ପୃଚ୍ଛାମି ଦେଵଦେଵେଶ ସଂଶଯୋଽସ୍ତି ମହାନ୍ମମ । ଲୋକାନାଂ ଚ ହିତାର୍ଥାଯ ପାପାନାଂ କ୍ଷଯହେତଵେ
ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରୁଛି, ଦେବଦେବ, ମୋର ଏକ ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଏବଂ ପାପ ନାଶ ପାଇଁ—
ମାର୍ଗଶୀର୍ଷେସିତେ ପକ୍ଷେ ଭଵେଦେକାଦଶୀ ତୁ ଯା । କିଂ ନାମ କୋ ଵିଧିସ୍ତସ୍ଯାଃ କୋ ଦେଵସ୍ତତ୍ର ପୂଜ୍ଯତେ । ଏତଦାଚକ୍ଷ୍ଵ ମେ ସ୍ଵାମିନ୍ଵିସ୍ତରେଣ ଯଥାତଥମ୍
—ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଯେଉଁ ଏକାଦଶୀ ପଡ଼େ, ତାହାର ନାମ କଣ, ନିୟମ କଣ, ଏବଂ କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ? ଏହି ସବୁ କଥା ଦୟାକରି ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଯା ରାଜନ୍ସାଧୁ ତେ ଵିମଲଂ ଯଶଃ । କଥଯିଷ୍ଯାମି ରାଜେଂଦ୍ର ହରିଵାସରମୁତ୍ତମମ୍
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ରାଜା, ତୁମେ ଭଲ ପଚାରିଛ। ତୁମର ନିର୍ମଳ ଯଶସ୍ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ। ମୁଁ ତୁମକୁ ହରିଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିନ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଉତ୍ପନ୍ନା ଚାସିତେ ପକ୍ଷେ ଦ୍ଵାଦଶୀ ମମ ଵଲ୍ଲଭା । ମାର୍ଗଶୀର୍ଷୋତ୍ପତ୍ତିରିତି ମମ ଦେହ ସମୁଦ୍ଭଵା
ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଯେଉଁ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଆସେ, ସେହି ଦିନ ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଏକାଦଶୀ, ଯାହାକୁ 'ଉତ୍ପତ୍ତି' ବୋଲାଯାଏ, ସେହି ଏକାଦଶୀ ମୋ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ସୁରାସୁରଵଧାର୍ଥାଯ ହ୍ଯୁତ୍ପନ୍ନା ଭରତର୍ଷଭ । କଥିତା ଚ ମଯା ସା ଵୈ ତଵାଗ୍ରେ ରାଜସତ୍ତମ
ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଏହି ଏକାଦଶୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେଠାରେ କହିଥିଲି, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ପୂର୍ଵା ଚୈକାଦଶୀ ରାଜଂସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଚରାଚରେ । ମାର୍ଗଶୀର୍ଷେ ସିତେ ପକ୍ଷେ ଉତ୍ପତ୍ତିରିତି ନାମତଃ
ପୂର୍ବ ଏକାଦଶୀକୁ, ରାଜା, ତିନି ଲୋକରେ—ଚଳାଚଳ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—'ଉତ୍ପତ୍ତି' ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ପଡ଼େ।
ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମାର୍ଗଶୀର୍ଷେ ସିତା ତୁ ଯା । ଯସ୍ଯାଃ ଶ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ଵାଜପେଯଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହାକୁ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ବଡ଼ ବଳି ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ।
ମୋକ୍ଷା ନାମେତି ସା ପ୍ରୋକ୍ତା ସର୍ଵପାପହରା ପରା । ଦେଵଂ ଦାମୋଦରଂ ରାଜନ୍ପୂଜଯେଚ୍ଚ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ଏହି ଏକାଦଶୀକୁ 'ମୋକ୍ଷଦା' ବୋଲାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ। ରାଜା, ଏହି ଦିନ ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ତୁଲସ୍ଯା ମଂଜରୀଭିଶ୍ଚ ଧୂପୈର୍ଦୀପୈଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ପୂର୍ଵେଣ ଵିଧିନା ଚୈଵ ଦଶମ୍ଯେକାଦଶୀ ତଥା
ତୁଳସୀ ମଞ୍ଜରୀ, ଧୂପ ଓ ଦୀପ ସହିତ, ବଡ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଦଶମୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ମୋକ୍ଷା ଚୈକାଦଶୀ ନାମ୍ନା ମହାପାତକନାଶିନୀ । ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣଂ କାର୍ଯଂ ନୃତ୍ଯଗୀତସ୍ତଵୈର୍ମମ
'ମୋକ୍ଷଦା' ନାମକ ଏକାଦଶୀ ବଡ଼ ପାପ ନାଶ କରେ। ଏହି ଦିନ ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରି, ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ମୋର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦିଵ୍ଯାଂ ପୌରାଣିକୀକଥାମ୍ । ଯସ୍ଯାଃ ଶ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ସର୍ଵପାପକ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍
ହେ ରାଜା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ପୁରାତନ କଥା କହିବି, ଯାହାକୁ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଅଧୋଯୋନିଗତଶ୍ଚୈଵ ପିତରୋ ଯସ୍ଯ ପାପତଃ । ଅସ୍ଯାଶ୍ଚ ପୁଣ୍ଯଦାନେନ ମୋକ୍ଷଂ ଯାଂତି ନ ସଂଶଯଃ
ଯେ ପିତୃଗଣ ପାପ କରି ନିମ୍ନ ଜନ୍ମରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଏହି କଥାର ପୁଣ୍ୟ ଦାନ କରିଲେ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଚଂପକେ ନଗରେ ରମ୍ଯେ ଵୈଷ୍ଣଵୈଶ୍ଚ ଵିଭୂଷିତେ । ଵୈଖାନସୋ ନାମ ନୃପଃ ପୁତ୍ରଵତ୍ପାଲଯେତ୍ପ୍ରଜାଃ
ଚମ୍ପକ ନାମକ ସୁନ୍ଦର ସହରରେ, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତମାନେ ଶୋଭା ପାଇଥିଲେ, ଭୈଖାନସ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ ନିଜ ପ୍ରଜାକୁ ନିଜ ସନ୍ତାନ ପରି ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଵସଂତି ବହଵୋ ଵିପ୍ରା ଵେଦଵେଦାଂଗପାରଗାଃ । ଋଦ୍ଧିମତ୍ଯଃ ପ୍ରଜାସ୍ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ଵୈଖାନସସ୍ଯ ହି
ସେଠାରେ ବହୁ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ଭୈଖାନସ ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରଜାମାନେ ବହୁତ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଥିଲେ।
ଏଵଂ ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରକୁର୍ଵାଣୋ ରାତ୍ରୌ ସ୍ଵପ୍ନସ୍ଯ ମଧ୍ଯତଃ । ସ୍ଵକୀଯପିତରୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଅଧୋଯୋନିଗତା ନୃପ
ଏଭଳି ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ଚାଳାଉଥିବାବେଳେ, ଏକ ରାତିରେ ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ନିଜ ପୂର୍ବଜମାନେ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଏଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵିସ୍ମଯାଵିଷ୍ଟମାନସଃ । କଥଯାମାସ ଵୃତ୍ତାଂତଂ ସ୍ଵପ୍ନଜାତଂ ଦ୍ଵିଜାନ୍ପ୍ରତି
ଏଭଳି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାଜାଙ୍କ ମନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାଜୋଵାଚ- ମଯା ସ୍ଵପିତରୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନରକୋପଗତା ଦ୍ଵିଜାଃ । ତାରଯେତି ତନୂଜତ୍ଵମସ୍ମାନ୍ନିରଯସାଗରାତ୍
ରାଜା କହିଲେ—'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ ନରକକୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଛି। ମୁଁ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ହେବାରୁ, ଏହି ନରକ ସାଗରରୁ ଆମକୁ ଉଦ୍ଧାର କର।'
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣାସ୍ତେ ନୂନଂ ରୋଦମାନା ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ମଯା ଦୃଷ୍ଟା ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠା ଏତସ୍ମାଚ୍ଚ ନ ମେ ସୁଖମ୍
ସେମାନେ ଏଭଳି କହି, ପୁନିପୁନି କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ ସେମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିଛି, ଏହି କାରଣରେ ମୋତେ କୌଣସି ସୁଖ ମିଳୁନାହିଁ।
ଏତଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ମମ ମହତ୍ସୁଖଦାଯି ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅଶ୍ଵା ଗଜାସ୍ତଥା ସର୍ଵେ ରୋଚଂତେ ମେ ନ ଭୋ ଦ୍ଵିଜାଃ
ଏହି ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ ମୋତେ ସୁଖ ଦେଉନାହିଁ; ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ—କିଛି ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।
ନ ଦାରା ନ ସୁତା ମହ୍ଯଂ ରୋଚଂତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ । କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି ହୃଦଯଂ ମେଽଵରୁଧ୍ଯତେ
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କିମ୍ବା ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ। ମୁଁ କଣ କରିବି, କେଉଁଠି ଯିବି? ମୋ ହୃଦୟ ଭାରି ହୋଇଯାଇଛି।
ତଦ୍ଵ୍ରତଂ ତଂ ତପୋଯୋଗଂ ଯେନୈଵ ମମ ପୂର୍ଵଜାଃ । ମୋକ୍ଷଂ ପ୍ରଯାଂତି ସଦ୍ଯୋ ଵୈ କଥ୍ଯତାଂ ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ତେଣୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏମିତି କୌଣସି ବ୍ରତ କିମ୍ବା ତପସ୍ୟା କହ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ ସତ୍ୱରେ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବେ।
ପୁତ୍ରେ ତୁ ଜୀଵିତପ୍ରାଯେ ବଲୀଯସି ମହାତ୍ମନି । ପିତାସ୍ତି ନରକେ ଘୋରେ ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରସ୍ଯ କିଂ ଫଲମ୍
ଯଦି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ପୁଅ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବାପା ଯଦି ଭୟଙ୍କର ନରକରେ ରହିଥାଆନ୍ତି, ତେବେ ଏମିତି ପୁଅର କଣ ଉପକାର?
ବ୍ରାହ୍ମଣା ଊଚୁଃ - ପର୍ଵତସ୍ଯ ମୁନେ ରାଜନ୍ନିକଟେ ଚାଶ୍ରମୋ ମହାନ୍ । ଗମ୍ଯତାଂ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ଭୂତଂ ଭଵ୍ଯଂ ଵିଜାନତଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ—'ହେ ରାଜା, ପାହାଡ଼ ନିକଟରେ ଏକ ବଡ଼ ଆଶ୍ରମ ଅଛି। ତୁମେ ସେଠାକୁ ଯାଅ, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯିଏ ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ଜାଣନ୍ତି।'
ତେଷାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତତୋ ଵାକ୍ଯଂ ରାଜା ଵୈଖାନସୋ ମହାନ୍ । ଜଗାମ ଚାଶୁ ତତ୍ରୈଵ ଚାଶ୍ରମଂ ପର୍ଵତସ୍ଯ ଚ
ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ମହାନ ଭୈଖାନସ ରାଜା ତୁରନ୍ତ ସେଇ ପାହାଡ଼ ନିକଟର ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଵେଷ୍ଟିତୋ ରାଜା ରାଜଭିଶ୍ଚ ସମନ୍ଵିତଃ । ଆଶ୍ରମଂ ଵିପୁଲଂ ତସ୍ଯ ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ରାଜସତ୍ତମଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ସହିତ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ସେଇ ବିଶାଳ ଆଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ତତ୍ରର୍ଗ୍ଵେଦ ଯଜୁର୍ଵେଦ ସାମାଧ୍ଯଯନକୋଵିଦୈଃ । ଵେଷ୍ଟିତଂ ମୁନିଭିଶ୍ଚୈଵ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଯଥା
ସେଠାରେ ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ ଓ ସାମବେଦର ଅଧ୍ୟୟନରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୁନିମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ। ଏହା ଦ୍ୱିତୀୟ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲଂ ରାଜା ଵୈଖାନସସ୍ତଥା । ଦଂଡଵତ୍ପ୍ରଣତିଂ କୃତ୍ଵା ପସ୍ପର୍ଶ ଚରଣୌ ମୁନେଃ
ସେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୈଖାନସ ରାଜା ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ମୁନିଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ।
ପପ୍ରଚ୍ଛ କୁଶଲଂ ତସ୍ଯ ସପ୍ତସ୍ଵଂଗେଷ୍ଵସୌ ମୁନିଃ । ରାଜ୍ଯେ ନିଷ୍କଂଟକତ୍ଵଂ ଚ ରାଜ୍ଞଃ ସୌଖ୍ଯସମନ୍ଵିତମ୍
ମୁନି ତାଙ୍କୁ ସପ୍ତାଙ୍ଗ ସୁସ୍ଥତା ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ, ରାଜ୍ୟରେ କୌଣସି ବିଘ୍ନ ନାହିଁ କି ଓ ରାଜାଙ୍କ ସୁଖ ସମ୍ପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଲେ।
ରାଜୋଵାଚ - ତଵ ପ୍ରସାଦାଦ୍ଭୋ ସ୍ଵାମିନ୍କୁଶଲଂ ମେଽଙ୍ଗସପ୍ତସୁ । ଭକ୍ତା ଯେ ଵିଷ୍ଣୁଵିପ୍ରେଷୁ କଥଂ ତେଷାଂ ଚ ଵିଘ୍ନତା
ରାଜା କହିଲେ — ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କର କୃପାରେ ମୁଁ ସପ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁସ୍ଥ ଅଛି। ଯେମାନେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେମିତି ବାଧା ଆସିପାରିବ?
ମଯା ସ୍ଵପିତରୋ ଦୃଷ୍ଟାଃ ସ୍ଵପ୍ନେ ଚ ନରକେ ସ୍ଥିତାଃ । କସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ସାମର୍ଥ୍ଯାନ୍ମୋକ୍ଷଂ ଯାଂତି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ମୁଁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖିଲି, ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ନରକରେ ବସିଛନ୍ତି। କେଉଁ ପୁଣ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ?