ଶାଖାଗ୍ରାତ୍ପତିତଂ ଭୂମୌ ପତ୍ରଂ ପତ୍ରଂ ପୁରାତନମ୍ । ତେନାପି ପୂଜ୍ଯୋ ଗୋଵିନ୍ଦୋ ମଧୁକୈଟଭମର୍ଦ୍ଦନଃ
ତୁଳସୀ ଶାଖାର ଶିରା ଠାରୁ ଝରି ପଡ଼ିଥିବା ପୁରୁଣା ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ଗୋବିନ୍ଦ, ମଧୁ ଓ କୈଟଭ ନାଶକଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।
କୋମଲୈସ୍ତୁଲସୀପତ୍ରୈର୍ଯୋଽର୍ଚଯେଦଚ୍ଯୁତଂ ପ୍ରଭୁମ୍ । ସର୍ଵଂ ସ ଲଭତେ ଶୀଘ୍ରଂ ଯଦ୍ଯଦିଚ୍ଛତି ଚେତସା
ଯିଏ ନରମ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ମନରେ ଯାହା ଚାହେଁ ସେ ସବୁ ଶୀଘ୍ର ପାଇଯାଏ।
ଜୈମିନିରୁଵାଚ- ତୁଲସୀଵୃକ୍ଷସଦୃଶଃ କୋଵୃକ୍ଷୋଽସ୍ତି ଦ୍ଵିଜର୍ଷଭ । ତମହଂ ଜ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛାମି ବ୍ରୂହି ସତ୍ଯଵତୀସୁତ
ଯୈମିନି କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁଳସୀ ଗଛ ସମାନ କିଛି ଅନ୍ୟ ଗଛ ଅଛି କି? ମୁଁ ଏହା ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ହେ ସତ୍ୟବତୀପୁତ୍ର, ଆପଣ କୃପାକରି କହନ୍ତୁ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଯଥା ପ୍ରିଯତମା ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତୁଲସୀ ସତତଂ ଦ୍ଵିଜ । ତଥା ପ୍ରିଯତମା ଧାତ୍ରୀ ସର୍ଵପାପପ୍ରଣାଶିନୀ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଯେପରି ତୁଳସୀ ସଦା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସେପରି ଆମଳକୀ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ।
ତୁଲସୀଵୃକ୍ଷମାସାଦ୍ଯ ଯା ଯାସ୍ତିଷ୍ଠଂତି ଦେଵତାଃ । ଆମଲକ୍ଯାସ୍ତଲେ ତାସ୍ତା ନିଵସଂତି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁଳସୀ ଗଛ ପାଖରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ଆମଳକୀ ତଳେ ମଧ୍ୟ ବସନ୍ତି।
ଗଂଗାଦୀନି ଚ ତୀର୍ଥାନି ତତ୍ରୈଵ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ଵିଷ୍ଣୁପ୍ରିଯତମା ଧାତ୍ରୀ ପଵିତ୍ରା ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁଠାରେ ପବିତ୍ର ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଆମଳକୀ ରହେ, ସେଠି ଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ଥାଏ।
ଅଶୁଭଂ ଵାଶୁଭଂ ଵାପି ଯତ୍କର୍ମାମଲକୀତଲେ । କ୍ରିଯତେ ମାନଵୈର୍ଵିଂପ୍ର ଭଵେତ୍ତତ୍ସତ୍ଯମକ୍ଷଯମ୍ ୫୦ 7.24.
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମଳକୀ ତଳେ ମଣିଷମାନେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ସେସବୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସତ୍ୟ ଓ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।
ପଵିତ୍ରୈର୍ନୂତନେଃ ପତ୍ରୈର୍ଧାତ୍ର୍ଯା ଯଃ ପୂଜଯେଦ୍ଧରିମ୍ । ସ ମୁକ୍ତଃ ପାପଜାଲେନ ସାଯୁଜ୍ଯଂ ଲଭତେ ହରେଃ
ଯିଏ ପବିତ୍ର ଏବଂ ତାଜା ଆମଳକୀ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ପାପର ଜାଳରୁ ମୁକ୍ତି ଲଭେ ଓ ହରିଙ୍କ ସାମୀପ୍ୟ ପାଏ।
ଧାତ୍ରୀ ଚ ତୁଲସୀଦେଵୀ ନ ତିଷ୍ଠେଦ୍ଯତ୍ର ଜୈମିନେ । ସ୍ଥାନଂ ତଦପଵିତ୍ରଂ ସ୍ଯାନ୍ନ ଚ କ୍ରିଯାଫଲଂ ଲଭେତ୍
ହେ ଯୈମିନି, ଯେଉଁଠାରେ ଆମଳକୀ ଓ ତୁଳସୀ ଦେବୀ ନାହାନ୍ତି, ସେଠି ସ୍ଥାନ ଅପବିତ୍ର ଓ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ।
ନ ତିଷ୍ଠତ୍ଯାଶ୍ରମେ ଯସ୍ଯ ଧାତ୍ରୀ ଚ ତୁଲସୀ ଶୁଭା । ତେନ କର୍ମ କୃତଂ ସର୍ଵଂ ନୂନଂ ଗଚ୍ଛତି ନିଷ୍ଫଲମ୍
ଯେଉଁ ଆଶ୍ରମରେ ଶୁଭ ଆମଳକୀ ଓ ତୁଳସୀ ନାହାନ୍ତି, ସେଠି କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଫଳହୀନ ହୁଏ।
ଧାତ୍ର୍ଯା ତୁଲସ୍ଯା ହୀନଂ ଚ ନିଲଯଂ ଯସ୍ଯ ଭୂସୁର । ଅଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ପାତକଂ ସର୍ଵଂ କଲିଶ୍ଚ ତେନ ତୋଷିତଃ
ହେ ଭୂସୁର, ଯେଉଁ ଘରେ ଆମଳକୀ ଓ ତୁଳସୀ ନାହାନ୍ତି, ସେଠି ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପାପ ଓ କଳି ରହିଥାଏ।
ସ୍ଥାନେ ତସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ନ ଧାତ୍ରୀ ତୁଲସୀ ନ ଚ । ଶ୍ମଶାନତୁଲ୍ଯଂ ସ୍ଥାନଂ ତଦ୍ଵିଜ୍ଞେଯଂ ତତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଆମଳକୀ ଓ ତୁଳସୀ ନାହାନ୍ତି, ତାହାକୁ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞମାନେ ଶ୍ମଶାନ ସମାନ ବୋଲି ବୁଝନ୍ତି।
ଧାତ୍ରୀ ଚ ତୁଲସୀ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠେତ୍ତତ୍ରାଖିଲାଃ ସୁରାଃ । ନ ଧାତ୍ରୀ ତୁଲସୀ ପତ୍ରଂ ତତ୍ରୈଵାଖିଲପାତକମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଆମଳକୀ ଓ ତୁଳସୀ ରହନ୍ତି, ସେଠି ସମସ୍ତ ଦେବତା ବସନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଆମଳକୀ ବା ତୁଳସୀ ପତ୍ର ନାହିଁ, ସେଠି ସମସ୍ତ ପାପ ରହିଥାଏ।
ଧାତ୍ରୀଫଲସ୍ରଜଂ ଯସ୍ତୁ ପାପହର୍ତ୍ରୀଂ ଵହେଦ୍ବୁଧଃ । ତସ୍ଯାଶ୍ରିତ୍ଯ ତନୁଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସଦା ତିଷ୍ଠେଚ୍ଛ୍ରିଯା ସହ
ଯିଏ ପାପ ନାଶକ ଆମଳକୀ ଫଳର ମାଳା ପିନ୍ଧେ, ତାଙ୍କ ଦେହରେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶ୍ରୀ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି।
ଧାତ୍ରୀକାଷ୍ଠସ୍ଯ ମାଲାଂ ଚ ଯୋ ଵହେନ୍ମତିମାନ୍ନରଃ । ତସ୍ଯ ଦେହଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତିଷ୍ଠଂତି ସର୍ଵଦେଵତାଃ
ଯିଏ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଆମଳକୀ କାଠିର ମାଳା ପିନ୍ଧେ, ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ବସିଥାନ୍ତି।
ଧାତ୍ରୀଫଲସ୍ରଜଂ ଗୃହ୍ଣନ୍ଯତ୍କର୍ମ କୁରୁତେ ନରଃ । ତତ୍ସର୍ଵମକ୍ଷଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶୁଭଂ ଵା ଯଦି ଵାଶୁଭମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ଆମଳକୀ ଫଳର ମାଳା ଧରି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଯେହେଉଁନାହେଉ, ସବୁ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ।
ଯସ୍ତୁ ଧାତ୍ରୀଫଲଂ ଭୁଂକ୍ତେ ମାନଵୋଽଖିଲତତ୍ଵଵିତ୍ । ତଦ୍ଦେହାଭ୍ଯଂତରସ୍ଥାଯି ସର୍ଵଂ ପାପଂ ଵିନଶ୍ଯତି
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଧାତ୍ରୀ ଫଳ ଖାଏ ଏବଂ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଶରୀର ଭିତରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ।
ଧାତ୍ରୀଫଲମଯୀଂ ମାଲାଂ ଯୋ ଵହେଦ୍ଦିଵଜସତ୍ତମ । ବ୍ରଵୀମି ଶୃଣୁ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ସର୍ଵପାପହରଂ ପରମ୍
ଯେଉଁଠି ମଣିଷ ଧାତ୍ରୀ ଫଳର ମାଳା ପିନ୍ଧନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ଠାରୁ ଏହାର ମହିମା ଶୁଣ; ଏହି ମାଳା ସର୍ବପ୍ରକାର ପାପକୁ ଦୂର କରେ, ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଶ୍ମଶାନେଽପି ଯଦା ମୃତ୍ଯୁସ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଯାଦ୍ଦୈଵଯୋଗତଃ । ଗଙ୍ଗାମରଣଜଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସଂପ୍ରାପ୍ନୋତି ନ ସଂଶଯଃ
ଯଦି ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଶ୍ମଶାନରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବାର ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପାପିନଃ ସର୍ଵେ ପାପଜାଲୈଃ ସୁଦାରୁଣୈଃ । ସଦ୍ଯ ଏଵ ପ୍ରମୁଚ୍ଯଂତେ ଜନ୍ମକୋଟିଶତୈରପି
ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ପାପୀମାନେ ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ପାପର ଜାଳରୁ ସାଥିକ୍ଷଣରେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଶତ କୋଟି ଜନ୍ମରୁ ଆସୁଥିବା ପାପରେ ବନ୍ଧିତ।
ନିତ୍ଯଂ ଗୃହ୍ଣାତି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ଯୋ ଧାତ୍ରୀଫଲକର୍ଦ୍ଦମମ୍ । ଦିନେ ଦିନେ ଲଭେତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ସଂପ୍ରାପ୍ନୋତି ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ପ୍ରତିଦିନ ଧାତ୍ରୀ ଫଳର କର୍ଦ୍ଦମ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଧାତ୍ରୀତରୁଂ ଚ ଯୋ ହଂତି ସର୍ଵଦେଵଗଣାଶ୍ରଯମ୍ । ସ ଦଦାତି ହରେରଂଗେ ଘାତଂ ନାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ମଣିଷ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଧାତ୍ରୀ ଗଛକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ସେ ହରିଙ୍କ ଦେହକୁ ଆଘାତ କରେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସର୍ଵଦେଵମଯୀ ଧାତ୍ରୀ ଵିଶେଷାତ୍କେଶଵପ୍ରିଯା । ସମ୍ଯଗ୍ଵକ୍ତୁଂ ଗୁଣଂ ତସ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମଣାପି ନ ଶକ୍ଯତେ
ଧାତ୍ରୀ ଗଛ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ମିଶ୍ରଣ ଏବଂ ବିଶେଷ କରି କେଶବଙ୍କ ପ୍ରିୟ; ତାଙ୍କର ଗୁଣକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଧାତ୍ର୍ଯାସ୍ତୁଲସ୍ଯା ଵିଦଧାତି ଭକ୍ତିଂ ଯୋ ମାନଵୋ ଜ୍ଞାତସମସ୍ତତତ୍ଵଃ । ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ଭୋଗାନ୍ସକଲାଂ ସ୍ତତୋଂଽତେ ସ ମୁକ୍ତିମାପ୍ନୋତି ହରେଃ ପ୍ରସାଦାତ୍
ଯେଉଁ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣି, ଧାତ୍ରୀ ଓ ତୁଳସୀରେ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଶେଷରେ ହରିଙ୍କ କୃପାରେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ଜୈମିନିରୁଵାଚ- ଭୂଯ ଏଵ ମହାଭାଗ ତୁଲସ୍ଯାଃ ପାପନାଶନମ୍ । ଅତିଥେଃ ପୂଜନସ୍ଯାପି ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ଵିସ୍ତରାତ୍
ଜୈମିନି କହିଲେ— ହେ ମହାଭାଗ, ତୁଳସୀର ପାପନାଶକ ଶକ୍ତି ଓ ଅତିଥି ପୂଜନର ମହିମା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ମୋତେ କୁହ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ତତୋ ଵ୍ଯାସୋ ମହାତେଜାସ୍ତୁଲସ୍ଯା ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵକ୍ତୁମାରେଭେ ଶୃଣ୍ଵତାଂ ପାପନାଶନମ୍
ସୂତ କହିଲେ— ତାପରେ ମହାତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ୟାସଦେବ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ତୁଳସୀର ପାପନାଶକ ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ- ଇଯଂ ସାକ୍ଷାନ୍ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ତୁଲସୀ ଭଗଵତ୍ପ୍ରିଯା । ତସ୍ମାଦିମାଂ ନ ପଶ୍ଯଂତି ଵୃକ୍ଷଜ୍ଞାନେନ ଜୈମିନେ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ— ଏହି ତୁଳସୀ ସ୍ୱୟଂ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରିୟା; ତେଣୁ, ହେ ଜୈମିନି, ତୁଳସୀକୁ କେବଳ ଗଛ ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସଦୈଵ ତୁଲସୀଂ ମର୍ତ୍ଯୋ ଯଥୈଵ ଭୁଵି ସେଵତେ । ତଥୈଵ ସେନ୍ଦ୍ରା ଵିବୁଧାଃ ସେଵଂତେ ତଂ ସୁରାଲଯେ
ମଣିଷ ଯେପରି ଭୂମିରେ ତୁଳସୀର ସେବା କରେ, ସେପରି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ଦେବଲୋକରେ ତାଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି।
ପରବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପେଯଂ ତୁଲସୀ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତି । ତତ୍ରୈଵ କୁଶଲଂ ସର୍ଵଂ ସୁଦୃଢଂ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ମଯା
ଯେଉଁଠି ତୁଳସୀ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ସେ ପରବ୍ରହ୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି; ସେଠି ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ରହିଥାଏ, ଏହି କଥା ମୁଁ କହୁଛି।
ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ଯସ୍ତୋଯଂ ପାତକଵାନପି । ତୁଲସୀପତ୍ରଗଲିତଂ ସ ଯାତି ହରିସନ୍ନିଧିମ୍
ଯେଉଁ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଝରିଥିବା ପାଣି ପାଆନ୍ତି, ସେ ପାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କ ସନ୍ନିଧିକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।