ତୁଲସୀମୃତ୍ତିକାପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଯୋ ମୃତ୍ଯୁସମଯେ ଵହେତ୍ । ସ ମୁକ୍ତଃ ସକଲୈଃ ପାପୈଃ ପୁରଂ ଗଚ୍ଛତି ଚକ୍ରିଣଃ
ଯେଉଁଠି ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ତୁଳସୀ ମାଟିର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି, ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କ ନଗରକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଯସ୍ଯ ସ୍ଯାତ୍ତୁଲସୀପତ୍ରଂ ମୁଖେ ଶିରସି କର୍ଣଯୋଃ । ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ତସ୍ଯ ସ୍ଵାମୀ ନ ଭାସ୍କରିଃ
ଯେଉଁ ମଣିଷଙ୍କ ମୁଖ, ମୁଣ୍ଡ କିମ୍ବା କାନରେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଥାଏ, ମୃତ୍ୟୁବେଳେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି।
ପଵିତ୍ରନାମା ସୁମତିର୍ବଭୂଵ ପରମାର୍ଥଵିତ୍ । ବଭୂଵ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ତସ୍ଯ ବହୁଲା ନାମ ଧାରିଣୀ
ପବିତ୍ର ନାମକ ଏକ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କର ଜନାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ବହୁଳା ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ।
ସଦ୍ଵଂଶପ୍ରଭଵା ସାଧ୍ଵୀ ପତିସେଵାପରାଯଣା । ଅନପତ୍ଯପତିର୍ନାମ ତତ୍ରୈକୋସ୍ତି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ସେ ବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏକ ସତୀ ଜନାନୀ, ପତି ସେବାରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ; ସେଠାରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନାମ ଥିଲା ଅନପତ୍ୟପତି।
ସଖ୍ଯଂ ତେନ ପଵିତ୍ରୋଽସୌ ଚକାର ଦ୍ଵିଜସେଵିନା । ତତୋଽନପତ୍ଯପତିନା କଥାଲୋଭେନ ସତ୍ତମଃ
ସେ ପବିତ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣସେବୀ ଜଣେ ସହିତ ସାଖ୍ୟତା କଲେ । ତାପରେ, ସେ ଅପତ୍ୟ ଓ ସ୍ତ୍ରୀବିହୀନ ଥିବାରୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଣେ କଥା ଶୁଣିବା ଆଗ୍ରହରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲେ ।
ଉପଵିଷ୍ଟଃ ପଵିତ୍ରୋଽସୌ ସ୍ନେହାଦେକଵରାସନେ । ତତ୍ରାଂତରେ ମହାତେଜା ଲୋମଶୋ ନାମ ସ ଦ୍ଵିଜଃ
ସେ ପବିତ୍ର ଜଣେ ସ୍ନେହରେ ଏକ ଆସନରେ ବସିଲେ । ସେ ସମୟରେ, ବଡ଼ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଲୋମଶ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ।
କଥଯଂତୌ କଥାଶ୍ଚିତ୍ରାଃ ସମାଗତ୍ଯ ଦଦର୍ଶ ତୌ । ଅଥ ତଂ ଲୋମଶଂ ଵିପ୍ରଂ ଵିପ୍ରାଵୁତ୍ଥାଯ ପୀଠତଃ
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ । ତାପରେ, ସେ ଦୁଇଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସନରୁ ଉଠି ଲୋମଶଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କଲେ ।
ପାଦ୍ଯାର୍ଘ୍ଯାଚମନୀଯାଦ୍ଯୈଃ ପୂଜଯାମାସତୁଶ୍ଚ ତୌ । ସୁପ୍ରୀତୋ ଲୋମଶସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ନାରାଯଣପରାଯଣଃ
ସେମାନେ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଆଚମନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ । ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାରେ ଲୋମଶ ସେମାନେ ଉପରେ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ।
ଉଵାସ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନେ କୀର୍ତଯନ୍ହରିମ୍ । ଆସନସ୍ଥଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଲୋମଶଂ ତଂ କୃତାଞ୍ଜଲିମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଣେ ଆସନରେ ବସି ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ । ସେ ଦୁଇଜଣ ଜଣେ ହାତ ଜୋଡି ଆସନରେ ବସିଥିବା ମହାତ୍ମା ଲୋମଶଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ।
ପଵିତ୍ରାନାପତ୍ଯମୁନୀ ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରାହତୁର୍ଲୋମଶମ୍ । ଭଗଵନ୍ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ ତ୍ଵତ୍ପାଦଯୁଗଲୈର୍ନୃଭିଃ
ଅପତ୍ୟହୀନ ମୁନି ପବିତ୍ର ଭକ୍ତି ସହିତ ଲୋମଶଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଭଗବନ୍, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା, ଆପଣଙ୍କର ଚରଣ ଦ୍ୱୟ ଦେଖି—'
ସଦ୍ଭିର୍ଗ୍ରାହ୍ଯୈରାଶ୍ରମୋଽଯଂ ପୂତୋଽଭୂନ୍ନୂନମାଵଯୋଃ । କୃତାନି ଯାନି ପାପାନି ଆଵାଭ୍ଯାଂ ମୋହତଃ ପୁରା
'ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଆସନ୍ତି, ସେଠି ଆମର ଆଶ୍ରମ ନିଶ୍ଚିତ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି । ପୂର୍ବରୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଆମେ ଯେଉଁ ପାପ କରିଥିଲୁ—'
ତାନି ସର୍ଵାଣି ନଷ୍ଟାନି ତ୍ଵତ୍ପାଦଯୁଗଦର୍ଶନାତ୍ । ଭଵାନ୍ନାରାଯଣଃ ସାକ୍ଷାତ୍ପୂଜନୀଯୋଽମରୈରପି
'ସେସବୁ ସମସ୍ତ ଆପଣଙ୍କର ଚରଣ ଦ୍ୱୟ ଦର୍ଶନରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି । ଆପଣ ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି ।'
ସମ୍ଯକ୍ତେ ପୂଜନଂ କର୍ତୁଂ କିମାଵାଂ ମାନୁଷୌ କ୍ଷମୌ । ଅତିଥେର୍ଯା କୃତା ପୂଜା ତେଽସ୍ମାଭିର୍ନିଜଶକ୍ତିତଃ
'ଆମେ ଦୁଇଜଣ ମାନବ ହୋଇ, କିପରି ଠିକ୍ ଭାବେ ଆପଣଙ୍କର ପୂଜା କରିପାରିବୁ? ଆମେ ଯେତେପରି ଶକ୍ତି ଥିଲା, ତେତେପରି ଆତିଥ୍ୟ କରିଛୁ ।'
ଅନଯା ଭଵ ସୁପ୍ରୀତଃ କ୍ଷମସ୍ଵ ଦୋଷମାଵଯୋଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତୌ ମହାତ୍ମାନୌ ତସ୍ଯାଗଂତୋଃ ପଦଦ୍ଵଯେ । ନିପେତତୁର୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵଯସ୍ଯୌ ଗୃହମେଧିନୌ
'ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ ଏବଂ ଆମର ଦୋଷ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ ।' ଏଭଳି କହି, ସେ ଦୁଇଜଣ ମହାତ୍ମା, ଗୃହସ୍ଥ ଓ ବନ୍ଧୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ପାଦଦ୍ୱୟରେ ଶିର ନମାଇଲେ ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ତତୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ସୁସଂତୁଷ୍ଟୋ ଲୋମଶୋ ଵିଦୁଷାଂଵରଃ । ଯୁଵାଂ ଵିନଯିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୌ ଦ୍ଵିଜାଗ୍ର୍ଯୌ ଧର୍ମତତ୍ପରୌ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ତାପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଣ୍ଡିତ ଲୋମଶ ଭକ୍ତିରେ ବହୁତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ । ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ବିନୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ।
ଆପ୍ଯାଯିତୋଽସ୍ମି ସୁତରାଂ ଯୁଵଯୋର୍ଵିନଯୋକ୍ତିଭିଃ । ସାକ୍ଷାଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ଶିଵୋ ଵିଷ୍ଣୁରତିଥିଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
'ତୁମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ବିନୟ ଭରା କଥାରେ ମୁଁ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛି । ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଆତିଥ୍ୟ ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି ।'
ତସ୍ମିନ୍ନେତାଵତୀଭକ୍ତିର୍ଯୁଵଯୋରସ୍ତୁ ମଙ୍ଗଲମ୍ । ଆରାଧିତୋଽସ୍ମ୍ଯହଂସମ୍ଯଗତିଥିର୍ଭୂରିଭୋଜନୈଃ
'ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଯେପରି ଭକ୍ତି ଦେଖାଇଛ, ସେଭଳି ଭକ୍ତି ସବୁବେଳେ ମଙ୍ଗଳ ଆଣୁ । ମୋତେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଆତିଥ୍ୟ ଓ ଅଧିକ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିଛ ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ତତ ଉତ୍ଥାଯ ତୌ ଵିପ୍ରୌ ତତ୍ପାଦକମଲଦ୍ଵଯେ । ଭୂଯୋଽପି ତଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ପ୍ରାହତୁର୍ଲୋମଶଂ ମୁନିମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ତାପରେ, ସେ ଦୁଇଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଠି, ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମ ଉପରେ ପୁନିଥରେ ନମସ୍କାର କରି, ଲୋମଶ ମୁନିଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଵୂଚତୁଃ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନତିଥିପୂଜାଯା ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି । ଯାଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ଯତେ ମୁକ୍ତିର୍ଦୁଃଖଲଭ୍ଯାପି ମାନଵୈଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ—'ମୁନିବର, ଆତିଥ୍ୟର ମହିମା ବିଷୟରେ ଆପଣ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ । ଯାହା କରିଲେ, ଦୁଃଖୀ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଇପାରନ୍ତି ।'
କୋଽତିଥିଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଲୋକେ ତସ୍ଯ ପୂଜା ଚ କୀଦୃଶୀ । ଆତିଥେଯୋଽତିଥିଶ୍ଚେମୌ ଲଭେତେ କାମୁଭୌ ଗତିମ୍
'ଲୋକରେ କିଏକୁ ଆତିଥି କୁହାଯାଏ, ତାଙ୍କ ପୂଜା କିପରି ହେବା ଉଚିତ? ଆତିଥି ଓ ଗୃହସ୍ଥ, ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ଗତି ପାଆନ୍ତି ।'
ଲୋମଶ ଉଵାଚ- ଵାନପ୍ରସ୍ଥୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭିକ୍ଷୁଶ୍ଚୈଷାଂ ପ୍ରପୂଜନାତ୍ । ନିରୁଚ୍ଯତେ ଗୃହଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାଶ୍ରମେଷୁ ଚତୁର୍ଷ୍ଵପି
ଲୋମଶ କହିଲେ—'ବନପ୍ରସ୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଓ ଭିକ୍ଷୁଙ୍କୁ ଆଦର ଦେଲେ, ଚାରି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଘର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।'
ଚତୁରାଶ୍ରମମଧ୍ଯେଷୁ ପ୍ରଧାନା ଗୃହିଣୋ ମତାଃ । ତୈଶ୍ଚାତିଥୀନାଂ କର୍ତଵ୍ଯା ପୂଜା ଭକ୍ତିସମନ୍ଵିତୈଃ
'ଚାରି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପ୍ରଧାନ ବୋଲି ମନ୍ୟ । ସେମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଆତିଥିମାନଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ ।'
ଗୃହିଣାଂ ପରମୋ ଧର୍ମଃ ପ୍ରୋକ୍ତଶ୍ଚାତିଥିପୂଜନମ୍ । ଆଶ୍ରମାଚାରତୋଽଭ୍ରଷ୍ଟାସ୍ତତସ୍ତେ ଗୃହିଣୋ ମତାଃ
ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ ହେଉଛି ଅତିଥିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା। ଯେମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରମର ଆଚରଣରୁ ବିମୁଖ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୃହସ୍ଥ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।
ଵଂହତ୍ଯତିଥିପୂଜାଯାଂ ଦକ୍ଷତାଂ ଗୃହିଣୋ ଯଦି । ତଦା ପ୍ରଯୋଜନଂ ତେଷାଂ କିମନ୍ଯୈଃ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଭିଃ
ଯଦି ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଅତିଥି ସମ୍ମାନରେ ଯଥାଯଥ ଦକ୍ଷତା ଦେଖାନ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର କ'ଣ ଅର୍ଥ ରହିଲା?
ଯସ୍ଯ ନ ଶ୍ରୂଯତେ ନାମ ନ ଚ ଗୋତ୍ରଂ ନ ଚ ସ୍ଥିତିଃ । ଅକସ୍ମାଦ୍ଗୃହମାଗଚ୍ଛେତ୍ସୋଽତିଥିଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ନାମ, ଗୋତ୍ର କିମ୍ବା ବାସସ୍ଥାନ ଜଣା ନାହିଁ, ଏବଂ ଅପେକ୍ଷା କରିନଥିବାବେଳେ ଘରକୁ ଆସନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ 'ଅତିଥି' ବୋଲି କହନ୍ତି।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କ୍ଷତ୍ରିଯା ଵାପି ଵୈଶ୍ଯା ଵା ଵୃଷଲାସ୍ତଥା । ଗୃହାଗତାଃ ପୂଜିତାଶ୍ଚ ଵିଷ୍ଣୁଵତ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ଯେତେବେଳେ ଘରକୁ ଆସନ୍ତି ଏବଂ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି, ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ଭାବନ୍ତି।
ଚାଣ୍ଡାଲପ୍ରମୁଖା ଯେଽନ୍ଯେ ହୀନଵର୍ଣସମୁଦ୍ଭଵାଃ । ଵିଷ୍ଣୁଵତ୍ପୂଜିତଵ୍ଯାସ୍ତେ ପାଦ୍ଯାର୍ଘ୍ଯୈର୍ଭୂରିଭୋଜନୈଃ
ଚଣ୍ଡାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ନିମ୍ନ ଜାତିର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ ସମ୍ମାନ ପାଇବା ଉଚିତ, ପାଦଧୋଆ ପାଇଁ ପାଣି, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ପ୍ରଚୁର ଭୋଜନ ଦେଇ।
ସମାଗତେଷ୍ଵତିଥିଷୁ ପ୍ରଯାଣଂ କୁରୁତେ ଗୃହୀ । ଅପି ସ ତ୍ଵରଯା ଦଦ୍ଯାତ୍ପାଦ୍ଯାର୍ଘ୍ଯାଦୀନି ଚ ଦ୍ଵିଜଃ
ଯେତେବେଳେ ଅତିଥିମାନେ ଆସନ୍ତି, ଗୃହସ୍ଥ ଯଦି ବାହାରିବାକୁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଭାବେ ପାଦଧୋଆ ପାଣି, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନବସ୍ତୁ ଦେବା ଉଚିତ।
କୁର୍ଯାଚ୍ଚ କୁଶଲଂ ପ୍ରଶ୍ନଂ ଵଚନୈଃ କୋମଲାକ୍ଷରୈଃ । କାରଯେଦ୍ଭୋଜନଂ ଵାପି ଦିଵ୍ଯରତ୍ନୈର୍ମୁଦା ଗୃହୀ
ସେ ମୃଦୁ ଓ ସୁମଧୁର କଥାରେ ଅତିଥିଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଜିଜ୍ଞାସା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଭୋଜନ ବା ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପହାର ଆନନ୍ଦରେ ଦେବା ଉଚିତ।
ସୁଖଦେ ମନ୍ଦିରେ ତସ୍ଯ ଶଯନଂ କାରଯେଦ୍ବୁଧଃ । ପ୍ରାତର୍ଜିଗମିଷୁଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମାଯାଂତଂ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍
ସୁଖଦାୟକ ଘରରେ ଅତିଥି ପାଇଁ ଶୋଇବା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭାତରେ ଯେତେବେଳେ ଅତିଥି ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଚାହେଁ, ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।