ତିଥିରେକା ଭଵେତ୍ସର୍ଵା ପକ୍ଷଯୋରୁଭଯୋରପି । ଉଭଯୈକାଦଶୀ ସ୍ଵଲ୍ପା ହ୍ଯଂତେ ଚୈଵ ତ୍ରଯୋଦଶୀ
ଦୁଇଁ ପକ୍ଷରେ ସବୁବେଳେ ଏକାଦଶୀ ତିଥି ରହିଥାଏ; ଦୁଇଁ ଏକାଦଶୀ ଅଳ୍ପ ଅଛି, ଶେଷରେ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଆସେ।
ମଧ୍ଯେ ତୁ ଦ୍ଵାଦଶୀ ପୂର୍ଣା ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସା ହରିପ୍ରିଯା । ଏକାମୁପୋଷଯେତ୍ତାଂ ଵୈ ସହସ୍ରୈକାଦଶୀଫଲମ୍
ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଛି, ତିନି ଦିନକୁ ଛୁଇଁଥାଏ, ଏହା ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ। ଯେଉଁଠି ଏହାର ଉପବାସ କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ହଜାର ଏକାଦଶୀର ଫଳ ମିଳେ।
ସହସ୍ରଗୁଣିତଂ ହ୍ଯେଵଂ ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପାରଣେ କୃତେ । ଅଷ୍ଟମ୍ଯେକାଦଶୀ ଷଷ୍ଠୀ ତୃତୀଯା ଚ ଚତୁର୍ଦଶୀ
ଏଭଳି ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କଲେ, ଏହାର ପୁଣ୍ୟ ହଜାର ଗୁଣା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଅଷ୍ଟମୀ, ଏକାଦଶୀ, ଷଷ୍ଠୀ, ତୃତୀୟା ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନଗୁଡିକ—
ପୂର୍ଵଵିଦ୍ଧା ନ କର୍ତଵ୍ଯା ପରଵିଦ୍ଧାମୁପୋଷଯେତ୍ । ଏକାଦଶୀ ହ୍ଯହୋରାତ୍ରଂ ପ୍ରଭାତେ ଘଟିକା ଭଵେତ୍
ଏହି ତିଥିଗୁଡିକ ପୂର୍ବ ଦିନ ସହିତ ଯଦି ଯୋଗ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ସହିତ ଯଦି ଯୋଗ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଏବଂ ରାତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେବା ଦରକାର, ପ୍ରଭାତରେ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ।
ସା ତିଥିଃ ପରିହର୍ତଵ୍ଯା ଉପୋଷ୍ଯା ଦ୍ଵାଦଶୀଯୁତା । ଏଵଂଵିଧା ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ପକ୍ଷଯୋରୁଭଯୋରପି
ଏହି ତିଥି ଦ୍ୱାଦଶୀ ସହିତ ଯଦି ନାହିଁ, ତେବେ ତାହାକୁ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ୍। ଏଭଳି ନିୟମ ଦୁଇଁ ପକ୍ଷ ପାଇଁ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି।
ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ପ୍ରକୁର୍ଵୀତ ହ୍ଯୁପଵାସଂ ନ ସଂଶଯଃ । ତେ ଯାଂତି ଵୈଷ୍ଣଵଂ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ରାସ୍ତେ ଗରୁଡଧ୍ଵଜଃ
ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେମାନେ ଏହି ଉପବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଗରୁଡ଼ ଧ୍ୱଜାଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ବିଷ୍ଣୁ ବସିଛନ୍ତି।
ଧନ୍ଯାସ୍ତେ ମାନଵା ଲୋକେ ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିପରାଯଣାଃ । ଏକାଦଶ୍ଯାଶ୍ଚ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ସର୍ଵକାଲେଷୁ ଯଃ ପଠେତ୍
ଏହି ଜଗତରେ ଯେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତିରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଧନ୍ୟ। ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ଏକାଦଶୀର ମହିମା ପାଠ କରନ୍ତି—
ଗୋସହସ୍ରଫଲଂ ସୋଽପି ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମାନଵଃ । ଦିଵା ଵା ଯଦି ଵା ରାତ୍ରୌ ଯେ ଵୈ ଶୃଣ୍ଵଂତି ଭକ୍ତିତଃ
—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ହଜାର ଗାଈ ଦାନ କରିବା ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଦିନ କିମ୍ବା ରାତି, ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହା ଶୁଣନ୍ତି—
ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିପାପେଭ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯଂତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଵିଷ୍ଣୁଧର୍ମସମଂ ନାସ୍ତି ଗୀତାର୍ଥଂ ଚ ନୃପୋତ୍ତମ । ଏକାଦଶୀସମଂ ନାସ୍ତି ଵ୍ରତଂ ପାପପ୍ରଣାଶନମ୍
—ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଭଳି ଭୟଙ୍କର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଧର୍ମ, ଗୀତାର ଅର୍ଥ ଓ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ ପାପ ନାଶ କରିବାରେ ସମାନ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଵଂଦେ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଵିଭୁଂ ସାକ୍ଷାଲ୍ଲୋକତ୍ରଯସୁଖାଵହମ୍ । ଵିଶ୍ଵେଶଂ ଵିଶ୍ଵକର୍ତାରଂ ପୁରାଣଂ ପୁରୁଷୋତ୍ତମମ୍
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସୁଖ ଦେଇଥିବା, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପୁରାତନ, ପରମ ପୁରୁଷ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ।
ପୃଚ୍ଛାମି ଦେଵଦେଵେଶ ସଂଶଯୋଽସ୍ତି ମହାନ୍ମମ । ଲୋକାନାଂ ଚ ହିତାର୍ଥାଯ ପାପାନାଂ କ୍ଷଯହେତଵେ
ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରୁଛି, ଦେବଦେବ, ମୋର ଏକ ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଏବଂ ପାପ ନାଶ ପାଇଁ—
ମାର୍ଗଶୀର୍ଷେସିତେ ପକ୍ଷେ ଭଵେଦେକାଦଶୀ ତୁ ଯା । କିଂ ନାମ କୋ ଵିଧିସ୍ତସ୍ଯାଃ କୋ ଦେଵସ୍ତତ୍ର ପୂଜ୍ଯତେ । ଏତଦାଚକ୍ଷ୍ଵ ମେ ସ୍ଵାମିନ୍ଵିସ୍ତରେଣ ଯଥାତଥମ୍
—ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଯେଉଁ ଏକାଦଶୀ ପଡ଼େ, ତାହାର ନାମ କଣ, ନିୟମ କଣ, ଏବଂ କେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ? ଏହି ସବୁ କଥା ଦୟାକରି ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ- ସାଧୁ ପୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଯା ରାଜନ୍ସାଧୁ ତେ ଵିମଲଂ ଯଶଃ । କଥଯିଷ୍ଯାମି ରାଜେଂଦ୍ର ହରିଵାସରମୁତ୍ତମମ୍
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ରାଜା, ତୁମେ ଭଲ ପଚାରିଛ। ତୁମର ନିର୍ମଳ ଯଶସ୍ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ। ମୁଁ ତୁମକୁ ହରିଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିନ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଉତ୍ପନ୍ନା ଚାସିତେ ପକ୍ଷେ ଦ୍ଵାଦଶୀ ମମ ଵଲ୍ଲଭା । ମାର୍ଗଶୀର୍ଷୋତ୍ପତ୍ତିରିତି ମମ ଦେହ ସମୁଦ୍ଭଵା
ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଯେଉଁ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଆସେ, ସେହି ଦିନ ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଏକାଦଶୀ, ଯାହାକୁ 'ଉତ୍ପତ୍ତି' ବୋଲାଯାଏ, ସେହି ଏକାଦଶୀ ମୋ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ସୁରାସୁରଵଧାର୍ଥାଯ ହ୍ଯୁତ୍ପନ୍ନା ଭରତର୍ଷଭ । କଥିତା ଚ ମଯା ସା ଵୈ ତଵାଗ୍ରେ ରାଜସତ୍ତମ
ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଏହି ଏକାଦଶୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେଠାରେ କହିଥିଲି, ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ପୂର୍ଵା ଚୈକାଦଶୀ ରାଜଂସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଚରାଚରେ । ମାର୍ଗଶୀର୍ଷେ ସିତେ ପକ୍ଷେ ଉତ୍ପତ୍ତିରିତି ନାମତଃ
ପୂର୍ବ ଏକାଦଶୀକୁ, ରାଜା, ତିନି ଲୋକରେ—ଚଳାଚଳ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ—'ଉତ୍ପତ୍ତି' ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ପଡ଼େ।
ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମାର୍ଗଶୀର୍ଷେ ସିତା ତୁ ଯା । ଯସ୍ଯାଃ ଶ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ଵାଜପେଯଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହାକୁ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ବଡ଼ ବଳି ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ।
ମୋକ୍ଷା ନାମେତି ସା ପ୍ରୋକ୍ତା ସର୍ଵପାପହରା ପରା । ଦେଵଂ ଦାମୋଦରଂ ରାଜନ୍ପୂଜଯେଚ୍ଚ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ଏହି ଏକାଦଶୀକୁ 'ମୋକ୍ଷଦା' ବୋଲାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ। ରାଜା, ଏହି ଦିନ ଦାମୋଦରଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ତୁଲସ୍ଯା ମଂଜରୀଭିଶ୍ଚ ଧୂପୈର୍ଦୀପୈଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ପୂର୍ଵେଣ ଵିଧିନା ଚୈଵ ଦଶମ୍ଯେକାଦଶୀ ତଥା
ତୁଳସୀ ମଞ୍ଜରୀ, ଧୂପ ଓ ଦୀପ ସହିତ, ବଡ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଦଶମୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ମୋକ୍ଷା ଚୈକାଦଶୀ ନାମ୍ନା ମହାପାତକନାଶିନୀ । ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣଂ କାର୍ଯଂ ନୃତ୍ଯଗୀତସ୍ତଵୈର୍ମମ
'ମୋକ୍ଷଦା' ନାମକ ଏକାଦଶୀ ବଡ଼ ପାପ ନାଶ କରେ। ଏହି ଦିନ ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରି, ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ମୋର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।
ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦିଵ୍ଯାଂ ପୌରାଣିକୀକଥାମ୍ । ଯସ୍ଯାଃ ଶ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ସର୍ଵପାପକ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍
ହେ ରାଜା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ପୁରାତନ କଥା କହିବି, ଯାହାକୁ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଅଧୋଯୋନିଗତଶ୍ଚୈଵ ପିତରୋ ଯସ୍ଯ ପାପତଃ । ଅସ୍ଯାଶ୍ଚ ପୁଣ୍ଯଦାନେନ ମୋକ୍ଷଂ ଯାଂତି ନ ସଂଶଯଃ
ଯେ ପିତୃଗଣ ପାପ କରି ନିମ୍ନ ଜନ୍ମରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ଏହି କଥାର ପୁଣ୍ୟ ଦାନ କରିଲେ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଚଂପକେ ନଗରେ ରମ୍ଯେ ଵୈଷ୍ଣଵୈଶ୍ଚ ଵିଭୂଷିତେ । ଵୈଖାନସୋ ନାମ ନୃପଃ ପୁତ୍ରଵତ୍ପାଲଯେତ୍ପ୍ରଜାଃ
ଚମ୍ପକ ନାମକ ସୁନ୍ଦର ସହରରେ, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତମାନେ ଶୋଭା ପାଇଥିଲେ, ଭୈଖାନସ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ ନିଜ ପ୍ରଜାକୁ ନିଜ ସନ୍ତାନ ପରି ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଵସଂତି ବହଵୋ ଵିପ୍ରା ଵେଦଵେଦାଂଗପାରଗାଃ । ଋଦ୍ଧିମତ୍ଯଃ ପ୍ରଜାସ୍ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋ ଵୈଖାନସସ୍ଯ ହି
ସେଠାରେ ବହୁ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ଭୈଖାନସ ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରଜାମାନେ ବହୁତ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଥିଲେ।
ଏଵଂ ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରକୁର୍ଵାଣୋ ରାତ୍ରୌ ସ୍ଵପ୍ନସ୍ଯ ମଧ୍ଯତଃ । ସ୍ଵକୀଯପିତରୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଅଧୋଯୋନିଗତା ନୃପ
ଏଭଳି ଭାବେ ରାଜ୍ୟ ଚାଳାଉଥିବାବେଳେ, ଏକ ରାତିରେ ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ନିଜ ପୂର୍ବଜମାନେ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଏଵଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଵିସ୍ମଯାଵିଷ୍ଟମାନସଃ । କଥଯାମାସ ଵୃତ୍ତାଂତଂ ସ୍ଵପ୍ନଜାତଂ ଦ୍ଵିଜାନ୍ପ୍ରତି
ଏଭଳି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାଜାଙ୍କ ମନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ସେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାଜୋଵାଚ- ମଯା ସ୍ଵପିତରୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନରକୋପଗତା ଦ୍ଵିଜାଃ । ତାରଯେତି ତନୂଜତ୍ଵମସ୍ମାନ୍ନିରଯସାଗରାତ୍
ରାଜା କହିଲେ—'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ ନରକକୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଛି। ମୁଁ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ହେବାରୁ, ଏହି ନରକ ସାଗରରୁ ଆମକୁ ଉଦ୍ଧାର କର।'
ଏଵଂ ବ୍ରୁଵାଣାସ୍ତେ ନୂନଂ ରୋଦମାନା ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ମଯା ଦୃଷ୍ଟା ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠା ଏତସ୍ମାଚ୍ଚ ନ ମେ ସୁଖମ୍
ସେମାନେ ଏଭଳି କହି, ପୁନିପୁନି କାନ୍ଦୁଥିଲେ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ ସେମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିଛି, ଏହି କାରଣରେ ମୋତେ କୌଣସି ସୁଖ ମିଳୁନାହିଁ।
ଏତଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ମମ ମହତ୍ସୁଖଦାଯି ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅଶ୍ଵା ଗଜାସ୍ତଥା ସର୍ଵେ ରୋଚଂତେ ମେ ନ ଭୋ ଦ୍ଵିଜାଃ
ଏହି ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ ମୋତେ ସୁଖ ଦେଉନାହିଁ; ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ—କିଛି ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।
ନ ଦାରା ନ ସୁତା ମହ୍ଯଂ ରୋଚଂତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ । କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି ହୃଦଯଂ ମେଽଵରୁଧ୍ଯତେ
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କିମ୍ବା ପୁଅମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ। ମୁଁ କଣ କରିବି, କେଉଁଠି ଯିବି? ମୋ ହୃଦୟ ଭାରି ହୋଇଯାଇଛି।