ପରାପଵାଦସଂଯୁକ୍ତଂ ମନଃ ପ୍ରାସାଦ ଵର୍ଜିତମ୍ । ଶାସ୍ତ୍ରହୀନମଗାଂଧର୍ଵଂ ତଥା ଦୀପଵିଵର୍ଜିତମ୍
ଯେଉଁ ମନ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ମନ୍ଦିର ନାହିଁ, ଶାସ୍ତ୍ର ନାହିଁ, ସଙ୍ଗୀତ ନାହିଁ ଏବଂ ଦୀପ ନାହିଁ—
ଶକ୍ତ୍ଯୋପଚାରରହିତମୁଦାସୀନଂ ସନିଂଦନମ୍ । କଲିଯୁକ୍ତଂ ଵିଶେଷେଣ ଜାଗରଂ ନଵଧା ମତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଶକ୍ତି ସହିତ ଉପଚାର ନାହିଁ, ଅନାସକ୍ତ ଭାବ, ନିନ୍ଦା ସହିତ, ବିଶେଷକରି କଳିଯୁଗର ପ୍ରଭାବ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଜାଗରଣ ନବ ପ୍ରକାରର ମନାଯାଏ ।
ସଶାସ୍ତ୍ରଂ ଜାଗରଂ ଯଚ୍ଚ ନୃତ୍ଯଗାଂଧର୍ଵସଂଯୁତମ୍ । ସଵାଦ୍ଯଂ ତାଲାସଂଯୁକ୍ତଂ ସଦୀପଂ ମଧୁଭିର୍ଯୁତମ୍
ଯେଉଁ ଜାଗରଣ ଶାସ୍ତ୍ର, ନୃତ୍ୟ, ସଙ୍ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ତାଳ, ଦୀପ ଏବଂ ମଧୁ ସହିତ ହୁଏ—
ଉଚ୍ଚାରୈସ୍ତୁ ସମାଯୁକ୍ତଂ ଯଥୋକ୍ତୈର୍ଭକ୍ତିଭାଵିତୈଃ । ପ୍ରସନ୍ନଂ ତୁଷ୍ଟିଜନନଂ ସଂମୂଢଂ ଲୋକରଂଜନମ୍
ଯଥାଯଥ ଉଚ୍ଚାରଣ, ଭକ୍ତିଭାବ, ମନୋହରତା, ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ଲୋକମାନେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ—ଏପରି ଜାଗରଣ ହୁଏ ।
ଗୁଣୈର୍ଦ୍ଵାଦଶଭିର୍ଯୁକ୍ତଂ ଜାଗରଂ ମାଧଵପ୍ରିଯମ୍ । କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ତତ୍ପ୍ରଯତ୍ନେନ ପକ୍ଷଯୋଃ ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣଯୋଃ
ବାରଟି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଏହି ଜାଗରଣ ମାଧବଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଏହା ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ ଦୁଇଟିରେ ଉତ୍ସାହରେ କରିବା ଉଚିତ ।
କିଂ ଵ୍ରତୈର୍ବହୁଭିଶ୍ଚୀର୍ଣୈସ୍ତୀର୍ଥଵାସେନ ତସ୍ଯ କିମ୍ । ଦ୍ଵାଦଶୀଵାସରେ ପ୍ରାପ୍ତେ ନ କୁର୍ଯାଜ୍ଜାଗରଂ ହରେଃ
ଅନେକ ବ୍ରତ କିମ୍ବା ତୀର୍ଥବାସ କରିଲେ କଣ ଲାଭ, ଯଦି ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଆସିଲେ ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗରଣ କରାଯାଏନାହିଁ?
ପ୍ରଵାସେନ ତ୍ଯଜେଦ୍ଯସ୍ତୁ ପଥିସ୍ଵିନ୍ନୋଽପି ଵାଡଵ । ଜାଗରଂ ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ତୁ ସମେ ପ୍ରିଯଃ
ଯିଏ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଜାଗରଣ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ ଯେଉଁଠି ଥାଉନାହିଁ କିମ୍ବା ଯାତ୍ରାରେ ଥାଉ, ସେ ମୋ ପ୍ରିୟ ଅଟୁଟ ରହେ ।
ମଦ୍ଭକ୍ତୋ ନ ହରେଃ କୁର୍ଯାଜ୍ଜାଗରଂ ପାପମୋହିତଃ । ଵ୍ଯର୍ଥଂ ମତ୍ପୂଜନଂ ତସ୍ଯ ମତ୍ପୂଜ୍ଯଂ ଯୋ ନ ପୂଜଯେତ୍
ମୋର ଭକ୍ତ ଯଦି ପାପରେ ମୁହଁ ଦେଇ ହରିଙ୍କ ଜାଗରଣ କରେନାହିଁ, ତାଙ୍କର ମୋ ପୂଜା ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ, କାରଣ ସେ ଯାହାକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ, ତାହାକୁ ପୂଜା କରେନାହିଁ ।
ନ ଶୈଵୋ ନ ଚ ସୌରୋଽସୌ ନ ଶାକ୍ତୋ ଗଣସେଵକଃ । ଯୋ ଭୁଂକ୍ତେ ଵାସରେ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଜ୍ଞେଯଃ ପଶ୍ଵଧିକୋ ହି ସଃ
ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦିନରେ ଖାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ନ ଶିବଭକ୍ତ, ନ ସୂର୍ଯ୍ୟଭକ୍ତ, ନ ଶକ୍ତିଭକ୍ତ, ନ ଗଣେଶଙ୍କର ପୂଜାରି । ଏହା ଜାଣ, ସେମାନେ ପଶୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ନିମ୍ନ ।
ଵିପ୍ରିଯଂ ଚ କୃତଂ ତେନ ଦୁଷ୍ଟେନୈଵ ଚ ପାପିନା । ମଦ୍ଭକ୍ତିବଲମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଯୋ ଭୁଂକ୍ତେ ଵୈ ହରେର୍ଦିନେ
ଯେଉଁ ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ ପାପୀ ବ୍ୟକ୍ତି, ମୋର ଭକ୍ତିର ଶକ୍ତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ହରିଙ୍କର ଦିନରେ ଖାଏ, ସେ ଯେଉଁ ଅପକାର କରେ, ସେ ସବୁ ଅପକାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପ୍ରିୟ ।
ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯଂତରଂ ଦେହଂ ଵେଷ୍ଟିତଂ ପାପକୋଟିଭିଃ । ମୁଚ୍ଯଂତେ ଵାସରେ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଯେ କୁର୍ଵଂତି ପ୍ରଜାଗରମ୍
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଦେହ ଭିତରେ ବାହାରେ ଅନେକ ପାପରେ ଘେରାଯାଇଛି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦିନରେ ଜାଗରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି ।
କୂର୍ପରଂ ଯମଦୂତାନାଂ ଦତ୍ତଂ ତେନ ଯମସ୍ଯ ଚ । କୃତ୍ଵା ଜାଗରଣଂ ଵିଷ୍ଣୋରଵିଦ୍ଧଂ ଦ୍ଵାଦଶୀଵ୍ରତମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗରଣ କରି, ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତକୁ ଭଙ୍ଗ କରେ, ସେ ଯମର ଦୂତମାନେ ଓ ଯମଙ୍କ ହାତକୁ ଦେଇଦିଅନ୍ତି ।
ସ୍ଵର୍ଗାପେକ୍ଷା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁକ୍ତା ତେ ନୈଵ ସଂଶଯଃ । ଵାଂଛିତଂ ନାରକଂ ସୌଖ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଧଂ କୃତ୍ଵା ହରେର୍ଦିନମ୍
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି; ହରିଙ୍କର ଦିନ ଭଙ୍ଗ କଲେ ନରକର ସୁଖ ମଧ୍ୟ ମିଳେ ।
ନିହତାଃ ପିତରସ୍ତେନ ଦେଵାନାଂ ଵୈ ଵଧଃ କୃତଃ । ଦତ୍ତଂ ରାଜ୍ଯଂ ତୁ ଦୈତ୍ଯାନାଂ କୃତ୍ଵା ଵିଦ୍ଧଂ ହରେର୍ଦିନମ୍
ହରିଙ୍କର ଦିନ ଭଙ୍ଗ କଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ମରିଯାଆନ୍ତି, ଦେତ୍ୟମାନେ ରାଜ୍ୟ ପାଆନ୍ତି ।
ଯୋ ନୃତ୍ଯତି ପ୍ରହୃଷ୍ଟାତ୍ମା କୃତ୍ଵା ଵୈ କରତାଡନମ୍ । ଗୀତଂ କୁର୍ଵନ୍ମୁଖେନାପି ଦର୍ଶଯନ୍କୌତୁକାନ୍ବହୂନ୍
ଯିଏ ଆନନ୍ଦରେ ହୃଦୟ ଭରି, ହାତ ତାଳି ଦେଇ ନାଚେ, ମୁଁହରେ ଗୀତ ଗାଏ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦ ଦେଖାଏ—
ପୁରତୋ ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣେ ସ୍ଥିତଃ । ପଠନ୍କୃଷ୍ଣଚରିତ୍ରାଣି ରଂଜଯନ୍ଵୈଷ୍ଣଵାନ୍ଗଣାନ୍
ଯିଏ ରାତିରେ ବାସୁଦେବଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ିଅଛି, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଚରିତ୍ର ପଢ଼ୁଛି, ଓ ଭକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି—
ମୁଖେନ କୁରୁତେ ଵାଦ୍ଯଂ ସଂପ୍ରହୃଷ୍ଟତନୂରୁହଃ । ଦର୍ଶଯନ୍ଵିଵିଧାନ୍ଭୃତ୍ଯାନ୍ସ୍ଵେଚ୍ଛାଲାପାନ୍ପ୍ରକାରଯନ୍
ଯିଏ ମୁଁହରେ ବାଦ୍ୟ ଚାଲାଏ, ଶରୀର ଆନନ୍ଦରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ, ବିଭିନ୍ନ ପରିଚାରକଙ୍କୁ ଦେଖାଏ ଓ ଇଚ୍ଛାମତେ କଥା କହେ—
ଭାଵୈରେତୈର୍ନରୋ ଯସ୍ତୁ କୁରୁତେ ଜାଗରେ ହରେଃ । ନିମିଷେନିମିଷେ ପୁଣ୍ଯଂ ତୀର୍ଥକୋଟିଫଲଂ ସ୍ମୃତମ୍
ଏଭଳି ଭାବରେ ଯିଏ ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗରଣ କରେ, ସେ ପ୍ରତିଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କୋଟି କୋଟି ତୀର୍ଥର ଫଳ ପାଏ ।
ଅନୁଦ୍ଵିଗ୍ନମନା ଯସ୍ତୁ ଧୂପନୀରାଜନଂ ହରେଃ । କୁରୁତେ ଜାଗରେ ରାତ୍ରୌ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପାଧିପୋ ଭଵେତ୍
ଯିଏ ଅଚଞ୍ଚଳ ମନରେ, ରାତିରେ ହରିଙ୍କର ଜାଗରଣ କରି, ଧୂପ ଓ ଦୀପ ଦେଇ ପୂଜା କରେ, ସେ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ ।
ଯାନି କାନି ଚ ପାପାନି ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାସମାନି ଚ । କୃଷ୍ଣା ହ ଜାଗରାତ୍ତାନି ଵିଲଯଂ ଯାଂତି ଖଂଡଶଃ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପାପ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ସମାନ ଦୁଷ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଜାଗରଣ ଦ୍ୱାରା ଏସବୁ ଟୁକୁଡ଼ି ଟୁକୁଡ଼ି ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ।
ଏକତଃ କ୍ରତଵଃ ସର୍ଵେ ସମାପ୍ତଵରଦକ୍ଷିଣାଃ । ଏକତୋ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଜାଗରଃ କୃଷ୍ଣଵଲ୍ଲଭଃ
ଏକପଟେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଅନ୍ୟପଟେ ଦେବମାନଙ୍କ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜାଗରଣ, କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପ୍ରିୟ ।
ତତ୍ର କାଶୀ ପୁଷ୍କରଂ ଚ ପ୍ରଯାଗଂ ନୈମିଷଂ ଗଯା । ଶାଲଗ୍ରାମମହାକ୍ଷେତ୍ରମର୍ବୁଦାରଣ୍ଯମେଵ ଚ
ସେଠାରେ କାଶୀ, ପୁଷ୍କର, ପ୍ରୟାଗ, ନୈମିଷାରଣ୍ୟ, ଗୟା, ଶାଳଗ୍ରାମ ମହାକ୍ଷେତ୍ର ଓ ଅର୍ବୁଦ ଅରଣ୍ୟ ଅଛି ।
ପୌଷ୍କରଂ ମଥୁରା ତତ୍ର ସର୍ଵତୀର୍ଥାନି ଚୈଵ ହି । ଯଜ୍ଞା ଵେଦାଶ୍ଚ ଚତ୍ଵାରୋ ଵ୍ରଜଂତି ହରିଜାଗରମ୍
ସେଠାରେ ପୁଷ୍କର, ମଥୁରା ଓ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଚାରିଟି ବେଦ ଓ ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଜାଗରଣକୁ ଯାଆନ୍ତି ।
ଗଂଗା ସରସ୍ଵତୀ ତାପୀ ଯମୁନା ଚ ଶତଦ୍ରୁକା । ଚଂଦ୍ରଭାଗା ଵିତସ୍ତା ଚ ନଦ୍ଯଃ ସର୍ଵାସ୍ତୁ ତତ୍ର ଵୈ
ଗଙ୍ଗା, ସରସ୍ୱତୀ, ତାପୀ, ଯମୁନା, ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ବିତସ୍ତା—ସମସ୍ତ ନଦୀ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି ।
ସରାଂସି ଚ ହ୍ରଦାଃ ସର୍ଵେ ସମୁଦ୍ରାଃ ସର୍ଵ ଏଵ ହି । ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଚ୍ଛଂତି କୃଷ୍ଣଜାଗରମ୍
ସମସ୍ତ ଝିଲି, ପୋଖରୀ ଓ ସମୁଦ୍ରମାନେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏକାଦଶୀରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଜାଗରଣକୁ ଯାଆନ୍ତି ।
ସ୍ପୃହଣୀଯା ହି ଦେଵାନାଂ ଯେ ନରାଃ କୃଷ୍ଣଜାଗରେ । ନୃତ୍ଯଂତି ଗୀତଂ କୁର୍ଵଂତି ଵୀଣାଵାଦ୍ଯପ୍ରହର୍ଷିତାଃ
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଜାଗରଣରେ ନାଚନ୍ତି, ଗାନ କରନ୍ତି ଓ ବୀଣା ବାଜାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଇର୍ଷ୍ୟା କରନ୍ତି ।
ଏଵଂ ଜାଗରଣଂ କୃତ୍ଵା ସଂପୂଜ୍ଯ ଚ ମହାହରିମ୍ । ଦ୍ଵାଦଶ୍ଯାଂ ପାରଣଂ କୃତ୍ଵା ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ଵୈଷ୍ଣଵୈଃ ସହ
ଏଭଳି ଜାଗରଣ କରି, ମହାହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁଯାୟୀ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ସହିତ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ବ୍ରହ୍ମନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵାଦଶୀମାହାତ୍ମ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ । ଦ୍ଵାଦଶୀ ତୁ ସଦା ଜ୍ଞେଯା ପୁତ୍ରଦା ମୋକ୍ଷଦାଯିନୀ
ମହାଦେବ କହିଲେ— ଶୁଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ତୋତେ ଦ୍ୱାଦଶୀର ସର୍ବୋତ୍ତମ ମହିମା କହିବି; ଦ୍ୱାଦଶୀ ସଦା ସନ୍ତାନ ଦେଇଥିବା ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରାତଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ହରିଂ ପୂଜ୍ଯ ଉପଵାସଂ ସମର୍ପଯେତ୍ । ଅଜ୍ଞାନତିମିରାଂଧସ୍ଯ ଵ୍ରତେନାନେନ କେଶଵ
ସକାଳେ ସ୍ନାନ କରି, ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଉପବାସ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ହେ କେଶବ, ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୁଏ।
ପ୍ରସୀଦ ସୁମୁଖୋ ଭୂତ୍ଵା ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟିପ୍ରଦୋ ଭଵ । ପାରଣଂ ଚ ତତଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଯଥାସଂଭଵମଗ୍ରତଃ
ହେ ସୁମୁଖ, ଦୟା କର, ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ଦେ; ତାପରେ ସମ୍ଭବ ଅନୁଯାୟୀ ଠିକ୍ ଭାବେ ପାରଣ କରିବା ଉଚିତ।