତ୍ତମମ୍ । ଅତୋ ମଧୁରଯା ଵାଚା ପୃଚ୍ଛେଚ୍ଚ କୁଶଲାଦିକମ୍
ପାଦ ଧୋଇବା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ। ତାପରେ ମଧୁର କଥାରେ ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଖବର ଜିଜ୍ଞାସା କରିବା ଉଚିତ।
ଫଲାଦିକଂ ତତୋ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଭୋଜନହେତଵେ । ତଦଭାଵେନ ମତିମାନ୍ମୁଦା ଵିପ୍ର ପ୍ରକାଶଯେତ୍
ତା'ପରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଫଳ ଓ ଏହାଦିକ ଭୋଜନ ପାଇଁ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହା ନଥିଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଗୃହସ୍ଥ ଆନନ୍ଦରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହା ବୁଝାଇବା ଉଚିତ।
ଵଦେଚ୍ଚାହଂ ମହାପାପୀ ଦରିଦ୍ର ପ୍ରଵରୋଽତିଥେ । କର୍ତ୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ଭକ୍ତିଂ ତେ ଦୈଵତଂତ୍ରଂଵିରୋଧକମ୍
ସେ କହିବା ଉଚିତ—'ମୁଁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଦରିଦ୍ର ଏବଂ ଅପରାଧୀ, ଆପଣ ମହାନ ଅତିଥି। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ସେବା କରିବାକୁ ଚାହେଁ, କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟ ମୋତେ ବାଧା ଦେଉଛି।'
ଅନେନ ଵିଧିନା ଦୀନଃ ସତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାତିଥିପୂଜନମ୍ । ସ୍ଵାଚାରପତିତୋ ନାନ୍ଯୋ ଯଥୋକ୍ତଂ ଫଲମାପ୍ନୁଯାତ୍
ଏହି ପ୍ରକାର ଦୀନ ଲୋକ ଯଦି ସତ୍ୟ ଭାବେ ଅତିଥିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ତେବେ ନିଜ ଆଚରଣରୁ ବିମୁଖ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଉପରୋକ୍ତ ଫଳ ପାଇପାରିବେ।
ଅନର୍ଚିତୋଽତିଥିର୍ଯସ୍ଯ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଵୈ ଗୃହିଣୋ ଗୃହାତ୍ । ଜନ୍ମକୋଟ୍ଯର୍ଜିତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଗଚ୍ଛତି ସଂକ୍ଷଯମ୍
ଯେଉଁ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଘରରୁ ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ନ ମିଳି ବିଦାୟ ନେଇଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଏକ ଏଵାତିଥିର୍ଯେନ ଭକ୍ତିଭାଵେନ ପୂଜ୍ଯତେ । ହରେତ୍ତସ୍ଯ ହରିଃ ସଦ୍ଯୋ ପାତକଂ କୋଟିଜନ୍ମଜମ୍
ଯଦି କେବଳ ଗୋଟିଏ ଅତିଥିକୁ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି ସହିତ ସମ୍ମାନ କରାଯାଏ, ହରି ତାଙ୍କର କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମର ପାପକୁ ତୁରନ୍ତ ଦୂର କରନ୍ତି।
ସତ୍ଯଂ ଵଚ୍ମି ହିତଂ ଵଚ୍ମି ଦୃଢଂ ଵଚ୍ମି ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଵିନାତିଥିସପର୍ଯାଭିର୍ଗୃହିଣୋ ନାସ୍ତି ଵା ଗତିଃ
ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ମଙ୍ଗଳ କଥା କହୁଛି, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଚେଷ୍ଟା ସହିତ କହୁଛି—ଅତିଥି ସେବା ବିନା ଗୃହସ୍ଥମାନେ କୌଣସି ମାର୍ଗ ପାଇନାହାନ୍ତି।
ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ପୁନଃ ସତ୍ଯମାଗଂତୁପୂଜଯା ଵିନା । ଗତିର୍ନାସ୍ତ୍ଯେଵ ନାସ୍ତ୍ଯେଵ ନାସ୍ତ୍ଯେଵ ଗୃହିଧର୍ମିଣାମ୍
ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ପୁଣି ସତ୍ୟ—ଅତିଥିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ବିନା ଗୃହସ୍ଥମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ମାର୍ଗ ପାଇନାହାନ୍ତି, ପାଇନାହାନ୍ତି, ପାଇନାହାନ୍ତି।
ଜ୍ଞାତିଧର୍ମ ଇତି ଖ୍ଯାତୋ ଵଲ୍ଲଭୋ ଦ୍ଵାପରେ ଯୁଗେ । ବଭୂଵ ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ତସ୍ଯ ଶ୍ରୀଵଲ୍ଲଭାହ୍ଵଯା
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଜ୍ଞାତିଧର୍ମ ନାମକ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଶ୍ରୀବଲ୍ଲଭା ।
ତେନ ସର୍ଵାଣି କର୍ମାଣି କୃତାନି ଜ୍ଞାତିସେଵିନା । ସୌରାଷ୍ଟ୍ରେ ଵସତିଂ ଚକ୍ରେ ତଯା ସହ ସଭାର୍ଯଯା
ସେ ଜଣେ ନିଜ ଜନଙ୍କ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଥିଲେ, ସମସ୍ତ କର୍ମ କରିଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ସୌରାଷ୍ଟ୍ର ରେ ଘର ବନେଇଥିଲେ ।
ତତ୍ର ଦୁର୍ଗ୍ରହସଂଚାରାଦ୍ଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦଂ ଚ ଵାସଵଃ । ନ ଵଵର୍ଷାଂବୁ ତେନାସୀଦ୍ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ ସୁମହଦ୍ଦ୍ଵିଜୌ
ସେଠାରେ ଦୁଷ୍ଟ ଗ୍ରହମାନେ ଚଳିଚଳି ରହିଥିବାରୁ, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଇନ୍ଦ୍ର ମେଘବର୍ଷା କରିଲେ ନାହିଁ, ଏହିଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହେଲା, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ।
ତସ୍ମିନ୍ମହତି ଦୁର୍ଭିକ୍ଷେ ଲୋକାସ୍ତଦ୍ଦେଶଵାସିନଃ । ବଭୂଵୁର୍ଦୁଃଖିତାଃ ସର୍ଵେ ମର୍ଯାଦାମପି ତତ୍ଯଜୁଃ ୫୦ 7.25.
ସେ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ସମୟରେ, ସେଇ ଦେଶର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ ଏବଂ ନିଜ ଚାଲିତା ନୀତି ଛାଡ଼ିଦେଲେ ।
ଜ୍ଞାନଭଦ୍ରୋ ମହାଯୋଗୀ ଯୁଗେ ଦ୍ଵାପର ସଂଜ୍ଞକେ । ଦୁର୍ଭିକ୍ଷହୃତସଂପତ୍ତିର୍ବଭୂଵାତ୍ଯନ୍ତଦୁଃଖିତଃ
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଜ୍ଞାନଭଦ୍ର ନାମକ ଏକ ବଡ଼ ଯୋଗୀ ଥିଲେ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ସମ୍ପତ୍ତି ହରାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ।
କ୍ଷୁଧାକୁଲାନ୍ସୁତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦାରାଂଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜସଂମତୌ । ଫଲମୂଲାଦନାର୍ଥାଯ ଜଗାମୋତ୍ପତ୍ଯକାଂ ଗିରେଃ
ସେ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କର ପିଲାମାନେ ଓ ଜଣେ ମହିଳା, ଯିଏ ଦ୍ୱିଜମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ମାନିତ, ଭୋକରେ କ୍ଷୁଦାର୍ତ୍ତ । ତେଣୁ ସେ ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖୋଜିବାକୁ ପାହାଡ଼ର ଢାଳ ଦିଗକୁ ଗଲେ ।
ଗିରେରୁପତ୍ଯକାପ୍ରାଂତେ ଚିରାଯୁଃ ସ ବୁଭୁକ୍ଷିତଃ । କୂଷ୍ମାଣ୍ଡଫଲମେକଂ ଚ ଲେଭେ ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମୌ
ପାହାଡ଼ର ଢାଳର ଧାରକୁ ଗଲେ, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଏବଂ ଭୋକା ଥିଲେ, ଏକ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସହିତ ଏକ କୁଁଡୁ ଫଳ ମିଳିଲା ।
ସମାଦାଯ ଫଲଂ ତଚ୍ଚ ହର୍ଷିତୋଽସୌ ନିଜାଲଯମ୍ । ଜଵୈର୍ଜଗାମ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରୋ ଜ୍ଞାନଭଦ୍ରୋ ମହାଯଶାଃ
ସେଇ ଫଳକୁ ନେଇ, ଖୁସି ହୋଇ, ମହାଯଶସ୍ୱୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜ୍ଞାନଭଦ୍ର ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ଵିପ୍ର ମେଘୈର୍ନ୍ନୀଲପଦୈରିଵ । ଆଵୃତେ ଗଗନେ ଵୃଷ୍ଟିର୍ମହାସାରୈର୍ବଭୂଵ ହ
ଏହି ସମୟରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆକାଶ ନୀଳ କମଳ ପରି ମେଘରେ ଢାକିଗଲା ଏବଂ ବଡ଼ ବର୍ଷା ହେଲା ।
ସ ମୁନିଶ୍ଚ ତଯା ଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ପ୍ଲାଵିତାଖିଲଵିଗ୍ରହ । ଵନାଦ୍ଵନଚରଃ କଶ୍ଚିଚ୍ଛୀତାର୍ତଶ୍ଚାଯଯୌ ଗୃହମ୍
ସେ ଋଷି, ସେଇ ବର୍ଷାରେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଭିଜିଯାଇ, ଘରକୁ ଫେରିଲେ । ଏହିପରି, ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଚରାଇଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଥର୍ଥର କାପି ଘରକୁ ଆସିଲେ ।