କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେଷୁ ଯଦ୍ଦତ୍ତଂ ନିଷ୍ଫଲଂ ନୈଵ ଜାଯତେ । ତଦ୍ଵଚ୍ଚ ଦ୍ଵାଦଶୀଦତ୍ତଂ ଭଵେଦ୍ଦେଵର୍ଷିସତ୍ତମ
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, କେବେ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ହେ ଦେବର୍ଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏମିତି ଫଳ ମିଳେ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଏକସ୍ମିନ୍ସମଯେ ପୁତ୍ର ଗତୋଽହଂ ଵିଷ୍ଣୁସନ୍ନିଧୌ । ତତ୍ର ପୃଷ୍ଟଂ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଦ୍ଵାଦଶୀଭଵମ୍
ମହାଦେବ କହିଲେ— ଏକ ସମୟରେ, ହେ ପୁଅ, ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗଲିଥିଲି; ସେଠି ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଦ୍ୱାଦଶୀର ଉତ୍ପତ୍ତିର ମହିମା ପଚାରିଥିଲି।
ନାରଦ ଉଵାଚ କୀଦୃଶୀ ସ୍ଯାନ୍ମହାଦେଵ ମହାଦ୍ଵାଦଶିକା ପରା । ତସ୍ଯା ଵ୍ରତେ ଫଲଂ କୀଦୃଗ୍ଵଦ ସର୍ଵେଶ୍ଵର ପ୍ରଭୋ
ନାରଦ କହିଲେ— ହେ ମହାଦେବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମହାଦ୍ୱାଦଶୀ କେମିତି ଅଟୁଟ ଅଛି? ଏହାର ବ୍ରତର ଫଳ କଣ, ହେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ମୋତେ କହ।
ଶିଵ ଉଵାଚ- ଇଯମେକାଦଶୀ ବ୍ରହ୍ମନ୍ମହାପୁଣ୍ଯଫଲପ୍ରଦା । ଋକ୍ଷଯୋଗୈଶ୍ଚ ସଂଯୁକ୍ତା କର୍ତ୍ତଵ୍ଯା ମୁନିସତ୍ତମୈଃ
ଶିବ କହିଲେ— ଏହି ଏକାଦଶୀ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଏହା ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଯୋଗ ସହିତ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ କରିବା ଉଚିତ।
ଜଯା ଚ ଵିଜଯା ଚୈଵ ଜଯଂତୀ ପାପନାଶିନୀ । ସର୍ଵପାପହରାଶ୍ଚୈତାଃ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯାଃ ଫଲକାଂକ୍ଷିଭିଃ
ଜୟା, ଵିଜୟା ଏବଂ ଜୟନ୍ତୀ — ଏହି ତିନି ଦିନ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନାଶ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଫଳ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ଯଦା ଋକ୍ଷଂ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ପୁନର୍ଵସୁଃ । ନାମ୍ନା ସା ଚ ଜଯା ଖ୍ଯାତା ତିଥୀନାମୁତ୍ତମା ତିଥିଃ
ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ତିଥିରେ, ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ପୁନର୍ବସୁ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଥାଏ, ସେହି ଦିନକୁ 'ଜୟା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ସମସ୍ତ ତିଥିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ତାମୁପୋଷ୍ଯ ନରଃ ପାପାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ଯଦା ଚ ଶୁକ୍ଲଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ନକ୍ଷତ୍ରଂ ଶ୍ରଵଣଂ ଭଵେତ୍
ସେହି ଦିନ ଉପବାସ କଲେ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ର ଥାଏ,
ଵିଜଯା ସା ସମାଖ୍ଯାତା ତିଥୀନାମୁତ୍ତମା ତିଥିଃ । ସହସ୍ରଗୁଣିତଂ ଦାନଂ ଯସ୍ଯାଂ ଵୈ ଵିପ୍ର ଭୋଜନମ୍
ସେହି ଦିନକୁ 'ବିଜୟା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ତିଥିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଏହି ଦିନ ଦାନ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଭୋଜନ କରାଇଲେ ହଜାରଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ।
ହୋମସ୍ତଥୋପଵାସଶ୍ଚ ସହସ୍ରାଧିଫଲପ୍ରଦଃ । ଯଦା ଚ ଶୁକ୍ଲଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ହି ଜାଯତେ
ଏହି ଦିନ ହୋମ କିମ୍ବା ଉପବାସ କଲେ ମଧ୍ୟ ହଜାରଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ପ୍ରଜାପତି ନକ୍ଷତ୍ର ଥାଏ,
ଜଯଂତୀ ନାମ ସା ପ୍ରୋକ୍ତା ସର୍ଵପାପହରା ତିଥିଃ । ସପ୍ତଜନ୍ମକୃତଂ ପାପଂ ସ୍ଵଲ୍ପଂ ଵା ଯଦି ଵା ବହୁ
ସେହି ଦିନକୁ 'ଜୟନ୍ତୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରିଥାଏ। ସାତଜନ୍ମର ହେଉ କି, ଅଳ୍ପ କିମ୍ବା ବହୁ — ଯେପରି ପାପ ହେଉ,
ପ୍ରକ୍ଷାଲଯତି ଗୋଵିଂଦସ୍ତସ୍ଯାମଭ୍ଯର୍ଚିତୋ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଯଦା ଵୈ ଶୁକ୍ଲଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପୁଷ୍ଯଂ ଭଵତି କର୍ହିଚିତ୍
ସେହି ଦିନ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସେମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ନିଶ୍ଚୟ ଦୂର ହୁଏ। ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ପୁଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଥାଏ,
ତଦା ତୁ ସା ମହାପୁଣ୍ଯା ଭଵିତା ପାପନାଶିନୀ । ଯୋ ଦଦାତି ତିଲପ୍ରସ୍ଥଂ ନିତ୍ଯଂ ସଂଵତ୍ସରଂ ପ୍ରତି
ସେହି ଦିନ ବହୁତ ପୁଣ୍ୟମୟ ଏବଂ ପାପନାଶିନୀ ହୁଏ। ଯିଏ ପ୍ରତିଦିନ ବର୍ଷଭର ତିଳ ଦାନ କରେ,
ଉପଵାସଂ ଚ ଯସ୍ତସ୍ଯାଂ କରୋତ୍ଯେତତ୍ସମଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତସ୍ଯାଂ ଜଗତ୍ପତିର୍ଦେଵସ୍ତୁଷ୍ଟଃ ସର୍ଵେଶ୍ଵରୋ ହରିଃ
କିମ୍ବା ଯିଏ ସେହି ଦିନ ଉପବାସ କରେ — ଏହି ଦୁଇଟି କାର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଫଳଦାୟକ। ସେହି ଦିନ ଜଗତ୍ପତି ହରି ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷତାଂ ପ୍ରଯାତ୍ଯେଵ ତତ୍ରାନଂତଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ସଗରେଣ କକୁତ୍ସ୍ଥେନ ନହୁଷେଣ ଚ ସାଧିତଃ
ସେ ଦିନ ଭକ୍ତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଏହାର ଫଳ ଅନନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସାଗର, କକୁତ୍ସ୍ଥ ଏବଂ ନହୁଷ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ।
ତସ୍ଯାମାରାଧିତଃ କୃଷ୍ଣୋ ଦତ୍ତଵାନଖିଲଂ ଭୁଵି । ଵାଚିକାନ୍ମାନସାଦ୍ଵାପି କାଯଜାଚ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ
ସେହି ଦିନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଦାନ କରିଥିଲେ। କଥାରେ, ମନରେ କିମ୍ବା ଶରୀରର କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଶେଷ କରି,
ସପ୍ତଜନ୍ମକୃତାତ୍ପାପାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ତାମେକାଂ ସମୁପୋଷ୍ଯାଥ ପୁଣ୍ଯନକ୍ଷତ୍ରସଂଯୁତାମ୍
ସାତଜନ୍ମର ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେହି ଦିନ ଏକ ଉପବାସ କଲେ, ଯଦି ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଯୋଗ ଥାଏ,
ଏକାଦଶୀସହସ୍ରସ୍ଯ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମାନଵଃ । ସ୍ନାନଂ ଦାନଂ ଜପୋ ହୋମଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯୋ ଦେଵତାର୍ଚନମ୍
ମଣିଷ ଏକ ଉପବାସରେ ହଜାର ଏକାଦଶୀର ଫଳ ପାଏ। ସେହି ଦିନ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଜପ, ହୋମ, ଅଧ୍ୟୟନ, ଦେବତା ପୂଜା —
ଯତ୍ତସ୍ଯାଂ କ୍ରିଯତେ କିଂଚିତ୍ତଦକ୍ଷଯଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତସ୍ମାଦେଷା ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ଯତ୍ନେନ ଫଲକାଂକ୍ଷିଭିଃ
ଯେଉଁ କାମ କରାଯାଏ, ସେସବୁ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ଫଳ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ।
ପଂଚମେନାଶ୍ଵମେଧେନ ଯଦି ସ୍ନାତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ । ପର୍ଯପୃଚ୍ଛତ ଧର୍ମାତ୍ମା କୃଷ୍ଣଂ ଯଦୁକୁଲୋଦ୍ଵହମ୍
ପଞ୍ଚମ ଅଶ୍ୱମେଧ ବିଧିପୂର୍ବକ ସ୍ନାନ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ — ଯଦୁବଂଶୀ — ପଚାରିଲେ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଉଵାଚ- ଉପଵାସସ୍ଯ ନକ୍ତସ୍ଯ ତ୍ଵେକଭୁକ୍ତସ୍ଯ ମେ ପ୍ରଭୋ । କିଂ ପୁଣ୍ଯଂ କିଂ ଫଲଂ ତସ୍ଯ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଂ ଜନାର୍ଦନ
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ — ମୋ ପ୍ରଭୁ, ଉପବାସ, ରାତିରେ ଖାଇବା, କିମ୍ବା ଦିନକୁ ଏକଥର ଖାଇବା — ଏହାର କଣ ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ କଣ ଫଳ? ସବୁ କଥା କହନ୍ତୁ, ଜନାର୍ଦନ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ- ହେମଂତେ ଚୈଵ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ମାସେ ମାର୍ଗେ ଚ ଶୋଭନେ । କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଚ ଯା ପାର୍ଥ ଦ୍ଵାଦଶୀ ତାମୁପୋଷଯେତ୍ । ଦଶମ୍ଯାଂ ଚୈକଭକ୍ତଶ୍ଚ ଶୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ — ଶୀତ ଋତୁ ଆସିଲେ, ଶୁଭ ମାର୍ଗଶିର ମାସରେ, ପାର୍ଥ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଦଶମୀ ତିଥିରେ ଏକଥର ଭୋଜନ କରିବା, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ସହିତ।
ନକ୍ତଂ ଚୈଵ ତଥା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦଶମ୍ଯାଂ ନିଯତଃ ସଦା । ଦିଵସସ୍ଯାଷ୍ଟମେ ଭାଗେ ମଂଦୀଭୂତେ ଦିଵାକରେ
ଦଶମୀ ତିଥିରେ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ସଦା ନିୟମିତ ରହି। ଦିନର ଅଷ୍ଟମ ଭାଗ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦ ହେବାବେଳେ।
ନକ୍ତଂ ଚ ତଦ୍ଵିଜାନୀଯାନ୍ନ ନକ୍ତଂ ନିଶିଭୋଜନମ୍ । ନକ୍ଷତ୍ରଦର୍ଶନାନ୍ନକ୍ତଂ ଗୃହସ୍ଥସ୍ଯ ଵିଧୀଯତେ
ରାତିରେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ 'ନକ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ନାହିଁ; ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଯେତେବେଳେ ତାରା ଦେଖାଯାଏ, ସେଇ ସମୟକୁ ରାତି ବୋଲି ଧରାଯାଏ।
ଯତେର୍ଦିନାଷ୍ଟମେ ଭାଗେ ରାତ୍ରୌ ତସ୍ଯ ନିଷେଧନମ୍ । ତତଃ ପ୍ରଭାତସମଯେ କୃତ୍ଵା ଚ ନିଯମଂ ଵ୍ରତୀ
ଯତିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନର ଏଠର ଅଂଶ ଯେତେବେଳେ ରାତି ହୁଏ, ସେ ସମୟରେ ଭୋଜନ ବିଲକୁଳ ନିଷିଦ୍ଧ; ତାପରେ ପ୍ରଭାତ ହେଲେ, ବ୍ରତୀ ନିୟମ ରଖିବା ଉଚିତ।
ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଚ ତଥା ପାର୍ଥ ସ୍ନାନଂ ଶୁଚିଃ ସମାଚରେତ୍ । ଅଧମଂ କୂପକେ ସ୍ନାନଂ ଵାପ୍ଯାଂ ସ୍ନାନଂ ଚ ମଧ୍ଯମମ୍
ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ, ହେ ପାର୍ଥ, ପବିତ୍ର ମନେଇ ନହାଇବା ଉଚିତ। କୂଆରେ ନହାଇବା ସବୁଠୁ ଖରାପ, ପୋଖରୀରେ ନହାଇବା ମଧ୍ୟମ।
ତଡାଗେ ଚୋତ୍ତମଂ ସ୍ନାନଂ ନଦ୍ଯାଂ ସ୍ନାନଂ ତତଃ ପରମ୍ । ପୀଡ୍ଯଂତେ ଜଂତଵୋ ଯତ୍ର ଜଲମଧ୍ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତେ
ବଡ଼ ଝିଲିକି ନହାଇବା ଉତ୍ତମ, ନଦୀରେ ନହାଇବା ତାହାଠାରୁ ଉଚ୍ଚତର; ଯେଉଁଠାରେ ପାଣି ଭିତରେ ଜୀବଜନ୍ତୁମାନେ ଭିଡ଼ି ରହନ୍ତି।
ତତ୍ର ସ୍ନାନେ କୃତେ ପାର୍ଥ ପାପଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସମଂ ଭଵେତ୍ । ଗୃହେ ଚୈଵୋତ୍ତମଂ ସ୍ନାନଂ ଜଲଂ ଚୈଵ ଵିଶୋଧଯେତ୍
ସେଠାରେ ନହାଇଲେ, ହେ ପାର୍ଥ, ପାପ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦୁଇଁଟି ସମାନ ହୋଇଯାଏ; ଘରେ ନହାଇବା ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ, ଏବଂ ପାଣିକୁ ଶୁଧ କରିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ମାତ୍ତୁ ପାଂଡଵଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହେ ସ୍ନାନଂ ସମାଚରେତ୍ । ଅଶ୍ଵକ୍ରାଂତେ ରଥକ୍ରାଂତେ ଵିଷ୍ଣୁକ୍ରାଂତେ ଵସୁଂଧରେ
ସେହିପାଇଁ, ହେ ପାଣ୍ଡବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଘରେ ନହାଇବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ ଭୂମିକୁ ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ପଦ ଦେଇଛନ୍ତି।
ମୃତ୍ତିକେ ହର ମେ ପାପଂ ଯନ୍ମଯା ପୂର୍ଵସଂଚିତମ୍ । କ୍ରୋଧଲୋଭୌ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଚୈକଚିତ୍ତୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ
ହେ ମାଟି, ମୋର ପୂର୍ବରୁ ସଞ୍ଚିତ ସମସ୍ତ ପାପ ନେଇଯା; କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ଛାଡ଼ି, ଏକାଗ୍ର ମନେ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ରଖିବା ଉଚିତ।
ନାଲାପେତାଂତ୍ଯଜଂ ଚୈଵ ତଥା ପାଖଂଡିନୋ ନରାନ୍ । ମିଥ୍ଯାଵାଦରତାଂଶ୍ଚୈଵ ତଥା ବ୍ରାହ୍ମଣନିଂଦକାନ୍
ଯେମାନେ ଖରାପ କଥା କହନ୍ତି, ଭଣ୍ଡ ଓ ପଖଣ୍ଡ ଲୋକ, ମିଥ୍ୟା କଥାରେ ଲାଗିଥିବା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଉଚିତ।