ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣଂ କୁର୍ଯାଦାଦୌ ହୋମଂ ଚ କାରଯେତ୍ । ଅର୍ଚଯେଦ୍ଦେଵଦେଵେଶଂ ଦ୍ଵିତୀଯେଽହ୍ନି ପୁନର୍ହରିମ୍
ରାତିରେ ଜାଗି ରହିବା, ପ୍ରଥମେ ହୋମ କରିବା, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନରେ ପୁଣି ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଚଂଦନାଗୁରୁକର୍ପୂରୈର୍ନୈଵେଦ୍ଯଂ କୃସରଂ ତଥା । ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ନାମ୍ନା ଚ ତତଃ କୃଷ୍ଣାଖ୍ଯେନ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ, କପୂର ଓ ଖିରା ଭାତ ଦ୍ୱାରା ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇ, ତାଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ କରି, ପୁଣିପୁଣି କୃଷ୍ଣ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
କୂଷ୍ମାଂଡୈର୍ନାରିକେରୈଶ୍ଚ ହ୍ଯଥଵା ବୀଜପୂରକୈଃ । ସର୍ଵାଭାଵେଽପି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଶସ୍ତପୂଗଫଲୈର୍ଵୃତମ୍ । ଅର୍ଘଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵିଧାନେନ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଜନାର୍ଦନମ୍
କୁଁଦୁ, ନାଡ଼ିଆ କିମ୍ବା ମଣ୍ଡିଆ ବିଆ ଭରା ଫଳ ଦ୍ୱାରା, ଏମିତି କିଛି ନ ମିଳିଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭଲ ପୁଗଫଳ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ଯଥାବିଧିରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
କୃଷ୍ଣକୃଷ୍ଣ କୃପାଲୁସ୍ତ୍ଵମଗତୀନାଂ ଗତିର୍ଭଵ । ସଂସାରାର୍ଣଵ ମଗ୍ନାନାଂ ପ୍ରସୀଦ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ
‘ହେ କୃଷ୍ଣ, କୃଷ୍ଣ, ଦୟାଳୁ, ଅଶ୍ରୟହୀନମାନେ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ ହେଅ; ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଥିବାମାନେ ପାଇଁ କୃପା କର।’
ନମସ୍ତେ ପୁଂଡରୀକାକ୍ଷ ନମସ୍ତେ ଵିଶ୍ଵଭାଵନ । ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯ ନମସ୍ତେଽସ୍ତୁ ମହାପୁରୁଷପୂର୍ଵଜ । ଗୃହାଣାର୍ଘ୍ଯଂ ମଯା ଦତ୍ତଂ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହ ଜଗତ୍ପତେ
‘ନମସ୍କାର ହେ ପଦ୍ମନୟନ, ନମସ୍କାର ହେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ନମସ୍କାର ହେ ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ, ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଆଦିପୁରୁଷ, ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଯେଉଁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଉଛି, ହେ ଜଗତ୍ପତି, ତାହା ଗ୍ରହଣ କର।
ଇତ୍ଯର୍ଘମଂତ୍ରଃ । ତତସ୍ତୁ ପୂଜଯେଦ୍ଵିପ୍ରମୁଦକୁଂଭଂ ପ୍ରଦାପଯେତ୍ । ଛତ୍ରୋପାନହଵସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ କୃଷ୍ଣୋ ମେ ପ୍ରୀଯତାମିତି
ଏହି ଅର୍ଘ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର। ତାପରେ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଜଳଭରା କୁଁଭ ଦେବା ଚାହିଁ, ଛତା, ଚପ୍ପଲ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇ, ‘କୃଷ୍ଣ ମୋରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍’ ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ।
କୃଷ୍ଣା ଧେନୁଃ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯା ଯଥାଶକ୍ତି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମେ । ତିଲପାତ୍ରଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଦ୍ଯାତ୍ପାତ୍ରଵିଚକ୍ଷଣଃ
ଯେତେପରି ସମ୍ଭବ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କଳା ଗାଈ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତିଳ ଭରା ପାତ୍ର ଦିଅ।
ସ୍ନାନେ ପ୍ରାଶନକେ ଶସ୍ତାସ୍ତଥା କୃଷ୍ଣତିଲା ମୁନେ । ତାନ୍ପ୍ରଦଦ୍ଯାତ୍ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଯଥାଶକ୍ତି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମେ । ତିଲପ୍ରରୋହଜାଃ କ୍ଷତ୍ରେ ଯାଵତ୍ସଂଖ୍ଯାସ୍ତିଲା ଦ୍ଵିଜ
ସ୍ନାନ ଓ ଭୋଜନ ପାଇଁ କଳା ତିଳ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ହେ ମୁନି। ଏହି ତିଳ ଯେତେପରି ସମ୍ଭବ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେତେ ତିଳ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ,
ତାଵଦ୍ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ସ୍ଵର୍ଗଲୋକେ ମହୀଯତେ । ତିଲସ୍ନାଯୀ ତିଲୋଦ୍ଵର୍ତୀ ତିଲହୋମୀ ତିଲୋଦକୀ
ସେତେ ହଜାର ବର୍ଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ପାଏ। ତିଳରେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା, ତିଳ ଲଗାଇଥିବା, ତିଳ ହୋମ କରୁଥିବା ଓ ତିଳ ଜଳ ଦେଉଥିବା—
ତିଲଦାତା ଚ ଭୋକ୍ତା ଚ ଷଟ୍ତିଲାଃ ପାପନାଶନାଃ । ନାରଦ ଉଵାଚ- କୃଷ୍ଣକୃଷ୍ଣ ମହାବାହୋ ନମସ୍ତେ ଵିଶ୍ଵଭାଵନ
ତିଳ ଦାନ କରୁଥିବା, ତିଳ ଭୋଜନ କରୁଥିବା—ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାର ତିଳ ପାପ ନାଶ କରେ। ନାରଦ କହିଲେ—‘ହେ କୃଷ୍ଣ, କୃଷ୍ଣ, ମହାବାହୁ, ନମସ୍କାର, ହେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା!’
ଷଟ୍ତିଲୈକାଦଶୀଭୂତଂ କୀଦୃଶଂ ଫଲମସ୍ତି ଵୈ । ସୋପାଖ୍ଯାନଂ ମମ ବ୍ରୂହି ଯଦି ତୁଷ୍ଟୋଽସି ଯାଦଵ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ତତ୍କଥଯାମି ତେ । ମର୍ତ୍ଯଲୋକେ ପୁରା ହ୍ଯାସୀଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯେକା ଚ ନାରଦ । ଵ୍ରତଚର୍ଯାରତା ନିତ୍ଯଂ ଦେଵପୂଜାରତା ସଦା
‘ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାର ତିଳ ଏକାଦଶୀର ଫଳ କଣ? ତାହାର କଥା ସହିତ ମୋତେ କୁହ, ଯଦି ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ ଅଛ; ହେ ଯାଦବ।’ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—‘ହେ ରାଜା, ଯେପରି ଘଟିଥିଲା, ଶୁଣ; ମୁଁ ଦେଖିଥିବା ଘଟଣା କୁହେଉଛି। ପୂର୍ବେ ମାନବ ଲୋକରେ, ହେ ନାରଦ, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହିଳା ଥିଲେ, ସେ ସଦା ବ୍ରତ ଓ ଦେବପୂଜାରେ ଲାଗିଥିଲେ।
ମାସୋପଵାସନିରତା ମମ ଭକ୍ତା ଚ ସର୍ଵଦା । କୃଷ୍ଣୋପଵାସସଂଯୁକ୍ତା ମମ ପୂଜାପରାଯଣା
ସେ ସଦା ମାସିକ ଉପବାସରେ ଲାଗିଥିଲେ, ସଦା ମୋର ଭକ୍ତିରେ ଲାଗିଥିଲେ, କୃଷ୍ଣ ଉପବାସ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ମୋର ପୂଜାରେ ଲଗିଥିଲେ।
ଶରୀରଂ କ୍ଲେଶିତଂ ଚୈଵ ଉପଵାସୈର୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ଦେଵାନାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ କୁମାରୀଣାଂ ଚ ଭକ୍ତିତଃ
ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଉପବାସରେ ତାଙ୍କର ଶରୀର ଦୁଃଖିତ ହୋଇଥିଲା; ଭକ୍ତି ସହିତ ସେ ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କୁମାରୀମାନେଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ଗୃହାଦିକଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛଂତୀ ସର୍ଵକାଲଂ ମହାସତୀ । ଅତିକୃଚ୍ଛ୍ରରତା ସା ତୁ ସର୍ଵକାଲଂ ତୁ ଵୈ ଦ୍ଵିଜ
ସେ ମହାସତୀ ନିରନ୍ତର ତାଙ୍କର ଘର ବସ୍ତୁ ଦାନ କରୁଥିଲେ; ସେ ସମୟ ସବୁବେଳେ କଠିନ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ନ ଦତ୍ତା ଭିକ୍ଷୁକେ ଭିକ୍ଷା ବ୍ରାହ୍ମଣା ନ ଚ ତର୍ପିତାଃ
ସେ ଭିକ୍ଷୁକଙ୍କୁ କେବେ ଭିକ୍ଷା ଦେଇନଥିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇନଥିଲେ।
ତତଃ କାଲେନ ମହତା ମଯା ଵୈ ଚିଂତିତଂ ଦ୍ଵିଜ । ଶୁଦ୍ଧମସ୍ଯାଃ ଶରୀରଂ ହି ଵ୍ରତୈଃ କୃଚ୍ଛ୍ରୈର୍ନ ସଂଶଯଃ
ତାପରେ ବହୁଦିନ ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଚିନ୍ତା କଲି; ନିଶ୍ଚୟ, ତାଙ୍କର ଶରୀର ବ୍ରତ ଓ କଠିନ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଥିଲା।
ଅର୍ଚିତୋ ଵୈଷ୍ଣଵୋ ଲୋକଃ କାଯକ୍ଲେଶେନ ଵୈ ତଯା । ନ ଦତ୍ତମନ୍ନଦାନଂ ହି ଯେନ ତୃପ୍ତିଃ ପରା ଭଵେତ୍
ତାଙ୍କର ଶରୀରିକ କଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ସେ ବୈଷ୍ଣବ ଲୋକକୁ ପୂଜିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ଅନ୍ନ ଦାନ କରିନଥିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତୃପ୍ତି ମିଳେ।
ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ମର୍ତ୍ଯଲୋକମୁପାଗତଃ । କାପାଲଂ ରୂପମାସ୍ଥାଯ ଭିକ୍ଷାପାତ୍ରେ ଚ ଯାଚିତା
ଏହି କଥା ଜାଣି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ମାନବ ଲୋକକୁ ଆସିଲି; ଏକ କାପାଳିକ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଭିକ୍ଷା ପାତ୍ର ନେଇ ଭିକ୍ଷା ମାଗିଲି।
କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମାଗତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍କ୍ଵ ଯାସି ଵଦ ମେଽଗ୍ରତଃ । ପୁନରେଵ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦେହି ଭିକ୍ଷାଂ ଚ ସୁଂଦରି
ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲି, 'ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ କାହିଁକି ଆସିଛ? କେଉଁଠି ଯାଉଛ? ଆଗରେ କହ।' ପୁଣି ମୁଁ କହିଲି, 'ସୁନ୍ଦରୀ, ମୋତେ ଭିକ୍ଷା ଦିଅ।'
ତଯା କୋପେନ ମହତା ମୃତ୍ପିଂଡସ୍ତାମ୍ରଭାଜନେ । କ୍ଷିପ୍ତୋ ଯାଵଦହଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ପୁନଃ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗତୋ ଦ୍ଵିଜ
ସେ ବଡ କ୍ରୋଧରେ ଏକ ମାଟିର ଗୋଳିକୁ ତାମ୍ର ପାତ୍ରରେ ଛାଡିଦେଲେ; ଏବଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ସେଠାରେ ଥିବାବେଳେ ପୁଣି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲି।
ତତଃ କାଲେନ ମହତା ତାପସୀ ସୁମହାଵ୍ରତା । ସଦେହା ସ୍ଵର୍ଗମାଯାତା ଵ୍ରତଚର୍ଯା ପ୍ରଭାଵତଃ
ତାପରେ ବହୁଦିନ ପରେ, ସେ ମହାବ୍ରତ ଧାରିଣୀ ତାପସୀ ତାଙ୍କର ବ୍ରତ ଶକ୍ତିରେ ଦେହ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।
ମୃତ୍ପିଂଡିକାପ୍ରଦାନେନ ଗୃହଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ମନୋରମମ୍ । ସଂଜାତଂ ଚୈଵ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ଧାନ୍ଯରାଶି ଵିଵର୍ଜିତମ୍
ମାଟିର ଗୋଳି ଦାନ କରି, ସେ ଏକ ଆନନ୍ଦମୟ ଘର ପାଇଲେ; କିନ୍ତୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି, ସେଠାରେ ଧାନ୍ୟ ରାଶି ନଥିଲା।
ଗୃହଂ ଯାଵନ୍ନିରୀକ୍ଷେତ ନ କିଂଚିତ୍ତତ୍ର ପଶ୍ଯତି । ତାଵଦ୍ଗୃହାଦ୍ଵିନିଷ୍କ୍ରାଂତା ମମାଂତେ ଚାଗତା ଦ୍ଵିଜ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଘରକୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ସେଠାରେ କିଛି ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ; ତାପରେ ସେ ଘରରୁ ବାହାରି, ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ।
କ୍ରୋଧେନ ମହତାଵିଷ୍ଟମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ । ମଯା ଵ୍ରତୈଶ୍ଚ କୃଚ୍ଛ୍ରୈଶ୍ଚ ଉପଵାସୈରନେକଶଃ
ବଡ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର କଥା ଏଭଳି ହେଲା: 'ମୁଁ ବ୍ରତ, କଠିନ ତପସ୍ୟା ଓ ଅନେକ ଉପବାସ କରିଛି,
ପୂଜଯାରାଧିତୋ ଦେଵଃ ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ପାଲକଃ । ନ ତତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ କିଂଚିଦ୍ଗୃହେ ମମ ଜନାର୍ଦନ
'ମୁଁ ସମସ୍ତ ଲୋକର ରକ୍ଷକ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା ଓ ଆରାଧନା କରିଛି; କିନ୍ତୁ, ମୋ ଘରରେ କିଛି ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ।'
ତତଶ୍ଚୋକ୍ତଂ ମଯା ତସ୍ଯୈ ଗୃହଂ ଗଚ୍ଛ ମହାଵ୍ରତେ । ଆଗମିଷ୍ଯଂତି ସୁତରାଂ କୌତୂହଲ ସମନ୍ଵିତାଃ
ତାପରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି, 'ମହାବ୍ରତେ, ତୁମେ ଘରକୁ ଯାଅ; ବହୁତେ ଲୋକ ଆସିବେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।'
ଦେଵପତ୍ନ୍ଯୋ ହି ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତ୍ଵାଂ ଵିସ୍ମଯାଭିସମନ୍ଵିତାଃ । ଦ୍ଵାରଂ ନୋଦ୍ଘାଟଯ ଵିନା ଷଟ୍ତିଲାପୁଣ୍ଯଵାଚନାତ୍
'ଦେବତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭରିତ ହୋଇ, ଆସିବେ; ଷଟ୍ତିଳା ବ୍ରତର ପୁଣ୍ୟ କଥା କହିବା ବିନା ଦ୍ୱାର ଖୋଲିନାହଁ।'
ଏଵମୁକ୍ତା ମଯା ସା ତୁ ଗତା ଵୈ ମାନୁଷୀ ତଦା । ଅତ୍ରାଂତରେ ସମାଯାତା ଦେଵପତ୍ନ୍ଯଶ୍ଚ ଵାଡଵ
ମୋ କଥା ଶୁଣି, ସେ ସମୟରେ ମାନବୀ ଥିବା ସେ ଯାଇଲେ; ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ଦେବତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ବାଡ଼ବ, ଆସିଲେ।
ତାଭିଶ୍ଚ କଥିତଂ ତତ୍ର ତ୍ଵାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ହି ସମାଗତାଃ । ଦ୍ଵାରମୁଦ୍ଘାଟଯସ୍ଵାଦ୍ଯ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରପଶ୍ଯାମ ଶୋଭନେ
ସେଠାରେ ସେମାନେ କହିଲେ, 'ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛୁ; ଦ୍ୱାର ଖୋଲ, ଶୋଭନେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆମେ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିବା।'
ମାନୁଷ୍ଯୁଵାଚ- ଯଦି ମଦ୍ଦର୍ଶନଂ କାର୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ଵାଚ୍ଯଂ ଵିଶେଷତଃ । ଷଟ୍ତିଲାଯା ଵ୍ରତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଦ୍ଵାରୋଦ୍ଘାଟନକାରଣାତ୍
ମାନବୀ କହିଲେ—'ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ସତ୍ୟ କଥା କହ; ଷଟ୍ତିଳା ବ୍ରତର ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାର ଖୋଲିବାର କାରଣ।'