ନାରଦ ଉଵାଚ- ଅହୋ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପଵିତ୍ରୀକରଣଃ ସଦା । ତସ୍ଯୋପଵାସମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତଂ ହି ତ୍ଵନ୍ମୁଖାଚ୍ଛିଵ
ନାରଦ କହିଲେ— ଆହା, ବିଶ୍ବେଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁ ସଦା ପବିତ୍ର କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଉପବାସର ମହିମା ମୁଁ ତୁମ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଛି, ଶିବ ।
ତଥାପି ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଜାଗରସ୍ଯ ତୁ । କୀଦୃକ୍ଜାଗରମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ରାତ୍ରୋ ଭକ୍ତିସ୍ତୁ କୀଦୃଶୀ
ତଥାପି ମୁଁ ଚାହେଁ, ଜାଗରଣର ମହିମା ଶୁଣିବାକୁ; ଏହି ଜାଗରଣର କେମିତି ମହିମା, ରାତିରେ ଭକ୍ତି କେମିତି ହୁଏ?
ପ୍ରହରେଷୁ ଚ ଯା ପୂଜା ଵଦ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵର ପ୍ରଭୋ । ତ୍ଵଂ ଲୋକେଷୁ ସଦା ପୂଜ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ହି ଦେଵୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ତ୍ଵଂ ହି ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରୋ ଦେଵୋ ଯତୋ ଭକ୍ତିର୍ଜନାର୍ଦନେ
ପ୍ରଭୁ, ରାତିରେ ପ୍ରତି ପ୍ରହରରେ କେମିତି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ତାହା କହ; ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସଦା ପୂଜିତ, ତୁମେ ଦେବ ଜନାର୍ଦନ; ତୁମେ ବିଶ୍ବେଶ୍ୱର ଦେବ, ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ।
ସର୍ଵେଷାଂ ଚୈଵ ଭକ୍ତାନାଂ ତ୍ଵଂ ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉମାପତିଃ । ଲୋକେସ୍ମିନ୍ସର୍ଵଦା ଭକ୍ତ୍ଯା ତଵାଖ୍ଯା ଵର୍ତ୍ତତେ ସଦା
ସମସ୍ତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉମାପତି; ଏହି ଲୋକରେ ତୁମର ଖ୍ୟାତି ସଦା ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ରହିଛି ।
ଅତୋ ଯେନ ପ୍ରକାରେଣ ଲୋକାନାଂ ମୁକ୍ତିରେଵ ଚ । ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵର ଵଦ ତ୍ଵଂ ତୁ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଜାଗରସ୍ଯ ତୁ
ଏହିପରି ହେଲେ, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ଲୋକମାନଙ୍କର ମୁକ୍ତି କେମିତି ହୁଏ ଏବଂ ଜାଗରଣର ମହିମା କଣ, ଦୟାକରି ଆପଣ କହନ୍ତୁ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ-। ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ଜନୋ ଵିଷ୍ଣୁଂ ରାତ୍ରୌ ସଂପୂଜ୍ଯ ଭକ୍ତିତଃ । କୁର୍ଯାଜ୍ଜାଗରଣଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପୁରତୋ ଵୈଷ୍ଣଵୈଃ ସହ
ମହାଦେବ କହିଲେ— ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ରାତିରେ ଭକ୍ତିସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ସହ ଏକାଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଗୀତଂ ଵାଦ୍ଯଂ ତଥା ନୃତ୍ଯଂ ପୁରାଣପଠନଂ ତଥା । ଧୂପଂ ଦୀପଂ ଚ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ପୁଷ୍ପଂ ଗଂଧାନୁଲେପନମ୍
ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ, ପୁରାଣ ପଠିବା, ଧୂପ, ଦୀପ, ଭୋଗ, ଫୁଲ, ସୁଗନ୍ଧ ଲେପନ—
ଫଲମର୍ଘଂ ତଥା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦାନମିଂଦ୍ରିଯସଂଯମମ୍ । ସତ୍ଯାନ୍ଵିତଂ ଚ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଵଚୋଯୁକ୍ତଂ କ୍ରିଯାନ୍ଵିତମ୍
ଫଳ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଦାନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ସତ୍ୟବାଦି, କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ସମ୍ମିଳନ, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା—
ଵିନିଦ୍ରଂ ଚ ମୁଦାଯୁକ୍ତୋ ଯଃ କରୋତି ନରଃ ସଦା । ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଜାଯତେ ଵିଷ୍ଣୁଵଲ୍ଲଭଃ
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ଜାଗି ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ଏହି କାମଗୁଡ଼ିକ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି।
ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣେ ପ୍ରାପ୍ତେ ନିଦ୍ରାଂ କୁର୍ଵଂତି ଵୈଷ୍ଣଵାଃ । ହାରିତଂ ଚୋପଵାସଂ ତୈର୍ଵ୍ରତଂ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁସଂଜ୍ଞକମ୍
ରାତିରେ ଜାଗରଣର ସମୟ ଆସିଲେ, ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଯଦି ଶୁଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ଉପବାସ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମରେ ନିଆଯାଇଥିବା ବ୍ରତ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଯାଏ।
ଯେ କୁର୍ଵଂତି ନରାଃ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଜାଗରେ ଵିଷ୍ଣୁସଂଜ୍ଞକେ । ଜାଗରଂ କୃଷ୍ଣଭାଵେନ ନ ସ୍ଵପଂତି କଦାଚନ
ଯେଉଁ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଲୋକେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମରେ ଜାଗରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କ୍ରୁଷ୍ଣ ଭାବରେ ମନ ଲଗାଇ ଏକାଦଶୀ ରାତିରେ କେବେ ଶୁଇନାହାନ୍ତି।
କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ନାମ ମନସା ଵଦଂତି ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । ତେ ତୁ ଧନ୍ଯତମା ଜ୍ଞେଯା ଅସ୍ଯାଂ ରାତ୍ରୌ ଵିଶେଷତଃ
ଯେମାନେ ମନରେ ପୁନିପୁନି କ୍ରୁଷ୍ଣଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଶେଷ ଏହି ରାତିରେ ସବୁଠୁ ଧନ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣାଯିବେ।
କ୍ଷଣେକ୍ଷଣେ ତୁ ଗୋଦାନଂ ଘଟ୍ଯାଂ ଚୈଵ ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ । ପ୍ରହରେ କୋଟିଗୁଣିତଂ ଚତୁର୍ଯାମେଷ୍ଵସଂଖ୍ଯକମ୍
ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଗୋଦାନ ଚାରିଗୁଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ପ୍ରତି ଘଣ୍ଟାରେ କୋଟିଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ, ଚାରି ଯାମରେ ତାହାର ଫଳ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଜାଗରେ ନିମିଷାର୍ଦ୍ଧେ ତୁ କେଶଵାଗ୍ରେ ଵିଶେଷତଃ । ତତ୍ଫଲଂ କୋଟିଗୁଣିତଂ ତସ୍ଯ ସଂଖ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଜାଗରଣରେ କେଶବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅର୍ଦ୍ଧ ନିମିଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ଫଳ କୋଟିଗୁଣ ହୋଇଯାଏ; ଏହାର ଗଣନା କରିପାରିବା ନାହିଁ।
ନର୍ତ୍ତନଂ କୁରୁତେ ଯସ୍ତୁ କେଶଵାଗ୍ରେ ନରୋତ୍ତମଃ । ନ ଫଲଂ ହୀଯତେ ତସ୍ଯ ଆଜନ୍ମମରଣାଂତିକମ୍
ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟ କେଶବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଜାଗରଣ ସମୟରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଫଳ ଜନ୍ମରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବେ କମି ନାହିଁ।
ସାଶ୍ଚର୍ଯଂ ଚୈଵ ସୋତ୍ସାହଂ ପାପାଲାପାଦିଵର୍ଜିତମ୍ । ପ୍ରଦକ୍ଷିଣସମାଯୁକ୍ତଂ ନମସ୍କାରପୁରଃସରମ୍
ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉତ୍ସାହ ସହିତ, ପାପ ଭାବ ଓ ଦୁଷ୍ଟ କଥା ଛାଡି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଏବଂ ପ୍ରଣାମ ପୂର୍ବକ—
ନୀରାଜନସମାଯୁକ୍ତମନିର୍ଵିଣ୍ଣେନ ଚେତସା । ଯାମେଯାମେ ମହାଭାଗ କୁର୍ଯାଦାରାର୍ତିକଂ ହରେଃ
ନୀରାଜନ ସହିତ ଏବଂ ନିରାଶ ମନ ନ ରଖି, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ପ୍ରତି ଯାମରେ ହରିଙ୍କୁ ଆରତି କରିବା ଉଚିତ।
ଷଡ୍ଵିଂଶଗୁଣସଂଯୁକ୍ତମେକାଦଶ୍ଯାଂ ଚ ଜାଗରମ୍ । ଯଃ କରୋତି ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ନ ପୁନର୍ଜାଯତେ ଭୁଵି
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ତିସହିତ ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ଜାଗରଣ କରେ, ଯାହା ଶଢ଼ବିଂଶ ଗୁଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି।
ଯ ଏଵଂ କୁରୁତେ ଭକ୍ତ୍ଯା ଵିତ୍ତଶାଠ୍ଯଵିଵର୍ଜିତଃ । ଜାଗରଂ ଵାସରେ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଲୀଯତେ ପରମାତ୍ମନି
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ତିସହିତ ଏବଂ ଧନ ନେଇ ଚତୁର୍ୟ ନ ରଖି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିନରେ ଜାଗରଣ କରେ, ସେ ପରମାତ୍ମାରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
ଧନଵାନ୍ଵିତ୍ତଶାଠ୍ଯେନ ଯଃ କରୋତି ପ୍ରଜାଗରମ୍ । ତେନାତ୍ମାହାରିତୋ ନୂନଂ କିତଵେନ ଦୁରାତ୍ମନା
ଯେଉଁ ଧନୀ ଲୋକ ଧନ ନେଇ ଚତୁର୍ୟ କରି ଜାଗରଣ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ଗମ୍ବଲର ଭଳି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ କ୍ଷତି କରେ।
ଵିଷ୍ଣୁଜାଗରଣେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଉପହାସଂ କରୋତି ଯଃ । ଷଷ୍ଟିଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ଵିଷ୍ଠାଯାଂ ଜାଯତେ କୃମିଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜାଗରଣକୁ ଉପହାସ କରେ, ସେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଳରେ କୀଟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ଵେଦଵିଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଯସ୍ତୁ ନର୍ତ୍ତନେନ ଵିଶେଷତଃ । ଉପହାସପରଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସ ଵୈ ଚାଂଡାଲ ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଶେଷ କରି ନୃତ୍ୟ କରି ଉପହାସ କରେ, ସେ ଚାଣ୍ଡାଳ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।
ନିମିଷଂ ନିମିଷାର୍ଦ୍ଧଂ ଵା ଯଃ କରୋତି ପ୍ରଜାଗରମ୍ । ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଣାଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ପଦମଵ୍ଯଯମ୍
ଯେଉଁଠି ମନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କିମ୍ବା ଅର୍ଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଜାଗି ରହେ, ସେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷର ଅବିନାଶୀ ପଦକୁ ପାଇଥାଏ।
ଵେଦଶାସ୍ତ୍ରରତୋ ନିତ୍ଯଂ ନିତ୍ଯଂ ଵୈ ଯଜ୍ଞଯାଜକଃ । ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣେ ପ୍ରାପ୍ତେ ନିଂଦାଂ କୁର୍ଵନ୍ଵ୍ରଜତ୍ଯଧଃ
ଯେଉଁଠି ନିତ୍ୟ ଭାବେ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଲଗିଥାଏ, ନିତ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରିଥାଏ, ତଥାପି ରାତିରେ ଜାଗିବା ସମୟରେ ଅପବାଦ କରେ, ସେ ଅଧୋଗତିକୁ ପାଇଥାଏ।
ମମ ପୂଜାଂ ପ୍ରକୁର୍ଵାଣୋ ଵିଷ୍ଣୁନିଂଦାସୁ ତତ୍ପରଃ । ଏକଵିଂଶତ୍କୁଲେନୈଵ ନରକଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ
ମୋର ପୂଜା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଅପବାଦ କରିଥାଏ, ସେ ଏକୋଇଶ ପିଢି ସହିତ ନରକକୁ ଯାଏ।
ଵିଷ୍ଣୁଃ ଶିଵଃ ଶିଵୋ ଵିଷ୍ଣୁରେକମୂର୍ତିର୍ଦ୍ଵିଧା ସ୍ଥିତାଃ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରକାରେଣ ନୈଵ ନିଂଦାଂ ପ୍ରକାରଯେତ୍ । ଦଷ୍ଟାଃ କଲିଭୁଜଂଗେନ ସ୍ଵପଂତି ମଧୁହାହନି
ବିଷ୍ଣୁ ହେଉଛନ୍ତି ଶିବ, ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ; ଏକ ଆକାର ଦୁଇ ରୂପରେ ଅଛି। ଏହିପରି ଏକାଉଁ ଭାବରେ କେବେ ବି ଅପବାଦ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କଳି ଯୁଗର ସାପ ଦ୍ୱାରା ଦଷ୍ଟ ଲୋକ ମଧୁହା ଉତ୍ସବରେ ଶୁଇ ରହନ୍ତି।
କୁର୍ଵଂତି ଜାଗରଂ ନୈଵ ମାଯଯା ତେ ଚ ମୋହିତାଃ । ପ୍ରାପ୍ତା ଏକାଦଶୀ ଯେଷାଂ କଲୌ ଜାଗରଣଂ ଵିନା
ଯେଉଁମାନେ ଜାଗି ରହନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମାୟାରେ ମୁହିଯାନ୍ତି; କଳିଯୁଗରେ ଏକାଦଶୀ ଆସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଜାଗି ରହନ୍ତି ନାହିଁ।
ତେ ଵିନଷ୍ଟା ନ ସଂଦେହୋ ଯସ୍ମାଜ୍ଜୀଵିତମଧ୍ରୁଵମ୍ । ଉଦ୍ଧୃତଂ ନେତ୍ରଯୁଗ୍ମଂ ତୁ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵୈ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ପଦମ୍
ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି, କାରଣ ଜୀବନ ଅସ୍ଥିର। ଯେଉଁମାନେ ନେତ୍ର ଖୋଲି ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ବୈଷ୍ଣବ ପଦକୁ ପାଇଥାଏ।
କୃତଂ ଯେ ନୈଵ ପଶ୍ଯଂତି ପାପିନୋ ହରିଜାଗରମ୍ । ଅଭାଵେ ଵାଚକସ୍ଯାଥ ଗୀତଂ ନୃତ୍ଯଂ ତୁ କାରଯେତ୍
ଯେଉଁ ପାପୀ ହରିଙ୍କ ଜାଗରଣ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ଉଚ୍ଚାରଣକାରୀ ନଥିଲେ ସେମାନେ ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ।
ଵାଚକେ ସତି ଦେଵର୍ଷେ ପୁରାଣଂ ପ୍ରଥମଂ ପଠେତ୍ । ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରସ୍ଯ ଵାଜପେଯାଯୁତସ୍ଯ ଚ
ଯଦି ଉଚ୍ଚାରଣକାରୀ ଅଛନ୍ତି, ଦେବ ଋଷି, ପ୍ରଥମେ ପୁରାଣ ପଢିବା ଉଚିତ। ଏହା ଏକ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଦଶ ହଜାର ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞ ସମାନ।