ସଦ୍ଭିର୍ଗ୍ରାହ୍ଯୈରାଶ୍ରମୋଽଯଂ ପୂତୋଽଭୂନ୍ନୂନମାଵଯୋଃ । କୃତାନି ଯାନି ପାପାନି ଆଵାଭ୍ଯାଂ ମୋହତଃ ପୁରା
'ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଆସନ୍ତି, ସେଠି ଆମର ଆଶ୍ରମ ନିଶ୍ଚିତ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି । ପୂର୍ବରୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଆମେ ଯେଉଁ ପାପ କରିଥିଲୁ—'
ତାନି ସର୍ଵାଣି ନଷ୍ଟାନି ତ୍ଵତ୍ପାଦଯୁଗଦର୍ଶନାତ୍ । ଭଵାନ୍ନାରାଯଣଃ ସାକ୍ଷାତ୍ପୂଜନୀଯୋଽମରୈରପି
'ସେସବୁ ସମସ୍ତ ଆପଣଙ୍କର ଚରଣ ଦ୍ୱୟ ଦର୍ଶନରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି । ଆପଣ ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି ।'
ସମ୍ଯକ୍ତେ ପୂଜନଂ କର୍ତୁଂ କିମାଵାଂ ମାନୁଷୌ କ୍ଷମୌ । ଅତିଥେର୍ଯା କୃତା ପୂଜା ତେଽସ୍ମାଭିର୍ନିଜଶକ୍ତିତଃ
'ଆମେ ଦୁଇଜଣ ମାନବ ହୋଇ, କିପରି ଠିକ୍ ଭାବେ ଆପଣଙ୍କର ପୂଜା କରିପାରିବୁ? ଆମେ ଯେତେପରି ଶକ୍ତି ଥିଲା, ତେତେପରି ଆତିଥ୍ୟ କରିଛୁ ।'
ଅନଯା ଭଵ ସୁପ୍ରୀତଃ କ୍ଷମସ୍ଵ ଦୋଷମାଵଯୋଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତୌ ମହାତ୍ମାନୌ ତସ୍ଯାଗଂତୋଃ ପଦଦ୍ଵଯେ । ନିପେତତୁର୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵଯସ୍ଯୌ ଗୃହମେଧିନୌ
'ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ ଏବଂ ଆମର ଦୋଷ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ ।' ଏଭଳି କହି, ସେ ଦୁଇଜଣ ମହାତ୍ମା, ଗୃହସ୍ଥ ଓ ବନ୍ଧୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ପାଦଦ୍ୱୟରେ ଶିର ନମାଇଲେ ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ତତୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ସୁସଂତୁଷ୍ଟୋ ଲୋମଶୋ ଵିଦୁଷାଂଵରଃ । ଯୁଵାଂ ଵିନଯିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୌ ଦ୍ଵିଜାଗ୍ର୍ଯୌ ଧର୍ମତତ୍ପରୌ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ତାପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଣ୍ଡିତ ଲୋମଶ ଭକ୍ତିରେ ବହୁତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ । ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ବିନୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ।
ଆପ୍ଯାଯିତୋଽସ୍ମି ସୁତରାଂ ଯୁଵଯୋର୍ଵିନଯୋକ୍ତିଭିଃ । ସାକ୍ଷାଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ଶିଵୋ ଵିଷ୍ଣୁରତିଥିଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
'ତୁମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ବିନୟ ଭରା କଥାରେ ମୁଁ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛି । ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଆତିଥ୍ୟ ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି ।'
ତସ୍ମିନ୍ନେତାଵତୀଭକ୍ତିର୍ଯୁଵଯୋରସ୍ତୁ ମଙ୍ଗଲମ୍ । ଆରାଧିତୋଽସ୍ମ୍ଯହଂସମ୍ଯଗତିଥିର୍ଭୂରିଭୋଜନୈଃ
'ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଯେପରି ଭକ୍ତି ଦେଖାଇଛ, ସେଭଳି ଭକ୍ତି ସବୁବେଳେ ମଙ୍ଗଳ ଆଣୁ । ମୋତେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଆତିଥ୍ୟ ଓ ଅଧିକ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିଛ ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ତତ ଉତ୍ଥାଯ ତୌ ଵିପ୍ରୌ ତତ୍ପାଦକମଲଦ୍ଵଯେ । ଭୂଯୋଽପି ତଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ପ୍ରାହତୁର୍ଲୋମଶଂ ମୁନିମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ତାପରେ, ସେ ଦୁଇଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଠି, ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମ ଉପରେ ପୁନିଥରେ ନମସ୍କାର କରି, ଲୋମଶ ମୁନିଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଵୂଚତୁଃ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନତିଥିପୂଜାଯା ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି । ଯାଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ଯତେ ମୁକ୍ତିର୍ଦୁଃଖଲଭ୍ଯାପି ମାନଵୈଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ—'ମୁନିବର, ଆତିଥ୍ୟର ମହିମା ବିଷୟରେ ଆପଣ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ । ଯାହା କରିଲେ, ଦୁଃଖୀ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଇପାରନ୍ତି ।'
କୋଽତିଥିଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଲୋକେ ତସ୍ଯ ପୂଜା ଚ କୀଦୃଶୀ । ଆତିଥେଯୋଽତିଥିଶ୍ଚେମୌ ଲଭେତେ କାମୁଭୌ ଗତିମ୍
'ଲୋକରେ କିଏକୁ ଆତିଥି କୁହାଯାଏ, ତାଙ୍କ ପୂଜା କିପରି ହେବା ଉଚିତ? ଆତିଥି ଓ ଗୃହସ୍ଥ, ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ଗତି ପାଆନ୍ତି ।'
ଲୋମଶ ଉଵାଚ- ଵାନପ୍ରସ୍ଥୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭିକ୍ଷୁଶ୍ଚୈଷାଂ ପ୍ରପୂଜନାତ୍ । ନିରୁଚ୍ଯତେ ଗୃହଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାଶ୍ରମେଷୁ ଚତୁର୍ଷ୍ଵପି
ଲୋମଶ କହିଲେ—'ବନପ୍ରସ୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଓ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କୁ ଆଦର ଦେଲେ, ଚାରି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଘର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।'
ଚତୁରାଶ୍ରମମଧ୍ଯେଷୁ ପ୍ରଧାନା ଗୃହିଣୋ ମତାଃ । ତୈଶ୍ଚାତିଥୀନାଂ କର୍ତଵ୍ଯା ପୂଜା ଭକ୍ତିସମନ୍ଵିତୈଃ
'ଚାରି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି ମନ୍ୟ । ସେମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଆତିଥିମାନଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ।'
ଗୃହିଣାଂ ପରମୋ ଧର୍ମଃ ପ୍ରୋକ୍ତଶ୍ଚାତିଥିପୂଜନମ୍ । ଆଶ୍ରମାଚାରତୋଽଭ୍ରଷ୍ଟାସ୍ତତସ୍ତେ ଗୃହିଣୋ ମତାଃ
ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଅତିଥିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା। ଯେମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରମର ଆଚରଣରୁ ବିମୁଖ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୃହସ୍ଥ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଵଂହତ୍ଯତିଥିପୂଜାଯାଂ ଦକ୍ଷତାଂ ଗୃହିଣୋ ଯଦି । ତଦା ପ୍ରଯୋଜନଂ ତେଷାଂ କିମନ୍ଯୈଃ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଭିଃ
ଯଦି ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଅତିଥି ସମ୍ମାନରେ ଯଥାଯଥ ଦକ୍ଷତା ଦେଖାନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର କ'ଣ ଅର୍ଥ ରହିଲା?
ଯସ୍ଯ ନ ଶ୍ରୂଯତେ ନାମ ନ ଚ ଗୋତ୍ରଂ ନ ଚ ସ୍ଥିତିଃ । ଅକସ୍ମାଦ୍ଗୃହମାଗଚ୍ଛେତ୍ସୋଽତିଥିଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ନାମ, ଗୋତ୍ର କିମ୍ବା ବାସସ୍ଥାନ ଜଣା ନାହିଁ, ଏବଂ ଅପେକ୍ଷା କରିନଥିବାବେଳେ ଘରକୁ ଆସନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ 'ଅତିଥି' ବୋଲି କହନ୍ତି।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵାପି ଵୈଶ୍ଯା ଵା ଵୃଷଲାସ୍ତଥା । ଗୃହାଗତାଃ ପୂଜିତାଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୁଵତ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଯେତେବେଳେ ଘରକୁ ଆସନ୍ତି ଏବଂ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି, ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ଭାବନ୍ତି।
ଚାଣ୍ଡାଲପ୍ରମୁଖା ଯେଽନ୍ଯେ ହୀନଵର୍ଣସମୁଦ୍ଭଵାଃ । ଵିଷ୍ଣୁଵତ୍ପୂଜିତଵ୍ଯାସ୍ତେ ପାଦ୍ଯାର୍ଘ୍ଯୈର୍ଭୂରିଭୋଜନୈଃ
ଚଣ୍ଡାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ନିମ୍ନ ଜାତିର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ସମ୍ମାନ ପାଇବା ଉଚିତ, ପାଦଧୋଆ ପାଇଁ ପାଣି, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ପ୍ରଚୁର ଭୋଜନ ଦେଇ।
ସମାଗତେଷ୍ଵତିଥିଷୁ ପ୍ରଯାଣଂ କୁରୁତେ ଗୃହୀ । ଅପି ସ ତ୍ଵରଯା ଦଦ୍ଯାତ୍ପାଦ୍ଯାର୍ଘ୍ଯାଦୀନି ଚ ଦ୍ଵିଜଃ
ଯେତେବେଳେ ଅତିଥିମାନେ ଆସନ୍ତି, ଗୃହସ୍ଥ ଯଦି ବାହାରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଭାବେ ପାଦଧୋଆ ପାଣି, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନବସ୍ତୁ ଦେବା ଉଚିତ।
କୁର୍ଯାଚ୍ଚ କୁଶଲଂ ପ୍ରଶ୍ନଂ ଵଚନୈଃ କୋମଲାକ୍ଷରୈଃ । କାରଯେଦ୍ଭୋଜନଂ ଵାପି ଦିଵ୍ଯରତ୍ନୈର୍ମୁଦା ଗୃହୀ
ସେ ମୃଦୁ ଓ ସୁମଧୁର କଥାରେ ଅତିଥିଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଜିଜ୍ଞାସା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଭୋଜନ ବା ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପହାର ଆନନ୍ଦରେ ଦେବା ଉଚିତ।
ସୁଖଦେ ମନ୍ଦିରେ ତସ୍ଯ ଶଯନଂ କାରଯେଦ୍ବୁଧଃ । ପ୍ରାତର୍ଜିଗମିଷୁଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମାଯାଂତଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍
ସୁଖଦାୟକ ଘରରେ ଅତିଥି ପାଇଁ ଶୋଇବା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭାତରେ ଯେତେବେଳେ ଅତିଥି ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଚାହେଁ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଯଦି କର୍ମଵିପାକେନ ଗୃହୀ ଭଵତି ଵିତ୍ତଵାନ୍ । ଅତିଥ୍ଯେନାତିଥିଃ ପୂଜ୍ଯସ୍ତଦହଂ ଵଚ୍ମି ସତ୍ତମୌ
ପୂର୍ବ କର୍ମର ଫଳରେ ଯଦି ଗୃହସ୍ଥ ଧନୀ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଅତିଥିଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ସମ୍ମାନ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଅଛି; ଏହି କଥା ମୁଁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକଙ୍କୁ କହୁଛି।
ସମାଗତେଷ୍ଵତିଥିଷୁ ଭକ୍ତ୍ଯା ଦଦ୍ଯାତ୍ତୃଣାଦିକମ୍ । ତୃଣାଭାଵେନ ଵୈ ବ୍ରୂଯାଦ୍ଭୂମୌ ତିଷ୍ଠେତି ଭକ୍ତିତଃ
ଅତିଥିମାନେ ଆସିଲେ, ଭକ୍ତି ସହିତ ତିନି ଓ ଏହାଦିକ ଦେବା ଉଚିତ। ତିନି ନଥିଲେ, ଆଦର ସହିତ 'ଭୂମିରେ ବସନ୍ତୁ' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ।
ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଲନାର୍ଥଂ ତୁଦଦ୍ଯାଦୁଦକମୁତ୍ତମମ୍ । ଅତୋ ମଧୁରଯା ଵାଚା ପୃଚ୍ଛେଚ୍ଚ କୁଶଲାଦିକମ୍
ପାଦ ଧୋଇବା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଜଳ ଦେବା ଉଚିତ। ତାପରେ ମଧୁର କଥାରେ ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଖବର ଜିଜ୍ଞାସା କରିବା ଉଚିତ।
ଫଲାଦିକଂ ତତୋ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଭୋଜନହେତଵେ । ତଦଭାଵେନ ମତିମାନ୍ମୁଦା ଵିପ୍ର ପ୍ରକାଶଯେତ୍
ତା'ପରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଫଳ ଓ ଏହାଦିକ ଭୋଜନ ପାଇଁ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହା ନଥିଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଗୃହସ୍ଥ ଆନନ୍ଦରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହା ବୁଝାଇବା ଉଚିତ।
ଵଦେଚ୍ଚାହଂ ମହାପାପୀ ଦରିଦ୍ର ପ୍ରଵରୋଽତିଥେ । କର୍ତ୍ତୁମିଚ୍ଛାମି ଭକ୍ତିଂ ତେ ଦୈଵତଂତ୍ରଂଵିରୋଧକମ୍
ସେ କହିବା ଉଚିତ—'ମୁଁ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଦରିଦ୍ର ଏବଂ ଅପରାଧୀ, ଆପଣ ମହାନ ଅତିଥି। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ସେବା କରିବାକୁ ଚାହେଁ, କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟ ମୋତେ ବାଧା ଦେଉଛି।'
ଅନେନ ଵିଧିନା ଦୀନଃ ସତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାତିଥିପୂଜନମ୍ । ସ୍ଵାଚାରପତିତୋ ନାନ୍ଯୋ ଯଥୋକ୍ତଂ ଫଲମାପ୍ନୁଯାତ୍
ଏହି ପ୍ରକାର ଦୀନ ଲୋକ ଯଦି ସତ୍ୟ ଭାବେ ଅତିଥିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ତେବେ ନିଜ ଆଚରଣରୁ ବିମୁଖ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଉପରୋକ୍ତ ଫଳ ପାଇପାରିବେ।
ଅନର୍ଚିତୋଽତିଥିର୍ଯସ୍ଯ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଵୈ ଗୃହିଣୋ ଗୃହାତ୍ । ଜନ୍ମକୋଟ୍ଯର୍ଜିତଂ ପୁଣ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଗଚ୍ଛତି ସଂକ୍ଷଯମ୍
ଯେଉଁ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଘରରୁ ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ନ ମିଳି ବିଦାୟ ନେଇଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମର ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଏକ ଏଵାତିଥିର୍ଯେନ ଭକ୍ତିଭାଵେନ ପୂଜ୍ଯତେ । ହରେତ୍ତସ୍ଯ ହରିଃ ସଦ୍ଯୋ ପାତକଂ କୋଟିଜନ୍ମଜମ୍
ଯଦି କେବଳ ଗୋଟିଏ ଅତିଥିକୁ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି ସହିତ ସମ୍ମାନ କରାଯାଏ, ହରି ତାଙ୍କର କୋଟି କୋଟି ଜନ୍ମର ପାପକୁ ତୁରନ୍ତ ଦୂର କରନ୍ତି।
ସତ୍ଯଂ ଵଚ୍ମି ହିତଂ ଵଚ୍ମି ଦୃଢଂ ଵଚ୍ମି ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଵିନାତିଥିସପର୍ଯାଭିର୍ଗୃହିଣୋ ନାସ୍ତି ଵା ଗତିଃ
ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ମଙ୍ଗଳ କଥା କହୁଛି, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଚେଷ୍ଟା ସହିତ କହୁଛି—ଅତିଥି ସେବା ବିନା ଗୃହସ୍ଥମାନେ କୌଣସି ମାର୍ଗ ପାଇନାହାନ୍ତି।
ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ପୁନଃ ସତ୍ଯମାଗଂତୁପୂଜଯା ଵିନା । ଗତିର୍ନାସ୍ତ୍ଯେଵ ନାସ୍ତ୍ଯେଵ ନାସ୍ତ୍ଯେଵ ଗୃହିଧର୍ମିଣାମ୍
ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ପୁଣି ସତ୍ୟ—ଅତିଥିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ବିନା ଗୃହସ୍ଥମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ମାର୍ଗ ପାଇନାହାନ୍ତି, ପାଇନାହାନ୍ତି, ପାଇନାହାନ୍ତି।