ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯଂତରଂ ଦେହଂ ଵେଷ୍ଟିତଂ ପାପକୋଟିଭିଃ । ମୁଚ୍ଯଂତେ ଵାସରେ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଯେ କୁର୍ଵଂତି ପ୍ରଜାଗରମ୍
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଦେହ ଭିତରେ ବାହାରେ ଅନେକ ପାପରେ ଘେରାଯାଇଛି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦିନରେ ଜାଗରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି ।
କୂର୍ପରଂ ଯମଦୂତାନାଂ ଦତ୍ତଂ ତେନ ଯମସ୍ଯ ଚ । କୃତ୍ଵା ଜାଗରଣଂ ଵିଷ୍ଣୋରଵିଦ୍ଧଂ ଦ୍ଵାଦଶୀଵ୍ରତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗରଣ କରି, ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ, ସେ ଯମର ଦୂତମାନେ ଓ ଯମଙ୍କ ହାତକୁ ଦେଇଦିଅନ୍ତି ।
ସ୍ଵର୍ଗାପେକ୍ଷା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁକ୍ତା ତେ ନୈଵ ସଂଶଯଃ । ଵାଂଛିତଂ ନାରକଂ ସୌଖ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଧଂ କୃତ୍ଵା ହରେର୍ଦିନମ୍
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ହରିଙ୍କର ଦିନ ଭଙ୍ଗ କଲେ ନରକର ସୁଖ ମଧ୍ୟ ମିଳେ ।
ନିହତାଃ ପିତରସ୍ତେନ ଦେଵାନାଂ ଵୈ ଵଧଃ କୃତଃ । ଦତ୍ତଂ ରାଜ୍ଯଂ ତୁ ଦୈତ୍ଯାନାଂ କୃତ୍ଵା ଵିଦ୍ଧଂ ହରେର୍ଦିନମ୍
ହରିଙ୍କର ଦିନ ଭଙ୍ଗ କଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ମରିଯାଆନ୍ତି, ଦେତ୍ୟମାନେ ରାଜ୍ୟ ପାଆନ୍ତି ।
ଯୋ ନୃତ୍ଯତି ପ୍ରହୃଷ୍ଟାତ୍ମା କୃତ୍ଵା ଵୈ କରତାଡନମ୍ । ଗୀତଂ କୁର୍ଵନ୍ମୁଖେନାପି ଦର୍ଶଯନ୍କୌତୁକାନ୍ବହୂନ୍
ଯିଏ ଆନନ୍ଦରେ ହୃଦୟ ଭରି, ହାତ ତାଳି ଦେଇ ନାଚେ, ମୁଁହରେ ଗୀତ ଗାଏ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦ ଦେଖାଏ—
ପୁରତୋ ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣେ ସ୍ଥିତଃ । ପଠନ୍କୃଷ୍ଣଚରିତ୍ରାଣି ରଂଜଯନ୍ଵୈଷ୍ଣଵାନ୍ଗଣାନ୍
ଯିଏ ରାତିରେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ିଅଛି, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଚରିତ୍ର ପଢ଼ୁଛି, ଓ ଭକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି—
ମୁଖେନ କୁରୁତେ ଵାଦ୍ଯଂ ସଂପ୍ରହୃଷ୍ଟତନୂରୁହଃ । ଦର୍ଶଯନ୍ଵିଵିଧାନ୍ଭୃତ୍ଯାନ୍ସ୍ଵେଚ୍ଛାଲାପାନ୍ପ୍ରକାରଯନ୍
ଯିଏ ମୁଁହରେ ବାଦ୍ୟ ଚାଲାଏ, ଶରୀର ଆନନ୍ଦରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ, ବିଭିନ୍ନ ପରିଚାରକଙ୍କୁ ଦେଖାଏ ଓ ଇଚ୍ଛାମତେ କଥା କହେ—
ଭାଵୈରେତୈର୍ନରୋ ଯସ୍ତୁ କୁରୁତେ ଜାଗରେ ହରେଃ । ନିମିଷେନିମିଷେ ପୁଣ୍ଯଂ ତୀର୍ଥକୋଟିଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ ଯିଏ ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗରଣ କରେ, ସେ ପ୍ରତିଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କୋଟି କୋଟି ତୀର୍ଥର ଫଳ ପାଏ ।
ଅନୁଦ୍ଵିଗ୍ନମନା ଯସ୍ତୁ ଧୂପନୀରାଜନଂ ହରେଃ । କୁରୁତେ ଜାଗରେ ରାତ୍ରୌ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପାଧିପୋ ଭଵେତ୍
ଯିଏ ଅଚଞ୍ଚଳ ମନରେ, ରାତିରେ ହରିଙ୍କର ଜାଗରଣ କରି, ଧୂପ ଓ ଦୀପ ଦେଇ ପୂଜା କରେ, ସେ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ ।
ଯାନି କାନି ଚ ପାପାନି ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାସମାନି ଚ । କୃଷ୍ଣା ହ ଜାଗରାତ୍ତାନି ଵିଲଯଂ ଯାଂତି ଖଂଡଶଃ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପାପ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ସମାନ ଦୁଷ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଜାଗରଣ ଦ୍ୱାରା ଏସବୁ ଟୁକୁଡ଼ି ଟୁକୁଡ଼ି ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ।
ଏକତଃ କ୍ରତଵଃ ସର୍ଵେ ସମାପ୍ତଵରଦକ୍ଷିଣାଃ । ଏକତୋ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଜାଗରଃ କୃଷ୍ଣଵଲ୍ଲଭଃ
ଏକପଟେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଅନ୍ୟପଟେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗରଣ, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପ୍ରିୟ ।
ତତ୍ର କାଶୀ ପୁଷ୍କରଂ ଚ ପ୍ରଯାଗଂ ନୈମିଷଂ ଗଯା । ଶାଲଗ୍ରାମମହାକ୍ଷେତ୍ରମର୍ବୁଦାରଣ୍ଯମେଵ ଚ
ସେଠାରେ କାଶୀ, ପୁଷ୍କର, ପ୍ରୟାଗ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟ, ଗୟା, ଶାଳଗ୍ରାମ ମହାକ୍ଷେତ୍ର ଓ ଅର୍ବୁଦ ଅରଣ୍ୟ ଅଛି ।
ପୌଷ୍କରଂ ମଥୁରା ତତ୍ର ସର୍ଵତୀର୍ଥାନି ଚୈଵ ହି । ଯଜ୍ଞା ଵେଦାଶ୍ଚ ଚତ୍ଵାରୋ ଵ୍ରଜଂତି ହରିଜାଗରମ୍
ସେଠାରେ ପୁଷ୍କର, ମଥୁରା ଓ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଚାରିଟି ବେଦ ଓ ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଜାଗରଣକୁ ଯାଆନ୍ତି ।
ଗଂଗା ସରସ୍ଵତୀ ତାପୀ ଯମୁନା ଚ ଶତଦ୍ରୁକା । ଚଂଦ୍ରଭାଗା ଵିତସ୍ତା ଚ ନଦ୍ଯଃ ସର୍ଵାସ୍ତୁ ତତ୍ର ଵୈ
ଗଙ୍ଗା, ସରସ୍ୱତୀ, ତାପୀ, ଯମୁନା, ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ବିତସ୍ତା—ସମସ୍ତ ନଦୀ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି ।
ସରାଂସି ଚ ହ୍ରଦାଃ ସର୍ଵେ ସମୁଦ୍ରାଃ ସର୍ଵ ଏଵ ହି । ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଚ୍ଛଂତି କୃଷ୍ଣଜାଗରମ୍
ସମସ୍ତ ଝିଲି, ପୋଖରୀ ଓ ସମୁଦ୍ରମାନେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏକାଦଶୀରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଜାଗରଣକୁ ଯାଆନ୍ତି ।
ସ୍ପୃହଣୀଯା ହି ଦେଵାନାଂ ଯେ ନରାଃ କୃଷ୍ଣଜାଗରେ । ନୃତ୍ଯଂତି ଗୀତଂ କୁର୍ଵଂତି ଵୀଣାଵାଦ୍ଯପ୍ରହର୍ଷିତାଃ
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଜାଗରଣରେ ନାଚନ୍ତି, ଗାନ କରନ୍ତି ଓ ବୀଣା ବାଜାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଇର୍ଷ୍ୟା କରନ୍ତି ।
ଏଵଂ ଜାଗରଣଂ କୃତ୍ଵା ସଂପୂଜ୍ଯ ଚ ମହାହରିମ୍ । ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପାରଣଂ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ଵୈଷ୍ଣଵୈଃ ସହ
ଏଭଳି ଜାଗରଣ କରି, ମହାହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁଯାୟୀ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ସହିତ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ବ୍ରହ୍ମନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵାଦଶୀମାହାତ୍ମ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ । ଦ୍ଵାଦଶୀ ତୁ ସଦା ଜ୍ଞେଯା ପୁତ୍ରଦା ମୋକ୍ଷଦାଯିନୀ
ମହାଦେବ କହିଲେ— ଶୁଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ତୋତେ ଦ୍ୱାଦଶୀର ସର୍ବୋତ୍ତମ ମହିମା କହିବି; ଦ୍ୱାଦଶୀ ସଦା ସନ୍ତାନ ଦେଇଥିବା ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରାତଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ହରିଂ ପୂଜ୍ଯ ଉପଵାସଂ ସମର୍ପଯେତ୍ । ଅଜ୍ଞାନତିମିରାଂଧସ୍ଯ ଵ୍ରତେନାନେନ କେଶଵ
ସକାଳେ ସ୍ନାନ କରି, ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଉପବାସ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ହେ କେଶବ, ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୁଏ।
ପ୍ରସୀଦ ସୁମୁଖୋ ଭୂତ୍ଵା ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟିପ୍ରଦୋ ଭଵ । ପାରଣଂ ଚ ତତଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଯଥାସଂଭଵମଗ୍ରତଃ
ହେ ସୁମୁଖ, ଦୟା କର, ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ଦେ; ତାପରେ ସମ୍ଭବ ଅନୁଯାୟୀ ଠିକ୍ ଭାବେ ପାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଅତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ଯଥେଷ୍ଟଂ ତୁ କାରଯେଚ୍ଚ ଯଥାଵିଧି । ଯଦା ତୁ ଦ୍ଵାଦଶୀ ସ୍ଵଲ୍ପା ପାରଣେନ ଭଵେଦ୍ଦିଵଜ
ତାପରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାଅନୁଯାୟୀ ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଅତି କ୍ଷୁଦ୍ର ହୁଏ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେହିଅନୁଯାୟୀ ପାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତଦା ରାତ୍ରୌ ତୁ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ପାରଣଂ ମୁକ୍ତିମିଚ୍ଛତା । ତଦା ନ ରାତ୍ରିଦୋଷଃ ସ୍ଯାନ୍ନିଷିଦ୍ଧଂ ନ ଭଵେତ୍କ୍ଵଚିତ୍
ଯେଉଁମାନେ ମୋକ୍ଷ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଇ ରାତିରେ ପାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ସେ ସମୟରେ ରାତିର ଦୋଷ ନାହିଁ, କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନିଷିଦ୍ଧ ନୁହେଁ।
ଯଦୁକ୍ତଂ ନିଶି ନ ସ୍ନାଯାନ୍ମହାନିଶି ନ ଭୋଜଯେତ୍ । ତତ୍ପୂର୍ଵପରଯାମାଭ୍ଯାଂ ଦିନଵତ୍କର୍ମ କାରଯେତ୍
ଯେଉଁଥିରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ, ରାତିରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଦେରିରାତିରେ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସେଗୁଡିକୁ ଦିନର ଦୁଇ ଯାମରେ ଦିନର କାର୍ଯ୍ୟ ପରି କରିବା ଉଚିତ।
ଯଦା ଭଵତି ସ୍ଵଲ୍ପା ତୁ ଦ୍ଵାଦଶୀ ପାରଣେ ଦିନେ । ଉଷଃକାଲେ ଦ୍ଵଯଂ କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରାତର୍ମଧ୍ଯାହ୍ନିକଂ ତଥା
ଯେତେବେଳେ ପାରଣ ଦିନ ଦ୍ୱାଦଶୀ କ୍ଷୁଦ୍ର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରଭାତେ ସକାଳ ଏବଂ ମଧ୍ୟାହ୍ନର କାର୍ଯ୍ୟ ଉଭୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଦ୍ଵାଦଶୀ ସାଧିତା ଯେନ ନରେଣ ଭୁଵି ସର୍ଵଦା । ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯମହଂ ଵକ୍ତୁଂ ନ ସମର୍ଥୋ ଵିଶେଷତଃ
ଏଠି ପୃଥିବୀରେ ଯିଏ ସଦା ଦ୍ୱାଦଶୀ ଉପବାସ କରେ, ସେଠି ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ କେତେ ଅଛି ମୁଁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିପାରିବି ନାହିଁ।
ସାଧଯିତ୍ଵାଖିଲାନ୍କାମାନ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଯୁଶ୍ଚ ମହାଜନାଃ । ଅଂବରୀଷାଦଯଃ ସର୍ଵେ ଯେ ଭକ୍ତା ଭୁଵି ଵିଶ୍ରୁତାଃ
ଅମ୍ବରୀଷ ଓ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଭକ୍ତମାନେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି।
ଦ୍ଵାଦଶୀଂ ସାଧଯିତ୍ଵା ତୁ ତେ ଗତା ଵିଷ୍ଣୁସଦ୍ମନି । ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ପୁନଃ ସତ୍ଯଂ ଯଦୁକ୍ତଂ ତୁ ମଯା ତଵ
ଦ୍ୱାଦଶୀ ଉପବାସ କରି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନିବାସକୁ ଯାଇଛନ୍ତି; ମୁଁ ତୋତେ ଯାହା କହିଛି, ସେଠାରେ ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ, ପୁଣି ସତ୍ୟ।
ନାସ୍ତି ଵିଷ୍ଣୁସମୋ ଦେଵୋ ନ ତିଥିର୍ଦ୍ଵାଦଶୀସମା । ଅତ୍ର ଦତ୍ତଂ ଚ ଭୁକ୍ତଂ ଚ ତଥା ପୂଜାଦିକଂ ଚ ଯତ୍
ବିଷ୍ଣୁ ସମାନ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ସମାନ କୌଣସି ତିଥି ନାହିଁ; ଏଠାରେ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ଭୋଗ କରାଯାଏ, ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେସବୁ ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ପାଏ।
ତତ୍ସର୍ଵଂ ପୂର୍ଣତାଂ ଯାତି ପୂଜିତେ ମାଧଵେ ସତି । କିଂ ପୁନର୍ବହୁନୋକ୍ତେନ ଭକ୍ତାନାଂ ଵଲ୍ଲଭୋ ହରିଃ
ମାଧବଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ; ଏଠି ଅଧିକ କିଛି କହିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ହରି ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ।
ପ୍ରଦଦାତ୍ଯଖିଲାନ୍କାମାନ୍ଯାଵଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵମ୍ । ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ଚୈଵ ଯଦ୍ଦତ୍ତଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ ସଫଲଂ ଭଵେତ୍
ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଳୟ ନ ହୁଏ; ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ସେସବୁ ସଫଳ ହୁଏ।