ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ- ହେମଂତେ ଚୈଵ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ମାସେ ମାର୍ଗେ ଚ ଶୋଭନେ । କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଚ ଯା ପାର୍ଥ ଦ୍ଵାଦଶୀ ତାମୁପୋଷଯେତ୍ । ଦଶମ୍ଯାଂ ଚୈକଭକ୍ତଶ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ — ଶୀତ ଋତୁ ଆସିଲେ, ଶୁଭ ମାର୍ଗଶିର ମାସରେ, ପାର୍ଥ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଦଶମୀ ତିଥିରେ ଏକଥର ଭୋଜନ କରିବା, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ସହିତ।
ନକ୍ତଂ ଚୈଵ ତଥା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦଶମ୍ଯାଂ ନିଯତଃ ସଦା । ଦିଵସସ୍ଯାଷ୍ଟମେ ଭାଗେ ମଂଦୀଭୂତେ ଦିଵାକରେ
ଦଶମୀ ତିଥିରେ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ସଦା ନିୟମିତ ରହି। ଦିନର ଅଷ୍ଟମ ଭାଗ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦ ହେବାବେଳେ।
ନକ୍ତଂ ଚ ତଦ୍ଵିଜାନୀଯାନ୍ନ ନକ୍ତଂ ନିଶିଭୋଜନମ୍ । ନକ୍ଷତ୍ରଦର୍ଶନାନ୍ନକ୍ତଂ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ
ରାତିରେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ 'ନକ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ନାହିଁ; ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଯେତେବେଳେ ତାରା ଦେଖାଯାଏ, ସେଇ ସମୟକୁ ରାତି ବୋଲି ଧରାଯାଏ।
ଯତେର୍ଦିନାଷ୍ଟମେ ଭାଗେ ରାତ୍ରୌ ତସ୍ଯ ନିଷେଧନମ୍ । ତତଃ ପ୍ରଭାତସମଯେ କୃତ୍ଵା ଚ ନିଯମଂ ଵ୍ରତୀ
ଯତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନର ଏଠର ଅଂଶ ଯେତେବେଳେ ରାତି ହୁଏ, ସେ ସମୟରେ ଭୋଜନ ବିଲକୁଳ ନିଷିଦ୍ଧ; ତାପରେ ପ୍ରଭାତ ହେଲେ, ବ୍ରତୀ ନିୟମ ରଖିବା ଉଚିତ।
ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଚ ତଥା ପାର୍ଥ ସ୍ନାନଂ ଶୁଚିଃ ସମାଚରେତ୍ । ଅଧମଂ କୂପକେ ସ୍ନାନଂ ଵାପ୍ଯାଂ ସ୍ନାନଂ ଚ ମଧ୍ଯମମ୍
ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ, ହେ ପାର୍ଥ, ପବିତ୍ର ମନେଇ ନହାଇବା ଉଚିତ। କୂଆରେ ନହାଇବା ସବୁଠୁ ଖରାପ, ପୋଖରୀରେ ନହାଇବା ମଧ୍ୟମ।
ତଡାଗେ ଚୋତ୍ତମଂ ସ୍ନାନଂ ନଦ୍ଯାଂ ସ୍ନାନଂ ତତଃ ପରମ୍ । ପୀଡ୍ଯଂତେ ଜଂତଵୋ ଯତ୍ର ଜଲମଧ୍ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତେ
ବଡ଼ ଝିଲିକି ନହାଇବା ଉତ୍ତମ, ନଦୀରେ ନହାଇବା ତାହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚତର; ଯେଉଁଠାରେ ପାଣି ଭିତରେ ଜୀବଜନ୍ତୁମାନେ ଭିଡ଼ି ରହନ୍ତି।
ତତ୍ର ସ୍ନାନେ କୃତେ ପାର୍ଥ ପାପଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସମଂ ଭଵେତ୍ । ଗୃହେ ଚୈଵୋତ୍ତମଂ ସ୍ନାନଂ ଜଲଂ ଚୈଵ ଵିଶୋଧଯେତ୍
ସେଠାରେ ନହାଇଲେ, ହେ ପାର୍ଥ, ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦୁଇଁଟି ସମାନ ହୋଇଯାଏ; ଘରେ ନହାଇବା ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ, ଏବଂ ପାଣିକୁ ଶୁଧ କରିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ମାତ୍ତୁ ପାଂଡଵଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହେ ସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍ । ଅଶ୍ଵକ୍ରାଂତେ ରଥକ୍ରାଂତେ ଵିଷ୍ଣୁକ୍ରାଂତେ ଵସୁଂଧରେ
ସେହିପାଇଁ, ହେ ପାଣ୍ଡବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଘରେ ନହାଇବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ ଭୂମିକୁ ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ଦେଇଛନ୍ତି।
ମୃତ୍ତିକେ ହର ମେ ପାପଂ ଯନ୍ମଯା ପୂର୍ଵସଂଚିତମ୍ । କ୍ରୋଧଲୋଭୌ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଚୈକଚିତ୍ତୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ
ହେ ମାଟି, ମୋର ପୂର୍ବରୁ ସଞ୍ଚିତ ସମସ୍ତ ପାପ ନେଇଯା; କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ଛାଡ଼ି, ଏକାଗ୍ର ମନେ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ରଖିବା ଉଚିତ।
ନାଲାପେତାଂତ୍ଯଜଂ ଚୈଵ ତଥା ପାଖଂଡିନୋ ନରାନ୍ । ମିଥ୍ଯାଵାଦରତାଂଶ୍ଚୈଵ ତଥା ବ୍ରାହ୍ମଣନିଂଦକାନ୍
ଯେମାନେ ଖରାପ କଥା କହନ୍ତି, ଭଣ୍ଡ ଓ ପଖଣ୍ଡ ଲୋକ, ମିଥ୍ୟା କଥାରେ ଲାଗିଥିବା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଉଚିତ।
ଅନ୍ଯାଂଶ୍ଚୈଵ ଦୁରାଚାରାନଗମ୍ଯାଗମନେରତାନ୍ । ପରଦ୍ରଵ୍ଯାପହାରାଂଶ୍ଚ ପରଦାରାଭିଗାମିନଃ
ଅନ୍ୟ ଖରାପ ଆଚରଣ କରୁଥିବା, ଅନୁଚିତ ସଂପର୍କରେ ଲାଗିଥିବା, ଅନ୍ୟଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି ଚୋରାଇଥିବା ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀଙ୍କୁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୂରେଇ ରହିବା ଉଚିତ।
କେଶଵଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ତୁ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ତତ୍ର କାରଯେତ୍ । ଦୀପଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଗୃହେ ତତ୍ର ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତେନ ଚେତସା
କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସେଠାରେ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ; ଘରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ।
ତଦ୍ଦିନେ ଵର୍ଜଯେତ୍ପାର୍ଥ ନିଦ୍ରାଂ ଚୈଵ ତୁ ମୈଥୁନମ୍ । ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଵିନୋଦେନ ଦିନଂ ସର୍ଵଂ ନିଵାରଯେତ୍
ସେଇ ଦିନ, ହେ ପାର୍ଥ, ଘୁମ ଓ ମିଥୁନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ଦିନ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ପାଠରେ ମନ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣଂ କୃତ୍ଵା ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତୋ ନୃପୋତ୍ତମ । ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ପ୍ରଣିପତ୍ଯ କ୍ଷମାପଯେତ୍
ରାତିରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଜାଗି ରହି, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ପଦପତ୍ର କରି କ୍ଷମା ଚାହିଁବା ଉଚିତ।
ଯଥା କୃଷ୍ଣା ତଥା ଶୁକ୍ଲା ଵିଧିନୈଵଂ ପ୍ରକାରଯେତ୍ । ଏକାଦଶୀଂ ଦ୍ଵିଜଃ ପାର୍ଥ ଵିଭେଦଂ ନୈଵ କାରଯେତ୍
ଯେପରି ଅମାବାସ୍ୟା ପକ୍ଷରେ, ସେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ଅନୁସରିବା ଉଚିତ; ଦ୍ୱିଜମାନେ, ହେ ପାର୍ଥ, ଏକାଦଶୀରେ କୌଣସି ଭେଦ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ହି କୁରୁତେ ଯସ୍ତୁ ଶୃଣୁ ତସ୍ଯ ହି ଯତ୍ଫଲମ୍ । ଶଂଖୋଦ୍ଧାରେ ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵଂ ଗଦାଧରମ୍
ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କିଏ କରେ, ତାହାର ଫଳ କଣ ହୁଏ ଶୁଣ; ଶଂଖୋଦ୍ଧାରରେ ସ୍ନାନ କରି, ଗଦାଧର ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଏକାଦଶ୍ଯୁପଵାସସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ସଂକ୍ରାଂତିଷୁ ଚତୁର୍ଲକ୍ଷଂ ଯୋ ଦଦାତି ନୃପୋତ୍ତମ
ସଂକ୍ରାନ୍ତି ସମୟରେ ଚାରି ଲକ୍ଷ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଏକ ଷୋଳାଂଶ ଫଳକୁ ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଏକାଦଶ୍ଯୁପଵାସସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରେ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଗ୍ରହଣେ ଚଂଦ୍ର ସୂର୍ଯଯୋଃ
ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରରେ କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଏକ ଷୋଳାଂଶ ଫଳକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ତତ୍ଫଲଂ ଜାଯତେ ନୂନମେକାଦଶ୍ଯୁପଵାସିନଃ । କେଦାରେ ଚୋଦକଂ ପୀତ୍ଵା ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏହି ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସୀଙ୍କୁ ମିଳେ; କେଦାରରେ ପାଣି ପିଇଲେ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ।
ତଥା ଚୈକାଦଶୀ ପାର୍ଥ ଗର୍ଭଵାସକ୍ଷଯଂକରୀ । ଅଶ୍ଵମେଧସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଯତ୍ଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଏହିପରି, ହେ ପାର୍ଥ, ଏକାଦଶୀ ଗର୍ଭବାସ ନାଶ କରେ; ପୃଥିବୀରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଯେତେ ଫଳ ମିଳେ, ସେଠିକି ମିଳେ।
ତସ୍ମାଚ୍ଛତଗୁଣଂ ପୁଣ୍ଯମେକାଦଶ୍ଯୁପଵାସିନଃ । ତପସ୍ଵିନୋ ଗୃହେ ଯସ୍ଯ ଭୁଂଜତେ ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଶତଗୁଣ ବେଶି, ଯେଉଁଠାରେ ତପସ୍ବୀଙ୍କ ଘରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେଠି ମିଳୁଥିବା ପୁଣ୍ୟଠାରୁ।
ତତ୍ଫଲଂ ଜାଯତେ ନୂନମେକାଦଶ୍ଯୁପଵାସିନଃ । ଗୋସହସ୍ରେଣ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଦତ୍ଵା ଵେଦାଂତପାରଗେ
ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଯେପରିମାଣ ପୁଣ୍ୟ ପାଏ, ସେହି ପୁଣ୍ୟ ଏତେ, ଯେପରି ଏକ ହଜାର ଗାଈ ବେଦ ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ ମିଳେ।
ତସ୍ମାଚ୍ଛତଗୁଣଂ ପୁଣ୍ଯମେକାଦଶ୍ଯୁପଵାସିନଃ । ଯେଷାଂ ଦେହେ ତ୍ରଯୋ ଦେଵା ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ
ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ଶତଗୁଣ ବେଶି, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର—ଏଇ ତିନି ଦେବତା ବାସ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପୁଣ୍ୟଠାରୁ।
ଵସଂତି ତେଷାଂ ତେ ତୁଲ୍ଯା ଏକାଦଶ୍ଯୁପଵାସିନଃ । ତେ ନରାଃ ପୁଣ୍ଯକର୍ମାଣୋ ଯେ ଭକ୍ତା ହରିପୂଜକାଃ
ଏକାଦଶୀ ଉପବାସୀମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସମାନ, ଯେଉଁମାନେ ନିତ୍ୟ ଭଲ କାମ କରନ୍ତି ଓ ହରିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଏକାଦଶୀଵ୍ରତସ୍ଯାପି ପୁଣ୍ଯସଂଖ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଏତତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ଯତ୍ସୁରୈରପି ଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍
ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତର ପୁଣ୍ୟ କେତେ ଅଛି, ତାହା କେହି ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଏମିତି ଯାହା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଲଭିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଏତସ୍ମାଦର୍ଦ୍ଧପୁଣ୍ଯଂ ତୁ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ନକ୍ତଭୋଜନାତ୍ । ନକ୍ତସ୍ଯାର୍ଦ୍ଧଂ ଭଵେତ୍ପୁଣ୍ଯମେକଭକ୍ତେନ ଦେହିନାମ୍
ଏହି ପୁଣ୍ୟର ଅର୍ଦ୍ଧ ରାତିରେ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କଲେ ମିଳେ; ଏବଂ ଏକଥର ଭୋଜନ କଲେ, ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ।
ତାଵଦ୍ଗର୍ଜଂତି ତୀର୍ଥାନି ଦାନାନି ନିଯମାନି ଚ । ଯାଵନ୍ନୋପୋଷଯେଜ୍ଜଂତୁର୍ଵାସରଂ ଵିଷ୍ଣୁଵଲ୍ଲଭମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଏହି ଦିନ ଉପବାସ ରଖୁନାହାନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୀର୍ଥ, ଦାନ ଓ ବ୍ରତମାନେ ଫଳ ଦେଇନାହାନ୍ତି।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ପାଂଡଵଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵ୍ରତମେତତ୍ସମାଚର । ପୁଣ୍ଯସଂଖ୍ଯାଂ ନ ଜାନାମି ଯତ୍ତ୍ଵଂ ପୃଚ୍ଛସି ପାଂଡଵ
ଏହିପରି, ହେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର; ଏହାର ପୁଣ୍ୟ କେତେ, ତୁମେ ପଚାରିଲେ, ମୁଁ କହିପାରିବି ନାହିଁ।
ଏତଦ୍ଧି କଥିତଂ ପାର୍ଥ ଯଦ୍ଗୋପ୍ଯଂ ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍ । ଏକାଦଶୀସମଂ ନାସ୍ତି କୃତ୍ଵା ଯଜ୍ଞସହସ୍ରକମ୍
ହେ ପାର୍ଥ, ଏହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ତୁମକୁ କହିଦେଲି; ଏକାଦଶୀ ସମାନ କିଛି ନାହିଁ, ଏହା ହଜାର ଯଜ୍ଞ କଲେ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଉତ୍ପନ୍ନା ସା କଥଂ ଦେଵ ପୁଣ୍ଯା ଚୈକାଦଶୀ ତିଥିଃ । କଥଂ ପଵିତ୍ରା ଵିଶ୍ଵେଽସ୍ମିନ୍କଥଂ ଵୈ ଦେଵତାପ୍ରିଯା
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ—ହେ ଦେବ, ଏହି ପୁଣ୍ୟମୟ ଏକାଦଶୀ ତିଥି କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା? ଏହା କିପରି ପବିତ୍ର ହେଲା ଏବଂ ଦେବତାମାନେ କିପରି ଏହାକୁ ପ୍ରିୟ କରିଲେ?