ନିତ୍ଯଂ ଗୃହ୍ଣାତି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଯୋ ଧାତ୍ରୀଫଲକର୍ଦ୍ଦମମ୍ । ଦିନେ ଦିନେ ଲଭେତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ସଂପ୍ରାପ୍ନୋତି ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ପ୍ରତିଦିନ ଧାତ୍ରୀ ଫଳର କର୍ଦ୍ଦମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଧାତ୍ରୀତରୁଂ ଚ ଯୋ ହଂତି ସର୍ଵଦେଵଗଣାଶ୍ରଯମ୍ । ସ ଦଦାତି ହରେରଂଗେ ଘାତଂ ନାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ମଣିଷ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଧାତ୍ରୀ ଗଛକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ସେ ହରିଙ୍କ ଦେହକୁ ଆଘାତ କରେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସର୍ଵଦେଵମଯୀ ଧାତ୍ରୀ ଵିଶେଷାତ୍କେଶଵପ୍ରିଯା । ସମ୍ଯଗ୍ଵକ୍ତୁଂ ଗୁଣଂ ତସ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମଣାପି ନ ଶକ୍ଯତେ
ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ମିଶ୍ରଣ ଏବଂ ବିଶେଷ କରି କେଶବଙ୍କ ପ୍ରିୟ; ତାଙ୍କର ଗୁଣକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଧାତ୍ର୍ଯାସ୍ତୁଲସ୍ଯା ଵିଦଧାତି ଭକ୍ତିଂ ଯୋ ମାନଵୋ ଜ୍ଞାତସମସ୍ତତତ୍ଵଃ । ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ଭୋଗାନ୍ସକଲାଂ ସ୍ତତୋଂଽତେ ସ ମୁକ୍ତିମାପ୍ନୋତି ହରେଃ ପ୍ରସାଦାତ୍
ଯେଉଁ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣି, ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀରେ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଶେଷରେ ହରିଙ୍କ କୃପାରେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଜୈମିନିରୁଵାଚ- ଭୂଯ ଏଵ ମହାଭାଗ ତୁଲସ୍ଯାଃ ପାପନାଶନମ୍ । ଅତିଥେଃ ପୂଜନସ୍ଯାପି ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ଵିସ୍ତରାତ୍
ଜୈମିନି କହିଲେ— ହେ ମହାଭାଗ, ତୁଳସୀର ପାପନାଶକ ଶକ୍ତି ଓ ଅତିଥି ପୂଜନର ମହିମା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ମୋତେ କୁହ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ତତୋ ଵ୍ଯାସୋ ମହାତେଜାସ୍ତୁଲସ୍ଯା ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵକ୍ତୁମାରେଭେ ଶୃଣ୍ଵତାଂ ପାପନାଶନମ୍
ସୂତ କହିଲେ— ତାପରେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ୟାସଦେବ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ତୁଳସୀର ପାପନାଶକ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଇଯଂ ସାକ୍ଷାନ୍ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ତୁଲସୀ ଭଗଵତ୍ପ୍ରିଯା । ତସ୍ମାଦିମାଂ ନ ପଶ୍ଯଂତି ଵୃକ୍ଷଜ୍ଞାନେନ ଜୈମିନେ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏହି ତୁଳସୀ ସ୍ୱୟଂ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରିୟା; ତେଣୁ, ହେ ଜୈମିନି, ତୁଳସୀକୁ କେବଳ ଗଛ ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସଦୈଵ ତୁଲସୀଂ ମର୍ତ୍ଯୋ ଯଥୈଵ ଭୁଵି ସେଵତେ । ତଥୈଵ ସେନ୍ଦ୍ରା ଵିବୁଧାଃ ସେଵଂତେ ତଂ ସୁରାଲଯେ
ମଣିଷ ଯେପରି ଭୂମିରେ ତୁଳସୀର ସେବା କରେ, ସେପରି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ଦେବଲୋକରେ ତାଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି।
ପରବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପେଯଂ ତୁଲସୀ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି । ତତ୍ରୈଵ କୁଶଲଂ ସର୍ଵଂ ସୁଦୃଢଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ମଯା
ଯେଉଁଠି ତୁଳସୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ସେ ପରବ୍ରହ୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି; ସେଠି ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ରହିଥାଏ, ଏହି କଥା ମୁଁ କହୁଛି।
ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ଯସ୍ତୋଯଂ ପାତକଵାନପି । ତୁଲସୀପତ୍ରଗଲିତଂ ସ ଯାତି ହରିସନ୍ନିଧିମ୍
ଯେଉଁ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଝରିଥିବା ପାଣି ପାଆନ୍ତି, ସେ ପାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
ତୁଲସୀମୃତ୍ତିକାପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଯୋ ମୃତ୍ଯୁସମଯେ ଵହେତ୍ । ସ ମୁକ୍ତଃ ସକଲୈଃ ପାପୈଃ ପୁରଂ ଗଚ୍ଛତି ଚକ୍ରିଣଃ
ଯେଉଁଠି ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ତୁଳସୀ ମାଟିର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି, ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କ ନଗରକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଯସ୍ଯ ସ୍ଯାତ୍ତୁଲସୀପତ୍ରଂ ମୁଖେ ଶିରସି କର୍ଣଯୋଃ । ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ତସ୍ଯ ସ୍ଵାମୀ ନ ଭାସ୍କରିଃ
ଯେଉଁ ମଣିଷଙ୍କ ମୁଖ, ମୁଣ୍ଡ କିମ୍ବା କାନରେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଥାଏ, ମୃତ୍ୟୁବେଳେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି।
ପଵିତ୍ରନାମା ସୁମତିର୍ବଭୂଵ ପରମାର୍ଥଵିତ୍ । ବଭୂଵ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ତସ୍ଯ ବହୁଲା ନାମ ଧାରିଣୀ
ପବିତ୍ର ନାମକ ଏକ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କର ଜନାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ବହୁଳା ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ।
ସଦ୍ଵଂଶପ୍ରଭଵା ସାଧ୍ଵୀ ପତିସେଵାପରାଯଣା । ଅନପତ୍ଯପତିର୍ନାମ ତତ୍ରୈକୋସ୍ତି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ସେ ବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏକ ସତୀ ଜନାନୀ, ପତି ସେବାରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ; ସେଠାରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନାମ ଥିଲା ଅନପତ୍ୟପତି।
ସଖ୍ଯଂ ତେନ ପଵିତ୍ରୋଽସୌ ଚକାର ଦ୍ଵିଜସେଵିନା । ତତୋଽନପତ୍ଯପତିନା କଥାଲୋଭେନ ସତ୍ତମଃ
ସେ ପବିତ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣସେବୀ ଜଣେ ସହିତ ସାଖ୍ୟତା କଲେ । ତାପରେ, ସେ ଅପତ୍ୟ ଓ ସ୍ତ୍ରୀବିହୀନ ଥିବାରୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଣେ କଥା ଶୁଣିବା ଆଗ୍ରହରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲେ ।
ଉପଵିଷ୍ଟଃ ପଵିତ୍ରୋଽସୌ ସ୍ନେହାଦେକଵରାସନେ । ତତ୍ରାଂତରେ ମହାତେଜା ଲୋମଶୋ ନାମ ସ ଦ୍ଵିଜଃ
ସେ ପବିତ୍ର ଜଣେ ସ୍ନେହରେ ଏକ ଆସନରେ ବସିଲେ । ସେ ସମୟରେ, ବଡ଼ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଲୋମଶ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ।
କଥଯଂତୌ କଥାଶ୍ଚିତ୍ରାଃ ସମାଗତ୍ଯ ଦଦର୍ଶ ତୌ । ଅଥ ତଂ ଲୋମଶଂ ଵିପ୍ରଂ ଵିପ୍ରାଵୁତ୍ଥାଯ ପୀଠତଃ
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ । ତାପରେ, ସେ ଦୁଇଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସନରୁ ଉଠି ଲୋମଶଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କଲେ ।
ପାଦ୍ଯାର୍ଘ୍ଯାଚମନୀଯାଦ୍ଯୈଃ ପୂଜଯାମାସତୁଶ୍ଚ ତୌ । ସୁପ୍ରୀତୋ ଲୋମଶସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ନାରାଯଣପରାଯଣଃ
ସେମାନେ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଆଚମନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ । ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାରେ ଲୋମଶ ସେମାନେ ଉପରେ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ।
ଉଵାସ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନେ କୀର୍ତଯନ୍ହରିମ୍ । ଆସନସ୍ଥଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଲୋମଶଂ ତଂ କୃତାଞ୍ଜଲିମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଣେ ଆସନରେ ବସି ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ । ସେ ଦୁଇଜଣ ଜଣେ ହାତ ଜୋଡି ଆସନରେ ବସିଥିବା ମହାତ୍ମା ଲୋମଶଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ।
ପଵିତ୍ରାନାପତ୍ଯମୁନୀ ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରାହତୁର୍ଲୋମଶମ୍ । ଭଗଵନ୍ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ ତ୍ଵତ୍ପାଦଯୁଗଲୈର୍ନୃଭିଃ
ଅପତ୍ୟହୀନ ମୁନି ପବିତ୍ର ଭକ୍ତି ସହିତ ଲୋମଶଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଭଗବନ୍, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା, ଆପଣଙ୍କର ଚରଣ ଦ୍ୱୟ ଦେଖି—'
ସଦ୍ଭିର୍ଗ୍ରାହ୍ଯୈରାଶ୍ରମୋଽଯଂ ପୂତୋଽଭୂନ୍ନୂନମାଵଯୋଃ । କୃତାନି ଯାନି ପାପାନି ଆଵାଭ୍ଯାଂ ମୋହତଃ ପୁରା
'ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଆସନ୍ତି, ସେଠି ଆମର ଆଶ୍ରମ ନିଶ୍ଚିତ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି । ପୂର୍ବରୁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଆମେ ଯେଉଁ ପାପ କରିଥିଲୁ—'
ତାନି ସର୍ଵାଣି ନଷ୍ଟାନି ତ୍ଵତ୍ପାଦଯୁଗଦର୍ଶନାତ୍ । ଭଵାନ୍ନାରାଯଣଃ ସାକ୍ଷାତ୍ପୂଜନୀଯୋଽମରୈରପି
'ସେସବୁ ସମସ୍ତ ଆପଣଙ୍କର ଚରଣ ଦ୍ୱୟ ଦର୍ଶନରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି । ଆପଣ ନାରାୟଣ ସ୍ୱୟଂ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି ।'
ସମ୍ଯକ୍ତେ ପୂଜନଂ କର୍ତୁଂ କିମାଵାଂ ମାନୁଷୌ କ୍ଷମୌ । ଅତିଥେର୍ଯା କୃତା ପୂଜା ତେଽସ୍ମାଭିର୍ନିଜଶକ୍ତିତଃ
'ଆମେ ଦୁଇଜଣ ମାନବ ହୋଇ, କିପରି ଠିକ୍ ଭାବେ ଆପଣଙ୍କର ପୂଜା କରିପାରିବୁ? ଆମେ ଯେତେପରି ଶକ୍ତି ଥିଲା, ତେତେପରି ଆତିଥ୍ୟ କରିଛୁ ।'
ଅନଯା ଭଵ ସୁପ୍ରୀତଃ କ୍ଷମସ୍ଵ ଦୋଷମାଵଯୋଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତୌ ମହାତ୍ମାନୌ ତସ୍ଯାଗଂତୋଃ ପଦଦ୍ଵଯେ । ନିପେତତୁର୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵଯସ୍ଯୌ ଗୃହମେଧିନୌ
'ଏହା ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ ଏବଂ ଆମର ଦୋଷ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ ।' ଏଭଳି କହି, ସେ ଦୁଇଜଣ ମହାତ୍ମା, ଗୃହସ୍ଥ ଓ ବନ୍ଧୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ପାଦଦ୍ୱୟରେ ଶିର ନମାଇଲେ ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ତତୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ସୁସଂତୁଷ୍ଟୋ ଲୋମଶୋ ଵିଦୁଷାଂଵରଃ । ଯୁଵାଂ ଵିନଯିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୌ ଦ୍ଵିଜାଗ୍ର୍ଯୌ ଧର୍ମତତ୍ପରୌ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ତାପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଣ୍ଡିତ ଲୋମଶ ଭକ୍ତିରେ ବହୁତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ । ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ବିନୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ।
ଆପ୍ଯାଯିତୋଽସ୍ମି ସୁତରାଂ ଯୁଵଯୋର୍ଵିନଯୋକ୍ତିଭିଃ । ସାକ୍ଷାଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ଶିଵୋ ଵିଷ୍ଣୁରତିଥିଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
'ତୁମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ବିନୟ ଭରା କଥାରେ ମୁଁ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛି । ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଆତିଥ୍ୟ ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି ।'
ତସ୍ମିନ୍ନେତାଵତୀଭକ୍ତିର୍ଯୁଵଯୋରସ୍ତୁ ମଙ୍ଗଲମ୍ । ଆରାଧିତୋଽସ୍ମ୍ଯହଂସମ୍ଯଗତିଥିର୍ଭୂରିଭୋଜନୈଃ
'ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଯେପରି ଭକ୍ତି ଦେଖାଇଛ, ସେଭଳି ଭକ୍ତି ସବୁବେଳେ ମଙ୍ଗଳ ଆଣୁ । ମୋତେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଆତିଥ୍ୟ ଓ ଅଧିକ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିଛ ।'
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ତତ ଉତ୍ଥାଯ ତୌ ଵିପ୍ରୌ ତତ୍ପାଦକମଲଦ୍ଵଯେ । ଭୂଯୋଽପି ତଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ପ୍ରାହତୁର୍ଲୋମଶଂ ମୁନିମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ତାପରେ, ସେ ଦୁଇଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଠି, ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମ ଉପରେ ପୁନିଥରେ ନମସ୍କାର କରି, ଲୋମଶ ମୁନିଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାଵୂଚତୁଃ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନତିଥିପୂଜାଯା ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି । ଯାଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ଯତେ ମୁକ୍ତିର୍ଦୁଃଖଲଭ୍ଯାପି ମାନଵୈଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ—'ମୁନିବର, ଆତିଥ୍ୟର ମହିମା ବିଷୟରେ ଆପଣ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ । ଯାହା କରିଲେ, ଦୁଃଖୀ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଇପାରନ୍ତି ।'
କୋଽତିଥିଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଲୋକେ ତସ୍ଯ ପୂଜା ଚ କୀଦୃଶୀ । ଆତିଥେଯୋଽତିଥିଶ୍ଚେମୌ ଲଭେତେ କାମୁଭୌ ଗତିମ୍
'ଲୋକରେ କିଏକୁ ଆତିଥି କୁହାଯାଏ, ତାଙ୍କ ପୂଜା କିପରି ହେବା ଉଚିତ? ଆତିଥି ଓ ଗୃହସ୍ଥ, ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ଗତି ପାଆନ୍ତି ।'