ପଂଚାଗ୍ନିସାଧନେ ପୁଣ୍ଯଂ ଯଚ୍ଚ ସ୍ଯାତ୍ତୀର୍ଥସାଧନେ । ତତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ଵିଷ୍ଣୋର୍ଜାଗରକାରଣାତ୍
ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ସାଧନ କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାରେ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜାଗରଣ କରିଲେ ସେହି ପୁଣ୍ୟ ସମାନ ମିଳିଥାଏ ।
ପକ୍ଷଵର୍ଦ୍ଧନିକା ପୁଣ୍ଯା ପଵିତ୍ରା ପାପନାଶିନୀ । ଉପଵାସକୃତା ଵିପ୍ର ହତ୍ଯାକୋଟିଵିନାଶିନୀ
ପକ୍ଷବଢ଼ା ଉପବାସ ପବିତ୍ର, ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ପାପ ନାଶକ; ଏହାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପବାସ ସହ କରିଲେ, ଦଶ ମିଲିଅନ ହତ୍ୟାର ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ।
ଵସିଷ୍ଠେନ କୃତା ପୂର୍ଵଂ ଭାରଦ୍ଵାଜେନ ଵୈ ମୁନେ । ଧ୍ରୁଵେଣ ଚାଂବରୀଷେଣ କୃତେଯଂ ଵିଷ୍ଣୁଵଲ୍ଲଭା
ଏହି ବ୍ରତ, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ପୂର୍ବରୁ ବସିଷ୍ଠ, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଧ୍ରୁବ ଓ ଅମ୍ବରୀଷ କରିଥିଲେ ।
ଇଯଂ କାଶୀସମା ପୁଣ୍ଯା ଇଯଂ ଵୈ ଦ୍ଵାରକା ସମା । ଉପୋଷିତା ଚ ଭକ୍ତେନ ଵାଂଛିତଂ ଚ ଦଦାତ୍ଯସୌ
ଏହି ବ୍ରତ କାଶୀ ଭଳି ପୁଣ୍ୟମୟ, ଦ୍ୱାରକା ସମାନ; ଭକ୍ତି ସହ କରିଲେ, ଚାହିଁଥିବା ସବୁ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ ।
ଇଯଂ ଧନ୍ଯା ଧନ୍ଯତମା ହତ୍ଯାଯୁତଵିନାଶିନୀ । କର୍ତ୍ତଵ୍ଯା ତୁ ଵିଶେଷେଣ ଵୈଷ୍ଣଵୈର୍ଜ୍ଞାନତତ୍ପରୈଃ
ଏହି ବ୍ରତ ଧନ୍ୟ, ସବୁଠୁ ଧନ୍ୟ, ଦଶ ହଜାର ହତ୍ୟାର ପାପ ନଶ୍ଟ କରେ; ଏହାକୁ ବିଶେଷ କରି ଜ୍ଞାନରେ ଲିନ ଭାଇଷ୍ଣବମାନେ କରିବା ଉଚିତ ।
ଅହୋ ସର୍ଵେଶ୍ଵରୋ ଦେଵଃ ସଂସେଵ୍ଯୋ ଵ୍ରତତତ୍ପରୈଃ । କିମନ୍ଯଦ୍ବହୁନୋକ୍ତେନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵ୍ରତମୁତ୍ତମମ୍
ଦେଖ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭଗବାନକୁ ବ୍ରତରେ ଲିନ ଲୋକମାନେ ସେବା କରିବା ଉଚିତ; ଅଧିକ କିଛି କହିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ, ଏହି ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ ।
ଯଥା ଚ ଵର୍ଦ୍ଧତେ ଚଂଦ୍ରଃ ସିତେ ପକ୍ଷେ ଵିଶେଷତଃ । ତଥା ଵୈ ଵର୍ଦ୍ଧତେ ଭକ୍ତ କାରଣାତ୍ପକ୍ଷଵର୍ଦ୍ଧିନୀ
ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷରେ ବଢ଼ିଥାଏ, ସେପରି ଭକ୍ତ ଉପବାସ କରିଲେ ପକ୍ଷବଢ଼ା ବ୍ରତର ଫଳ ବଢ଼ିଯାଏ ।
ସୂର୍ଯୋଦଯେ ଯଥା ଧ୍ଵାଂତଂ ନଶ୍ଯତେ ତତ୍କ୍ଷଣାଦପି । ତଥାଘଂ ନାଶମାପ୍ନୋତି କରଣାତ୍ପକ୍ଷଵର୍ଦ୍ଧିନୀ
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଅନ୍ଧାର ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି ପକ୍ଷବଢ଼ା ବ୍ରତ କରିଲେ ପାପ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାପତିନାରଦସଂଵାଦେ ପକ୍ଷଵର୍ଦ୍ଧନୀ ଏକାଦଶୀମାହାତ୍ମ୍ଯଂନାମ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ, ଉମାପତି ଓ ନାରଦଙ୍କ ସଂବାଦରେ, ପକ୍ଷବଢ଼ା ଏକାଦଶୀର ମହିମା ନାମକ ଛତ୍ତିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ନାରଦ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଜାଗରସ୍ଯ ଚ । ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ମୁକ୍ତିମାପ୍ନୋତି ମହାପାପୀ ନ ସଂଶଯଃ
ମହାଦେବ କହିଲେ— ନାରଦ, ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଜାଗରଣର ମହିମା କହିବି; ଏହି ଶୁଣିଲେ, ବଡ଼ ପାପୀ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ଅହୋ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପଵିତ୍ରୀକରଣଃ ସଦା । ତସ୍ଯୋପଵାସମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତଂ ହି ତ୍ଵନ୍ମୁଖାଚ୍ଛିଵ
ନାରଦ କହିଲେ— ଆହା, ବିଶ୍ବେଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁ ସଦା ପବିତ୍ର କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଉପବାସର ମହିମା ମୁଁ ତୁମ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଛି, ଶିବ ।
ତଥାପି ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଜାଗରସ୍ଯ ତୁ । କୀଦୃକ୍ଜାଗରମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ରାତ୍ରୋ ଭକ୍ତିସ୍ତୁ କୀଦୃଶୀ
ତଥାପି ମୁଁ ଚାହେଁ, ଜାଗରଣର ମହିମା ଶୁଣିବାକୁ; ଏହି ଜାଗରଣର କେମିତି ମହିମା, ରାତିରେ ଭକ୍ତି କେମିତି ହୁଏ?
ପ୍ରହରେଷୁ ଚ ଯା ପୂଜା ଵଦ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵର ପ୍ରଭୋ । ତ୍ଵଂ ଲୋକେଷୁ ସଦା ପୂଜ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ହି ଦେଵୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ତ୍ଵଂ ହି ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରୋ ଦେଵୋ ଯତୋ ଭକ୍ତିର୍ଜନାର୍ଦନେ
ପ୍ରଭୁ, ରାତିରେ ପ୍ରତି ପ୍ରହରରେ କେମିତି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ତାହା କହ; ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସଦା ପୂଜିତ, ତୁମେ ଦେବ ଜନାର୍ଦନ; ତୁମେ ବିଶ୍ବେଶ୍ୱର ଦେବ, ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ।
ସର୍ଵେଷାଂ ଚୈଵ ଭକ୍ତାନାଂ ତ୍ଵଂ ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉମାପତିଃ । ଲୋକେସ୍ମିନ୍ସର୍ଵଦା ଭକ୍ତ୍ଯା ତଵାଖ୍ଯା ଵର୍ତ୍ତତେ ସଦା
ସମସ୍ତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଉମାପତି; ଏହି ଲୋକରେ ତୁମର ଖ୍ୟାତି ସଦା ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ରହିଛି ।
ଅତୋ ଯେନ ପ୍ରକାରେଣ ଲୋକାନାଂ ମୁକ୍ତିରେଵ ଚ । ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵର ଵଦ ତ୍ଵଂ ତୁ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଜାଗରସ୍ଯ ତୁ
ଏହିପରି ହେଲେ, ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ଲୋକମାନଙ୍କର ମୁକ୍ତି କେମିତି ହୁଏ ଏବଂ ଜାଗରଣର ମହିମା କଣ, ଦୟାକରି ଆପଣ କହନ୍ତୁ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ-। ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ଜନୋ ଵିଷ୍ଣୁଂ ରାତ୍ରୌ ସଂପୂଜ୍ଯ ଭକ୍ତିତଃ । କୁର୍ଯାଜ୍ଜାଗରଣଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପୁରତୋ ଵୈଷ୍ଣଵୈଃ ସହ
ମହାଦେବ କହିଲେ— ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ରାତିରେ ଭକ୍ତିସହିତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ସହ ଏକାଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଗୀତଂ ଵାଦ୍ଯଂ ତଥା ନୃତ୍ଯଂ ପୁରାଣପଠନଂ ତଥା । ଧୂପଂ ଦୀପଂ ଚ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ପୁଷ୍ପଂ ଗଂଧାନୁଲେପନମ୍
ଗୀତ, ବାଦ୍ୟ, ନୃତ୍ୟ, ପୁରାଣ ପଠିବା, ଧୂପ, ଦୀପ, ଭୋଗ, ଫୁଲ, ସୁଗନ୍ଧ ଲେପନ—
ଫଲମର୍ଘଂ ତଥା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦାନମିଂଦ୍ରିଯସଂଯମମ୍ । ସତ୍ଯାନ୍ଵିତଂ ଚ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଵଚୋଯୁକ୍ତଂ କ୍ରିଯାନ୍ଵିତମ୍
ଫଳ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଦାନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ସତ୍ୟବାଦି, କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ସମ୍ମିଳନ, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା—
ଵିନିଦ୍ରଂ ଚ ମୁଦାଯୁକ୍ତୋ ଯଃ କରୋତି ନରଃ ସଦା । ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଜାଯତେ ଵିଷ୍ଣୁଵଲ୍ଲଭଃ
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ଜାଗି ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ଏହି କାମଗୁଡ଼ିକ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି।
ରାତ୍ରୌ ଜାଗରଣେ ପ୍ରାପ୍ତେ ନିଦ୍ରାଂ କୁର୍ଵଂତି ଵୈଷ୍ଣଵାଃ । ହାରିତଂ ଚୋପଵାସଂ ତୈର୍ଵ୍ରତଂ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁସଂଜ୍ଞକମ୍
ରାତିରେ ଜାଗରଣର ସମୟ ଆସିଲେ, ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଯଦି ଶୁଇଯାନ୍ତି, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର ଉପବାସ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମରେ ନିଆଯାଇଥିବା ବ୍ରତ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଯାଏ।
ଯେ କୁର୍ଵଂତି ନରାଃ ପ୍ରାଜ୍ଞ ଜାଗରେ ଵିଷ୍ଣୁସଂଜ୍ଞକେ । ଜାଗରଂ କୃଷ୍ଣଭାଵେନ ନ ସ୍ଵପଂତି କଦାଚନ
ଯେଉଁ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଲୋକେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମରେ ଜାଗରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କ୍ରୁଷ୍ଣ ଭାବରେ ମନ ଲଗାଇ ଏକାଦଶୀ ରାତିରେ କେବେ ଶୁଇନାହାନ୍ତି।
କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ନାମ ମନସା ଵଦଂତି ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ । ତେ ତୁ ଧନ୍ଯତମା ଜ୍ଞେଯା ଅସ୍ଯାଂ ରାତ୍ରୌ ଵିଶେଷତଃ
ଯେମାନେ ମନରେ ପୁନିପୁନି କ୍ରୁଷ୍ଣଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଶେଷ ଏହି ରାତିରେ ସବୁଠୁ ଧନ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବରେ ଜଣାଯିବେ।
କ୍ଷଣେକ୍ଷଣେ ତୁ ଗୋଦାନଂ ଘଟ୍ଯାଂ ଚୈଵ ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍ । ପ୍ରହରେ କୋଟିଗୁଣିତଂ ଚତୁର୍ଯାମେଷ୍ଵସଂଖ୍ଯକମ୍
ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଗୋଦାନ ଚାରିଗୁଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ପ୍ରତି ଘଣ୍ଟାରେ କୋଟିଗୁଣ ଫଳ ମିଳେ, ଚାରି ଯାମରେ ତାହାର ଫଳ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଜାଗରେ ନିମିଷାର୍ଦ୍ଧେ ତୁ କେଶଵାଗ୍ରେ ଵିଶେଷତଃ । ତତ୍ଫଲଂ କୋଟିଗୁଣିତଂ ତସ୍ଯ ସଂଖ୍ଯା ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଜାଗରଣରେ କେଶବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅର୍ଦ୍ଧ ନିମିଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ଫଳ କୋଟିଗୁଣ ହୋଇଯାଏ; ଏହାର ଗଣନା କରିପାରିବା ନାହିଁ।
ନର୍ତ୍ତନଂ କୁରୁତେ ଯସ୍ତୁ କେଶଵାଗ୍ରେ ନରୋତ୍ତମଃ । ନ ଫଲଂ ହୀଯତେ ତସ୍ଯ ଆଜନ୍ମମରଣାଂତିକମ୍
ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟ କେଶବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଜାଗରଣ ସମୟରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଫଳ ଜନ୍ମରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବେ କମି ନାହିଁ।
ସାଶ୍ଚର୍ଯଂ ଚୈଵ ସୋତ୍ସାହଂ ପାପାଲାପାଦିଵର୍ଜିତମ୍ । ପ୍ରଦକ୍ଷିଣସମାଯୁକ୍ତଂ ନମସ୍କାରପୁରଃସରମ୍
ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉତ୍ସାହ ସହିତ, ପାପ ଭାବ ଓ ଦୁଷ୍ଟ କଥା ଛାଡି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି ଏବଂ ପ୍ରଣାମ ପୂର୍ବକ—
ନୀରାଜନସମାଯୁକ୍ତମନିର୍ଵିଣ୍ଣେନ ଚେତସା । ଯାମେଯାମେ ମହାଭାଗ କୁର୍ଯାଦାରାର୍ତିକଂ ହରେଃ
ନୀରାଜନ ସହିତ ଏବଂ ନିରାଶ ମନ ନ ରଖି, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ପ୍ରତି ଯାମରେ ହରିଙ୍କୁ ଆରତି କରିବା ଉଚିତ।
ଷଡ୍ଵିଂଶଗୁଣସଂଯୁକ୍ତମେକାଦଶ୍ଯାଂ ଚ ଜାଗରମ୍ । ଯଃ କରୋତି ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ନ ପୁନର୍ଜାଯତେ ଭୁଵି
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ତିସହିତ ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ଜାଗରଣ କରେ, ଯାହା ଶଢ଼ବିଂଶ ଗୁଣ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି।
ଯ ଏଵଂ କୁରୁତେ ଭକ୍ତ୍ଯା ଵିତ୍ତଶାଠ୍ଯଵିଵର୍ଜିତଃ । ଜାଗରଂ ଵାସରେ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଲୀଯତେ ପରମାତ୍ମନି
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ତିସହିତ ଏବଂ ଧନ ନେଇ ଚତୁର୍ୟ ନ ରଖି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିନରେ ଜାଗରଣ କରେ, ସେ ପରମାତ୍ମାରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
ଧନଵାନ୍ଵିତ୍ତଶାଠ୍ଯେନ ଯଃ କରୋତି ପ୍ରଜାଗରମ୍ । ତେନାତ୍ମାହାରିତୋ ନୂନଂ କିତଵେନ ଦୁରାତ୍ମନା
ଯେଉଁ ଧନୀ ଲୋକ ଧନ ନେଇ ଚତୁର୍ୟ କରି ଜାଗରଣ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ଗମ୍ବଲର ଭଳି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ କ୍ଷତି କରେ।