ଵିଦ୍ଯାଵଂତଂ ଯଶସ୍ଵଂତଂ କରୋତି ଚ ନରଂ ହରିଃ । ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି କଥାଂ ପାପହରାଂ ପରାମ୍
ହରି ମନୁଷ୍ୟକୁ ଶିକ୍ଷା ଓ ଖ୍ୟାତି ଦେଇଥାନ୍ତି। ରାଜା, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ପାପ ହରାଇଦେଇଥିବା କଥା କହିବି।
ଭଦ୍ରାଵତ୍ଯାଂ ପୁରା ହ୍ଯାସୀତ୍ପୁର୍ଯାଂ ରାଜା ସୁକେତୁମାନ୍ । ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞସ୍ତଥାରାଜ୍ଞୀ ଚଂପକା ନାମ ଵର୍ତ୍ତତେ
ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଭଦ୍ରାବତୀ ନାମକ ସହରରେ ସୁକେତୁମାନ୍ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ରାଣୀ ଚମ୍ପକା ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ।
ପୁତ୍ରହୀନେନ ରାଜ୍ଞା ଚ କାଲେ ନୀତୋ ମନୋରଥୈଃ । ନୈଵାତ୍ମଜଂ ନୃପୋ ଲେଭେ ଵଂଶକର୍ତ୍ତାରମେଵ ଚ
ସେଇ ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ପୁଅ ନଥିଲା, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଆଶା ଓ ଇଚ୍ଛାରେ ଦିନ କଟୁଥିଲା। କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ପୁଅ କିମ୍ବା ବଂଶ ଚାଲାଇବାକୁ କାହାକୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ।
ତେନୈଵ ରାଜ୍ଞା ଧର୍ମେଣ ଚିଂତିତଂ ବହୁକାଲତଃ । କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି ସୁତପ୍ରାପ୍ତିଃ କଥଂ ଭଵେତ୍
ସେଇ ରାଜା ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି, ବହୁଦିନ ଧରି ଚିନ୍ତା କରିଲେ—'ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? କିପରି ପୁଅ ପାଇପାରିବି?'
ନ ରାଷ୍ଟ୍ରେ ନ ପୁରେ ସୌଖ୍ଯଂ ଲେଭେ ରାଜା ସୁକେତୁମାନ୍ । ସାଧ୍ଵ୍ଯ ସ୍ଵକାଂତଯା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଦୁଃଖିତୋଽଭଵତ୍
ସୁକେତୁମାନ୍ ରାଜା ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ସହର କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସୁଖ ପାଇଲେ ନାହିଁ। ସେ ନିତ୍ୟ ତାଙ୍କର ଧର୍ମପତ୍ନୀ ସହିତ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ।
ତାଵୁଭୌ ଦଂପତୀ ନିତ୍ଯଂ ଚିଂତାଶୋକପରାଯଣୌ । ପିତରୋଽସ୍ଯ ଜଲଂ ଦତ୍ତଂ କଵୋଷ୍ଣମୁପଭୁଂଜତେ
ସେ ଦୁଇଜଣ ଦମ୍ପତି ସଦା ଚିନ୍ତା ଓ ଶୋକରେ ଡୁବିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପିତାମାତା ତାଙ୍କୁ ଜଳ ଦେଇ, ତାହା ଉଷ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ।
ରାଜ୍ଞଃ ପଶ୍ଚାନ୍ନ ପଶ୍ଯାମୋ ଯୋଽସ୍ମାନ୍ସଂତର୍ପଯିଷ୍ଯତି । ଇତ୍ଯେଵଂ ସଂସ୍ମରଂତୋଽସ୍ଯ ଦୁଃଖିତାଃ ପିତରୋଽଭଵନ୍
'ରାଜା ପରେ ଆମକୁ କିଏ ତୃପ୍ତ କରିବ?', ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ତାଙ୍କର ପିତାମାତା ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ।
ନ ବାଂଧଵା ନ ମିତ୍ରାଣି ନାମାତ୍ଯାଃ ସୁହୃଦସ୍ତଥା । ରୋଚଯଂତ୍ଯସ୍ଯ ଭୂପସ୍ଯ ନ ଗଜାଶ୍ଵାଃ ପଦାତଯଃ
ସେଇ ରାଜାଙ୍କୁ କୌଣସି ଆତ୍ମୀୟ, ବନ୍ଧୁ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ସହଚର, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା କିମ୍ବା ପଦାତି ମନ ପସନ୍ଦ ହେଉନଥିଲେ।
ନୈରାଶ୍ଯଂ ଭୂପତେସ୍ତସ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ ମନସି ଵର୍ତ୍ତତେ । ନରସ୍ଯ ପୁତ୍ରହୀନସ୍ଯ ନାସ୍ତି ଵୈ ଜନ୍ମନଃ ଫଲମ୍
ସେ ଭୂପତିଙ୍କ ମନରେ ସଦା ନିରାଶା ବସିଥିଲା। ପୁଅ ନଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଜନ୍ମର କୌଣସି ଫଳ ନାହିଁ।
ଅପୁତ୍ରସ୍ଯ ଗୃହଂ ଶୂନ୍ଯଂ ହୃଦଯଂ ଦୁଃଖିତଂ ସଦା । ପିତୃଦେଵମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ନାନୃଣତ୍ଵଂ ସୁତଂ ଵିନା
ଯାହାଙ୍କର ପୁଅ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଘର ଖାଲି ଥାଏ, ହୃଦୟ ସଦା ଦୁଃଖରେ ରହେ। ପୁଅ ବିନା ପିତୃ, ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଋଣ ମୁକ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ସୁତମୁତ୍ପାଦଯେନ୍ନରଃ । ଇହ ଲୋକେ ଯଶସ୍ତେଷାଂ ପରଲୋକେ ଶୁଭା ଗତିଃ
ସେଥିପାଇଁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉଦ୍ୟମରେ ମନୁଷ୍ୟ ପୁଅ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଜଗତରେ ସେମାନେ ଖ୍ୟାତି ଲଭନ୍ତି, ପରଲୋକରେ ଶୁଭ ଗତି ପାଆନ୍ତି।
ଯେଷାଂ ତୁ ପୁଣ୍ଯକର୍ତୄଣାଂ ପୁତ୍ରଜନ୍ମଗୃହେ ଭଵେତ୍ । ଆଯୁରାରୋଗ୍ଯସଂପତ୍ତିସ୍ତେଷାଂ ଗେହେ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯେଉଁମାନେ ପୁଣ୍ୟ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଘରେ ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ବଢ଼ିଥାଏ।
ପୁତ୍ରଜନ୍ମ ଗୃହେ ଯେଷାଂ ଲୋକାନାଂ ପୁଣ୍ଯକାରିଣାମ୍ । ପୁଣ୍ଯଂ ଵିନା ନ ଚ ପ୍ରାପ୍ତିର୍ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିଂ ଵିନା ନୃପ
ପୁଣ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଘରେ ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ପୁଣ୍ୟ ବିନା କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତି ବିନା ଏହି ସଫଳତା ମିଳେ ନାହିଁ, ରାଜା।
ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ସଂପଦୋ ଵାପି ନିଶ୍ଚଯାଦିତି ମେ ମତିଃ । ଏଵଂ ଵିଚିଂତ୍ଯମାନୋଽସୌ ନ ଶର୍ମ ଲଭତେ ନୃପଃ
ପୁଅ କିମ୍ବା ଧନ ନିଶ୍ଚିତ ମନେ କରି, ସେଇ ରାଜା ଏପରି ଚିନ୍ତା କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ପାଇଲେ ନାହିଁ।
ପ୍ରତ୍ଯୂଷେ ଚିଂତଯଦ୍ରାଜା ନିଶୀଥେ ଚିଂତଯତ୍ତତଃ । ସ୍ଵଯମାତ୍ମଵିନାଶଂ ଚ ଚିଂତଯାମାସ କେତୁମାନ୍
ପ୍ରଭାତରେ ରାଜା ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ରାତିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚିନ୍ତା ଚାଲିଥିଲା। କେତୁମାନ୍ ନିଜେ ନିଜ ନାଶ ନେଇ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଆତ୍ମଘାତେ ଦୁର୍ଗତିଂ ଚ ଚିଂତଯିତ୍ଵା ତଦା ନୃପଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାତ୍ମଦେହଂ ପତିତମପୁତ୍ରତ୍ଵଂ ତଥୈଵ ଚ
ନିଜ ନାଶ ଓ ଦୁର୍ଗତି ବିଷୟରେ ଭାବି, ସେଇ ରାଜା ନିଜ ଦେହକୁ ପତିତ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ପୁଅ ନଥିବା ଦୁଃଖକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କଲେ।
ପୁନର୍ଵିଚାର୍ଯାତ୍ମବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଆତ୍ମନୋ ହିତକାରଣମ୍ । ଅଶ୍ଵାରୂଢସ୍ତତୋ ରାଜା ଜଗାମ ଗହନଂ ଵନମ୍
ପୁନି ନିଜ ମନରେ ଭଲ ଭାବି, ନିଜ ଭଲ ପାଇଁ ରାଜା ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଘନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ପୁରୋହିତାଦଯଃ ସର୍ଵେ ନ ଜାନଂତି ଗତଂ ନୃପମ୍ । ଗଂଭୀରେ ଵିପିନେ ରାଜା ମୃଗପକ୍ଷିନିଷେଵିତେ
ପୁରୋହିତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ରାଜା ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଗଭୀର ଜଙ୍ଗଲରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପଶୁପକ୍ଷୀ ରହନ୍ତି, ରାଜା ଘୁରୁଥିଲେ।
ଵିଚଚାର ତଦା ରାଜା ଵନଵୃକ୍ଷାନ୍ଵିଲୋକଯନ୍ । ଵଟାନଶ୍ଵତ୍ଥବିଲ୍ଵାଂଶ୍ଚ ଖର୍ଜୂରାନ୍ପନସାଂସ୍ତଥା
ତାପରେ ରାଜା ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛମାନେ ଦେଖୁଥିଲେ—ବଟ, ପିପଳ, ବେଲ, ତାଳ, ଏବଂ ପନସ ଗଛ।
ବକୁଲାନ୍ସପ୍ତପର୍ଣାଂଶ୍ଚ ତିଂଦୁକାଂସ୍ତିଲକାନପି । ଶାଲାଂସ୍ତାଲାଂସ୍ତମାଲାଂଶ୍ଚ ଦଦର୍ଶ ସରଲାନ୍ନୃପଃ
ସେ ବକୁଳ, ସପ୍ତପର୍ଣ୍ଣ, କରମ୍ବା, ତିଳକ, ଶାଳ, ତାଳ, ତମାଳ ଏବଂ ସରଳ ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ଇଂଗୁଦୀ କକୁଭାଂଶ୍ଚୈଵ ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକନଗାଂସ୍ତଥା । ଶଲ୍ଲକାନ୍କରମର୍ଦାଂଶ୍ଚ ପାଟଲାନ୍ବଦରାନପି
ସେ ଇଂଗୁଡ଼ି, କକୁଭ, ଶ୍ଲେଷ୍ମାତକ, ଶଲ୍ଲକି, କରମର୍ଦ, ପାଟଳ ଏବଂ ବଦରି ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ଅଶୋକାଂଶ୍ଚ ପଲାଶାଂଶ୍ଚ ଶୃଗାଲାଞ୍ଶଶକାନପି । ଵନମାର୍ଜାରମହିଷାନ୍ଶଲ୍ଲକାଂଶ୍ଚମରାନପି
ସେ ଅଶୋକ ଏବଂ ପଲାଶ ଗଛ, ଶିଆଳ, ଶଶକ, ବନବିଲା, ମହିଷ, ଶଲ୍ଲକି ଏବଂ ଚମରା ପଶୁମାନେ ଦେଖିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ଭୁଜଗାନ୍ରାଜା ଵଲ୍ମୀକାଦର୍ଦ୍ଧନିଃସୃତାନ୍ । ତଥା ଵନଗଜାନ୍ ମତ୍ତାନ୍ କଲଭୈଃ ସହ ସଂଗତାନ୍
ରାଜା ଦେଖିଲେ ବିଲ ଭିତରୁ ଅଧା ଉଠିଥିବା ସାପମାନେ, ଏବଂ ମଦମାତା ବନହାତୀମାନେ ଛୁଆ ହାତୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକଠି ହୋଇଛନ୍ତି।
ଯୂଥପାଂଶ୍ଚ ଚତୁର୍ଦଂତାନ୍କରିଣୀଯୂଥମଧ୍ଯଗାନ୍ । ତାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚିଂତଯାମାସ ଆତ୍ମନଃ ସ ଗଜାନ୍ନୃପଃ
ସେ ଦେଖିଲେ ଝୁଣ୍ଡର ନେତା, ଚାରିଦାନ୍ତି ହାତୀ, ଏବଂ ଝୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ହାତୀମାନେ; ସେମାନେକୁ ଦେଖି ରାଜା ନିଜ ହାତୀମାନଙ୍କୁ ମନେପକାଇଲେ।
ତେଷାଂ ସ ଵିଚରନ୍ମଧ୍ଯେ ରାଜା ଶୋଭାମଵାପ ହ । ମହଦାଶ୍ଚର୍ଯସଂଯୁକ୍ତଂ ଦଦୃଶେ ଵିପିନଂ ନୃପଃ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ, ରାଜାଙ୍କର ତେଜ ବଢ଼ିଗଲା; ଜଙ୍ଗଲ ତାଙ୍କୁ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟରେ ଭରିଥିବା ଦେଖାଗଲା।
ମାର୍ଗେ ଶିଵାରୁତାନ୍ଶୃଣ୍ଵନ୍ନୁଲୂକଵିରୁତଂ ତଥା । ତାଂସ୍ତାନୃକ୍ଷମୃଗାନ୍ପଶ୍ଯନ୍ବଭ୍ରାମ ଵନମଧ୍ଯତଃ
ପଥରେ ଶିଆଳଙ୍କ ହୁଲାହୁଲି ଏବଂ ପେଚାଙ୍କ ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ବିଭିନ୍ନ ଭାଲୁ ଏବଂ ହରିଣ ଦେଖି, ସେ ଜଙ୍ଗଲର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଘୁରୁଥିଲେ।
ଏଵଂ ଦଦର୍ଶ ଗହନଂ ନୃପୋ ମଧ୍ଯଗତେ ରଵୌ । କ୍ଷୁତ୍ତୃଡ୍ଭ୍ଯାଂ ପୀଡିତୋ ରାଜା ଇତଶ୍ଚେତଶ୍ଚ ଧାଵତି
ଏଭଳି ଭାବରେ ରାଜା ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ପହଞ୍ଚିଲା; ଭୋକ ଓ ତିଆରିରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ସେ ଏଠୁ ସେଠା ଦୌଡ଼ୁଥିଲେ।
ନୃପତିଶ୍ଚିଂତଯାମାସ ସଂଶୁଷ୍କଗଲକଂଧରଃ । ମଯା ତୁ କିଂ କୃତଂ କର୍ମ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦୁଃଖଂ ଯଦୀଦୃଶମ୍
ରାଜାଙ୍କ ଗଳା ଏବଂ କଣ୍ଠ ଶୁଖିଗଲା, ସେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—'ମୁଁ କଣ କରିଥିଲି, ଯାହାର ଫଳରେ ଏମିତି ଦୁଃଖ ଆସିଲା?'
ମଯା ଵୈ ତୋଷିତା ଦେଵା ଯଜ୍ଞୈଃ ପୂଜାଭିରେଵ ଚ । ତଥୈଵ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଦାନୈସ୍ତୋଷିତା ମିଷ୍ଟଭୋଜନୈଃ
'ମୁଁ ଯଜ୍ଞ ଓ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଛି, ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଦାନ ଓ ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ଖୁସି କରିଛି।'
ପ୍ରଜାଶ୍ଚୈଵ ସଦା କାଲଂ ପୁତ୍ରଵତ୍ପାଲିତା ଭୃଶମ୍ । କସ୍ମାଦ୍ଦୁଃଖଂ ମଯା ପ୍ରାପ୍ତମୀଦୃଶଂ ଦାରୁଣଂ ମହତ୍
'ମୁଁ ସଦା ବେଳେ ନିଜ ପ୍ରଜାମାନେକୁ ପୁଅ ପରି ରକ୍ଷା କରିଛି; ତେବେ ଏପରି ବଡ଼ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ କାହିଁକି ମୋ ପାଖରେ ଆସିଲା?'