ପ୍ରକ୍ଷାଲଯତି ଗୋଵିଂଦସ୍ତସ୍ଯାମଭ୍ଯର୍ଚିତୋ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଯଦା ଵୈ ଶୁକ୍ଲଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପୁଷ୍ଯଂ ଭଵତି କର୍ହିଚିତ୍
ସେହି ଦିନ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ନିଶ୍ଚୟ ଦୂର ହୁଏ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଥାଏ,
ତଦା ତୁ ସା ମହାପୁଣ୍ଯା ଭଵିତା ପାପନାଶିନୀ । ଯୋ ଦଦାତି ତିଲପ୍ରସ୍ଥଂ ନିତ୍ଯଂ ସଂଵତ୍ସରଂ ପ୍ରତି
ସେହି ଦିନ ବହୁତ ପୁଣ୍ୟମୟ ଏବଂ ପାପନାଶିନୀ ହୁଏ। ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ବର୍ଷଭର ତିଳ ଦାନ କରେ,
ଉପଵାସଂ ଚ ଯସ୍ତସ୍ଯାଂ କରୋତ୍ଯେତତ୍ସମଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତସ୍ଯାଂ ଜଗତ୍ପତିର୍ଦେଵସ୍ତୁଷ୍ଟଃ ସର୍ଵେଶ୍ଵରୋ ହରିଃ
କିମ୍ବା ଯିଏ ସେହି ଦିନ ଉପବାସ କରେ — ଏହି ଦୁଇଟି କାର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଫଳଦାୟକ। ସେହି ଦିନ ଜଗତ୍ପତି ହରି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତାଂ ପ୍ରଯାତ୍ଯେଵ ତତ୍ରାନଂତଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ସଗରେଣ କକୁତ୍ସ୍ଥେନ ନହୁଷେଣ ଚ ସାଧିତଃ
ସେ ଦିନ ଭକ୍ତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଏହାର ଫଳ ଅନନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସାଗର, କକୁତ୍ସ୍ଥ ଏବଂ ନହୁଷ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ।
ତସ୍ଯାମାରାଧିତଃ କୃଷ୍ଣୋ ଦତ୍ତଵାନଖିଲଂ ଭୁଵି । ଵାଚିକାନ୍ମାନସାଦ୍ଵାପି କାଯଜାଚ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ
ସେହି ଦିନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଦାନ କରିଥିଲେ। କଥାରେ, ମନରେ କିମ୍ବା ଶରୀରର କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଶେଷ କରି,
ସପ୍ତଜନ୍ମକୃତାତ୍ପାପାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ତାମେକାଂ ସମୁପୋଷ୍ଯାଥ ପୁଣ୍ଯନକ୍ଷତ୍ରସଂଯୁତାମ୍
ସାତଜନ୍ମର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେହି ଦିନ ଏକ ଉପବାସ କଲେ, ଯଦି ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଯୋଗ ଥାଏ,
ଏକାଦଶୀସହସ୍ରସ୍ଯ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମାନଵଃ । ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପୋ ହୋମଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯୋ ଦେଵତାର୍ଚନମ୍
ମଣିଷ ଏକ ଉପବାସରେ ହଜାର ଏକାଦଶୀର ଫଳ ପାଏ। ସେହି ଦିନ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ଅଧ୍ୟୟନ, ଦେବତା ପୂଜା —
ଯତ୍ତସ୍ଯାଂ କ୍ରିଯତେ କିଂଚିତ୍ତଦକ୍ଷଯଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତସ୍ମାଦେଷା ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ଯତ୍ନେନ ଫଲକାଂକ୍ଷିଭିଃ
ଯେଉଁ କାମ କରାଯାଏ, ସେସବୁ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ଫଳ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ।
ପଂଚମେନାଶ୍ଵମେଧେନ ଯଦି ସ୍ନାତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ । ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ ଧର୍ମାତ୍ମା କୃଷ୍ଣଂ ଯଦୁକୁଲୋଦ୍ଵହମ୍
ପଞ୍ଚମ ଅଶ୍ୱମେଧ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ — ଯଦୁବଂଶୀ — ପଚାରିଲେ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଉପଵାସସ୍ଯ ନକ୍ତସ୍ଯ ତ୍ଵେକଭୁକ୍ତସ୍ଯ ମେ ପ୍ରଭୋ । କିଂ ପୁଣ୍ଯଂ କିଂ ଫଲଂ ତସ୍ଯ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଂ ଜନାର୍ଦନ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ — ମୋ ପ୍ରଭୁ, ଉପବାସ, ରାତିରେ ଖାଇବା, କିମ୍ବା ଦିନକୁ ଏକଥର ଖାଇବା — ଏହାର କଣ ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ କଣ ଫଳ? ସବୁ କଥା କହନ୍ତୁ, ଜନାର୍ଦନ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ- ହେମଂତେ ଚୈଵ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ମାସେ ମାର୍ଗେ ଚ ଶୋଭନେ । କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଚ ଯା ପାର୍ଥ ଦ୍ଵାଦଶୀ ତାମୁପୋଷଯେତ୍ । ଦଶମ୍ଯାଂ ଚୈକଭକ୍ତଶ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ — ଶୀତ ଋତୁ ଆସିଲେ, ଶୁଭ ମାର୍ଗଶିର ମାସରେ, ପାର୍ଥ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଦଶମୀ ତିଥିରେ ଏକଥର ଭୋଜନ କରିବା, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ସହିତ।
ନକ୍ତଂ ଚୈଵ ତଥା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦଶମ୍ଯାଂ ନିଯତଃ ସଦା । ଦିଵସସ୍ଯାଷ୍ଟମେ ଭାଗେ ମଂଦୀଭୂତେ ଦିଵାକରେ
ଦଶମୀ ତିଥିରେ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ସଦା ନିୟମିତ ରହି। ଦିନର ଅଷ୍ଟମ ଭାଗ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦ ହେବାବେଳେ।
ନକ୍ତଂ ଚ ତଦ୍ଵିଜାନୀଯାନ୍ନ ନକ୍ତଂ ନିଶିଭୋଜନମ୍ । ନକ୍ଷତ୍ରଦର୍ଶନାନ୍ନକ୍ତଂ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ
ରାତିରେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ 'ନକ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ନାହିଁ; ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଯେତେବେଳେ ତାରା ଦେଖାଯାଏ, ସେଇ ସମୟକୁ ରାତି ବୋଲି ଧରାଯାଏ।
ଯତେର୍ଦିନାଷ୍ଟମେ ଭାଗେ ରାତ୍ରୌ ତସ୍ଯ ନିଷେଧନମ୍ । ତତଃ ପ୍ରଭାତସମଯେ କୃତ୍ଵା ଚ ନିଯମଂ ଵ୍ରତୀ
ଯତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନର ଏଠର ଅଂଶ ଯେତେବେଳେ ରାତି ହୁଏ, ସେ ସମୟରେ ଭୋଜନ ବିଲକୁଳ ନିଷିଦ୍ଧ; ତାପରେ ପ୍ରଭାତ ହେଲେ, ବ୍ରତୀ ନିୟମ ରଖିବା ଉଚିତ।
ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଚ ତଥା ପାର୍ଥ ସ୍ନାନଂ ଶୁଚିଃ ସମାଚରେତ୍ । ଅଧମଂ କୂପକେ ସ୍ନାନଂ ଵାପ୍ଯାଂ ସ୍ନାନଂ ଚ ମଧ୍ଯମମ୍
ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ, ହେ ପାର୍ଥ, ପବିତ୍ର ମନେଇ ନହାଇବା ଉଚିତ। କୂଆରେ ନହାଇବା ସବୁଠୁ ଖରାପ, ପୋଖରୀରେ ନହାଇବା ମଧ୍ୟମ।
ତଡାଗେ ଚୋତ୍ତମଂ ସ୍ନାନଂ ନଦ୍ଯାଂ ସ୍ନାନଂ ତତଃ ପରମ୍ । ପୀଡ୍ଯଂତେ ଜଂତଵୋ ଯତ୍ର ଜଲମଧ୍ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତେ
ବଡ଼ ଝିଲିକି ନହାଇବା ଉତ୍ତମ, ନଦୀରେ ନହାଇବା ତାହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚତର; ଯେଉଁଠାରେ ପାଣି ଭିତରେ ଜୀବଜନ୍ତୁମାନେ ଭିଡ଼ି ରହନ୍ତି।
ତତ୍ର ସ୍ନାନେ କୃତେ ପାର୍ଥ ପାପଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସମଂ ଭଵେତ୍ । ଗୃହେ ଚୈଵୋତ୍ତମଂ ସ୍ନାନଂ ଜଲଂ ଚୈଵ ଵିଶୋଧଯେତ୍
ସେଠାରେ ନହାଇଲେ, ହେ ପାର୍ଥ, ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦୁଇଁଟି ସମାନ ହୋଇଯାଏ; ଘରେ ନହାଇବା ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ, ଏବଂ ପାଣିକୁ ଶୁଧ କରିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ମାତ୍ତୁ ପାଂଡଵଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହେ ସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍ । ଅଶ୍ଵକ୍ରାଂତେ ରଥକ୍ରାଂତେ ଵିଷ୍ଣୁକ୍ରାଂତେ ଵସୁଂଧରେ
ସେହିପାଇଁ, ହେ ପାଣ୍ଡବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଘରେ ନହାଇବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ ଭୂମିକୁ ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ଦେଇଛନ୍ତି।
ମୃତ୍ତିକେ ହର ମେ ପାପଂ ଯନ୍ମଯା ପୂର୍ଵସଂଚିତମ୍ । କ୍ରୋଧଲୋଭୌ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଚୈକଚିତ୍ତୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ
ହେ ମାଟି, ମୋର ପୂର୍ବରୁ ସଞ୍ଚିତ ସମସ୍ତ ପାପ ନେଇଯା; କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ଛାଡ଼ି, ଏକାଗ୍ର ମନେ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ରଖିବା ଉଚିତ।
ନାଲାପେତାଂତ୍ଯଜଂ ଚୈଵ ତଥା ପାଖଂଡିନୋ ନରାନ୍ । ମିଥ୍ଯାଵାଦରତାଂଶ୍ଚୈଵ ତଥା ବ୍ରାହ୍ମଣନିଂଦକାନ୍
ଯେମାନେ ଖରାପ କଥା କହନ୍ତି, ଭଣ୍ଡ ଓ ପଖଣ୍ଡ ଲୋକ, ମିଥ୍ୟା କଥାରେ ଲାଗିଥିବା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଉଚିତ।
ଅନ୍ଯାଂଶ୍ଚୈଵ ଦୁରାଚାରାନଗମ୍ଯାଗମନେରତାନ୍ । ପରଦ୍ରଵ୍ଯାପହାରାଂଶ୍ଚ ପରଦାରାଭିଗାମିନଃ
ଅନ୍ୟ ଖରାପ ଆଚରଣ କରୁଥିବା, ଅନୁଚିତ ସଂପର୍କରେ ଲାଗିଥିବା, ଅନ୍ୟଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି ଚୋରାଇଥିବା ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀଙ୍କୁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୂରେଇ ରହିବା ଉଚିତ।
କେଶଵଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ତୁ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ତତ୍ର କାରଯେତ୍ । ଦୀପଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଗୃହେ ତତ୍ର ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତେନ ଚେତସା
କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ସେଠାରେ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ; ଘରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ।
ତଦ୍ଦିନେ ଵର୍ଜଯେତ୍ପାର୍ଥ ନିଦ୍ରାଂ ଚୈଵ ତୁ ମୈଥୁନମ୍ । ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରଵିନୋଦେନ ଦିନଂ ସର୍ଵଂ ନିଵାରଯେତ୍
ସେଇ ଦିନ, ହେ ପାର୍ଥ, ଘୁମ ଓ ମିଥୁନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ଦିନ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ପାଠରେ ମନ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣଂ କୃତ୍ଵା ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତୋ ନୃପୋତ୍ତମ । ଵିପ୍ରେଭ୍ଯୋ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ପ୍ରଣିପତ୍ଯ କ୍ଷମାପଯେତ୍
ରାତିରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଜାଗି ରହି, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ, ପଦପତ୍ର କରି କ୍ଷମା ଚାହିଁବା ଉଚିତ।
ଯଥା କୃଷ୍ଣା ତଥା ଶୁକ୍ଲା ଵିଧିନୈଵଂ ପ୍ରକାରଯେତ୍ । ଏକାଦଶୀଂ ଦ୍ଵିଜଃ ପାର୍ଥ ଵିଭେଦଂ ନୈଵ କାରଯେତ୍
ଯେପରି ଅମାବାସ୍ୟା ପକ୍ଷରେ, ସେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପକ୍ଷରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ଅନୁସରିବା ଉଚିତ; ଦ୍ୱିଜମାନେ, ହେ ପାର୍ଥ, ଏକାଦଶୀରେ କୌଣସି ଭେଦ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ହି କୁରୁତେ ଯସ୍ତୁ ଶୃଣୁ ତସ୍ଯ ହି ଯତ୍ଫଲମ୍ । ଶଂଖୋଦ୍ଧାରେ ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵଂ ଗଦାଧରମ୍
ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କିଏ କରେ, ତାହାର ଫଳ କଣ ହୁଏ ଶୁଣ; ଶଂଖୋଦ୍ଧାରରେ ସ୍ନାନ କରି, ଗଦାଧର ଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଏକାଦଶ୍ଯୁପଵାସସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ସଂକ୍ରାଂତିଷୁ ଚତୁର୍ଲକ୍ଷଂ ଯୋ ଦଦାତି ନୃପୋତ୍ତମ
ସଂକ୍ରାନ୍ତି ସମୟରେ ଚାରି ଲକ୍ଷ ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଏକ ଷୋଳାଂଶ ଫଳକୁ ମିଳିପାରିବ ନାହିଁ, ହେ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଏକାଦଶ୍ଯୁପଵାସସ୍ଯ କଲାଂ ନାର୍ହତି ଷୋଡଶୀମ୍ । ପ୍ରଭାସକ୍ଷେତ୍ରେ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଗ୍ରହଣେ ଚଂଦ୍ର ସୂର୍ଯଯୋଃ
ପ୍ରଭାସ କ୍ଷେତ୍ରରେ କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଏକାଦଶୀ ଉପବାସର ଏକ ଷୋଳାଂଶ ଫଳକୁ ମଧ୍ୟ ସମାନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ତତ୍ଫଲଂ ଜାଯତେ ନୂନମେକାଦଶ୍ଯୁପଵାସିନଃ । କେଦାରେ ଚୋଦକଂ ପୀତ୍ଵା ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏହି ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏକାଦଶୀ ଉପବାସୀଙ୍କୁ ମିଳେ; କେଦାରରେ ପାଣି ପିଇଲେ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ହୁଏ ନାହିଁ।
ତଥା ଚୈକାଦଶୀ ପାର୍ଥ ଗର୍ଭଵାସକ୍ଷଯଂକରୀ । ଅଶ୍ଵମେଧସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଯତ୍ଫଲଂ ଲଭେତ୍
ଏହିପରି, ହେ ପାର୍ଥ, ଏକାଦଶୀ ଗର୍ଭବାସ ନାଶ କରେ; ପୃଥିବୀରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଯେତେ ଫଳ ମିଳେ, ସେଠିକି ମିଳେ।