ଧାତ୍ର୍ଯା ତୁଲସ୍ଯା ହୀନଂ ଚ ନିଲଯଂ ଯସ୍ଯ ଭୂସୁର । ଅଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ପାତକଂ ସର୍ଵଂ କଲିଶ୍ଚ ତେନ ତୋଷିତଃ
ହେ ଭୂସୁର, ଯେଉଁ ଘରେ ଆମଳକୀ ଓ ତୁଳସୀ ନାହାନ୍ତି, ସେଠି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପାପ ଓ କଳି ରହିଥାଏ।
ସ୍ଥାନେ ତସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ନ ଧାତ୍ରୀ ତୁଲସୀ ନ ଚ । ଶ୍ମଶାନତୁଲ୍ଯଂ ସ୍ଥାନଂ ତଦ୍ଵିଜ୍ଞେଯଂ ତତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଆମଳକୀ ଓ ତୁଳସୀ ନାହାନ୍ତି, ତାହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ ଶ୍ମଶାନ ସମାନ ବୋଲି ବୁଝନ୍ତି।
ଧାତ୍ରୀ ଚ ତୁଲସୀ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠେତ୍ତତ୍ରାଖିଲାଃ ସୁରାଃ । ନ ଧାତ୍ରୀ ତୁଲସୀ ପତ୍ରଂ ତତ୍ରୈଵାଖିଲପାତକମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଆମଳକୀ ଓ ତୁଳସୀ ରହନ୍ତି, ସେଠି ସମସ୍ତ ଦେବତା ବସନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଆମଳକୀ ବା ତୁଳସୀ ପତ୍ର ନାହିଁ, ସେଠି ସମସ୍ତ ପାପ ରହିଥାଏ।
ଧାତ୍ରୀଫଲସ୍ରଜଂ ଯସ୍ତୁ ପାପହର୍ତ୍ରୀଂ ଵହେଦ୍ବୁଧଃ । ତସ୍ଯାଶ୍ରିତ୍ଯ ତନୁଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସଦା ତିଷ୍ଠେଚ୍ଛ୍ରିଯା ସହ
ଯିଏ ପାପ ନାଶକ ଆମଳକୀ ଫଳର ମାଳା ପିନ୍ଧେ, ତାଙ୍କ ଦେହରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶ୍ରୀ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି।
ଧାତ୍ରୀକାଷ୍ଠସ୍ଯ ମାଲାଂ ଚ ଯୋ ଵହେନ୍ମତିମାନ୍ନରଃ । ତସ୍ଯ ଦେହଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତିଷ୍ଠଂତି ସର୍ଵଦେଵତାଃ
ଯିଏ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଆମଳକୀ କାଠିର ମାଳା ପିନ୍ଧେ, ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ବସିଥାନ୍ତି।
ଧାତ୍ରୀଫଲସ୍ରଜଂ ଗୃହ୍ଣନ୍ଯତ୍କର୍ମ କୁରୁତେ ନରଃ । ତତ୍ସର୍ଵମକ୍ଷଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶୁଭଂ ଵା ଯଦି ଵାଶୁଭମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ଆମଳକୀ ଫଳର ମାଳା ଧରି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଯେହେଉଁନାହେଉ, ସବୁ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।
ଯସ୍ତୁ ଧାତ୍ରୀଫଲଂ ଭୁଂକ୍ତେ ମାନଵୋଽଖିଲତତ୍ଵଵିତ୍ । ତଦ୍ଦେହାଭ୍ଯଂତରସ୍ଥାଯି ସର୍ଵଂ ପାପଂ ଵିନଶ୍ଯତି
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ଖାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଭିତରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ।
ଧାତ୍ରୀଫଲମଯୀଂ ମାଲାଂ ଯୋ ଵହେଦ୍ଦିଵଜସତ୍ତମ । ବ୍ରଵୀମି ଶୃଣୁ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ସର୍ଵପାପହରଂ ପରମ୍
ଯେଉଁଠି ମଣିଷ ଧାତ୍ରୀ ଫଳର ମାଳା ପିନ୍ଧନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ଠାରୁ ଏହାର ମହିମା ଶୁଣ; ଏହି ମାଳା ସର୍ବପ୍ରକାର ପାପକୁ ଦୂର କରେ, ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଶ୍ମଶାନେଽପି ଯଦା ମୃତ୍ଯୁସ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଯାଦ୍ଦୈଵଯୋଗତଃ । ଗଙ୍ଗାମରଣଜଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସଂପ୍ରାପ୍ନୋତି ନ ସଂଶଯଃ
ଯଦି ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଶ୍ମଶାନରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବାର ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପାପିନଃ ସର୍ଵେ ପାପଜାଲୈଃ ସୁଦାରୁଣୈଃ । ସଦ୍ଯ ଏଵ ପ୍ରମୁଚ୍ଯଂତେ ଜନ୍ମକୋଟିଶତୈରପି
ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ପାପୀମାନେ ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ପାପର ଜାଳରୁ ସାଥିକ୍ଷଣରେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଶତ କୋଟି ଜନ୍ମରୁ ଆସୁଥିବା ପାପରେ ବନ୍ଧିତ।
ନିତ୍ଯଂ ଗୃହ୍ଣାତି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଯୋ ଧାତ୍ରୀଫଲକର୍ଦ୍ଦମମ୍ । ଦିନେ ଦିନେ ଲଭେତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ସଂପ୍ରାପ୍ନୋତି ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ପ୍ରତିଦିନ ଧାତ୍ରୀ ଫଳର କର୍ଦ୍ଦମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଧାତ୍ରୀତରୁଂ ଚ ଯୋ ହଂତି ସର୍ଵଦେଵଗଣାଶ୍ରଯମ୍ । ସ ଦଦାତି ହରେରଂଗେ ଘାତଂ ନାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ମଣିଷ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଧାତ୍ରୀ ଗଛକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ସେ ହରିଙ୍କ ଦେହକୁ ଆଘାତ କରେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସର୍ଵଦେଵମଯୀ ଧାତ୍ରୀ ଵିଶେଷାତ୍କେଶଵପ୍ରିଯା । ସମ୍ଯଗ୍ଵକ୍ତୁଂ ଗୁଣଂ ତସ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମଣାପି ନ ଶକ୍ଯତେ
ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ମିଶ୍ରଣ ଏବଂ ବିଶେଷ କରି କେଶବଙ୍କ ପ୍ରିୟ; ତାଙ୍କର ଗୁଣକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଧାତ୍ର୍ଯାସ୍ତୁଲସ୍ଯା ଵିଦଧାତି ଭକ୍ତିଂ ଯୋ ମାନଵୋ ଜ୍ଞାତସମସ୍ତତତ୍ଵଃ । ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ଭୋଗାନ୍ସକଲାଂ ସ୍ତତୋଂଽତେ ସ ମୁକ୍ତିମାପ୍ନୋତି ହରେଃ ପ୍ରସାଦାତ୍
ଯେଉଁ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣି, ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀରେ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଶେଷରେ ହରିଙ୍କ କୃପାରେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଜୈମିନିରୁଵାଚ- ଭୂଯ ଏଵ ମହାଭାଗ ତୁଲସ୍ଯାଃ ପାପନାଶନମ୍ । ଅତିଥେଃ ପୂଜନସ୍ଯାପି ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ଵିସ୍ତରାତ୍
ଜୈମିନି କହିଲେ— ହେ ମହାଭାଗ, ତୁଳସୀର ପାପନାଶକ ଶକ୍ତି ଓ ଅତିଥି ପୂଜନର ମହିମା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ମୋତେ କୁହ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ତତୋ ଵ୍ଯାସୋ ମହାତେଜାସ୍ତୁଲସ୍ଯା ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵକ୍ତୁମାରେଭେ ଶୃଣ୍ଵତାଂ ପାପନାଶନମ୍
ସୂତ କହିଲେ— ତାପରେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ୟାସଦେବ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ତୁଳସୀର ପାପନାଶକ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଇଯଂ ସାକ୍ଷାନ୍ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ତୁଲସୀ ଭଗଵତ୍ପ୍ରିଯା । ତସ୍ମାଦିମାଂ ନ ପଶ୍ଯଂତି ଵୃକ୍ଷଜ୍ଞାନେନ ଜୈମିନେ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏହି ତୁଳସୀ ସ୍ୱୟଂ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରିୟା; ତେଣୁ, ହେ ଜୈମିନି, ତୁଳସୀକୁ କେବଳ ଗଛ ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସଦୈଵ ତୁଲସୀଂ ମର୍ତ୍ଯୋ ଯଥୈଵ ଭୁଵି ସେଵତେ । ତଥୈଵ ସେନ୍ଦ୍ରା ଵିବୁଧାଃ ସେଵଂତେ ତଂ ସୁରାଲଯେ
ମଣିଷ ଯେପରି ଭୂମିରେ ତୁଳସୀର ସେବା କରେ, ସେପରି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ଦେବଲୋକରେ ତାଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି।
ପରବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପେଯଂ ତୁଲସୀ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି । ତତ୍ରୈଵ କୁଶଲଂ ସର୍ଵଂ ସୁଦୃଢଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ମଯା
ଯେଉଁଠି ତୁଳସୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ସେ ପରବ୍ରହ୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି; ସେଠି ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ରହିଥାଏ, ଏହି କଥା ମୁଁ କହୁଛି।
ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ଯସ୍ତୋଯଂ ପାତକଵାନପି । ତୁଲସୀପତ୍ରଗଲିତଂ ସ ଯାତି ହରିସନ୍ନିଧିମ୍
ଯେଉଁ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଝରିଥିବା ପାଣି ପାଆନ୍ତି, ସେ ପାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
ତୁଲସୀମୃତ୍ତିକାପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ଯୋ ମୃତ୍ଯୁସମଯେ ଵହେତ୍ । ସ ମୁକ୍ତଃ ସକଲୈଃ ପାପୈଃ ପୁରଂ ଗଚ୍ଛତି ଚକ୍ରିଣଃ
ଯେଉଁଠି ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ତୁଳସୀ ମାଟିର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି, ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କ ନଗରକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଯସ୍ଯ ସ୍ଯାତ୍ତୁଲସୀପତ୍ରଂ ମୁଖେ ଶିରସି କର୍ଣଯୋଃ । ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ତସ୍ଯ ସ୍ଵାମୀ ନ ଭାସ୍କରିଃ
ଯେଉଁ ମଣିଷଙ୍କ ମୁଖ, ମୁଣ୍ଡ କିମ୍ବା କାନରେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଥାଏ, ମୃତ୍ୟୁବେଳେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି।
ପଵିତ୍ରନାମା ସୁମତିର୍ବଭୂଵ ପରମାର୍ଥଵିତ୍ । ବଭୂଵ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ତସ୍ଯ ବହୁଲା ନାମ ଧାରିଣୀ
ପବିତ୍ର ନାମକ ଏକ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କର ଜନାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ବହୁଳା ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ।
ସଦ୍ଵଂଶପ୍ରଭଵା ସାଧ୍ଵୀ ପତିସେଵାପରାଯଣା । ଅନପତ୍ଯପତିର୍ନାମ ତତ୍ରୈକୋସ୍ତି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ସେ ବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏକ ସତୀ ଜନାନୀ, ପତି ସେବାରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ; ସେଠାରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନାମ ଥିଲା ଅନପତ୍ୟପତି।
ସଖ୍ଯଂ ତେନ ପଵିତ୍ରୋଽସୌ ଚକାର ଦ୍ଵିଜସେଵିନା । ତତୋଽନପତ୍ଯପତିନା କଥାଲୋଭେନ ସତ୍ତମଃ
ସେ ପବିତ୍ର ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣସେବୀ ଜଣେ ସହିତ ସାଖ୍ୟତା କଲେ । ତାପରେ, ସେ ଅପତ୍ୟ ଓ ସ୍ତ୍ରୀବିହୀନ ଥିବାରୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଣେ କଥା ଶୁଣିବା ଆଗ୍ରହରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହେଲେ ।
ଉପଵିଷ୍ଟଃ ପଵିତ୍ରୋଽସୌ ସ୍ନେହାଦେକଵରାସନେ । ତତ୍ରାଂତରେ ମହାତେଜା ଲୋମଶୋ ନାମ ସ ଦ୍ଵିଜଃ
ସେ ପବିତ୍ର ଜଣେ ସ୍ନେହରେ ଏକ ଆସନରେ ବସିଲେ । ସେ ସମୟରେ, ବଡ଼ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଲୋମଶ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ।
କଥଯଂତୌ କଥାଶ୍ଚିତ୍ରାଃ ସମାଗତ୍ଯ ଦଦର୍ଶ ତୌ । ଅଥ ତଂ ଲୋମଶଂ ଵିପ୍ରଂ ଵିପ୍ରାଵୁତ୍ଥାଯ ପୀଠତଃ
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ । ତାପରେ, ସେ ଦୁଇଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସନରୁ ଉଠି ଲୋମଶଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କଲେ ।
ପାଦ୍ଯାର୍ଘ୍ଯାଚମନୀଯାଦ୍ଯୈଃ ପୂଜଯାମାସତୁଶ୍ଚ ତୌ । ସୁପ୍ରୀତୋ ଲୋମଶସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ନାରାଯଣପରାଯଣଃ
ସେମାନେ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଆଚମନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ । ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାରେ ଲୋମଶ ସେମାନେ ଉପରେ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ।
ଉଵାସ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନେ କୀର୍ତଯନ୍ହରିମ୍ । ଆସନସ୍ଥଂ ମହାତ୍ମାନଂ ଲୋମଶଂ ତଂ କୃତାଞ୍ଜଲିମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଣେ ଆସନରେ ବସି ହରିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ । ସେ ଦୁଇଜଣ ଜଣେ ହାତ ଜୋଡି ଆସନରେ ବସିଥିବା ମହାତ୍ମା ଲୋମଶଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ।
ପଵିତ୍ରାନାପତ୍ଯମୁନୀ ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରାହତୁର୍ଲୋମଶମ୍ । ଭଗଵନ୍ସର୍ଵଧର୍ମଜ୍ଞ ତ୍ଵତ୍ପାଦଯୁଗଲୈର୍ନୃଭିଃ
ଅପତ୍ୟହୀନ ମୁନି ପବିତ୍ର ଭକ୍ତି ସହିତ ଲୋମଶଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଭଗବନ୍, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା, ଆପଣଙ୍କର ଚରଣ ଦ୍ୱୟ ଦେଖି—'