ତଥାତଥା ଵିଧାତଵ୍ଯଂ ଗୁରୁର୍ଵୈ ପ୍ରୀତିମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଲୋକାନାଂ ତାରଣାର୍ଥାଯ ଧାତ୍ରା ସୃଷ୍ଟୋ ଗୁରୁର୍ଯତଃ
'ଏଭଳି ଭାବରେ କରିବା ଦରକାର, ଯେଉଁଠାରେ ଗୁରୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ; ଲୋକମାନଙ୍କର ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଗୁରୁଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି।'
ଅତୋ ଵୈ ଗୁରୁପୂଜା ଚ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯା ଵୈ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଅହିତଂ ଯୋ ନାଶଯତି ସ୍ଵହିତଂ ଦର୍ଶଯେତ୍ସଦା
ଏହିପରି ଗୁରୁପୂଜା ଏକାଗ୍ରତାରେ କରିବା ଦରକାର; ଯିଏ ଅପକାରକୁ ଦୂର କରେ ଓ ସଦା ସ୍ୱହିତ ଦେଖାଇଥାଏ।
ସ ଗୁରୁଃ ସ ଚ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସର୍ଵଧର୍ମାର୍ଥକୋଵିଦଃ । ଅକୁର୍ଵନ୍ଵିତ୍ତଶାଠ୍ଯଂ ତୁ ଗୁରଵେ ତଂ ନିଵେଦଯେତ୍
ସେ ଗୁରୁ, ସେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଅର୍ଥରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ରଖିଛନ୍ତି; ଧନ ନେଇ କୌଣସି ଚତୁର୍ୟ କରିବା ନାହିଁ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବେ ଦାନ କରିବା ଦରକାର।
ଗୁରୋର୍ନିଵେଦିତେ ଭୂପ ପରିପୂର୍ଣଂ ଭଵେଦ୍ଵ୍ରତମ୍ । କୃତ୍ଵା ଦିଵାତନଂ କର୍ମ ଭୋଜନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ସହ
ଗୁରୁଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିଲେ, ରାଜା, ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଦିନର କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।
କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ନୃପଶାର୍ଦୂଲ ଦିନଂ ନେଯଂ କଥାନକୈଃ । ଅନେନ ଵିଧିନା ଯସ୍ତୁ କୁର୍ଯାଦୁନ୍ମୀଲନୀଵ୍ରତମ୍
ଏହିପରି କରିବା ଉଚିତ, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦିନକୁ କଥା କହି କଟାଇବା ଦରକାର; ଏହି ବିଧିରେ ଯିଏ ଉନ୍ମୀଳନୀ ବ୍ରତ କରେ—
କଲ୍ପକୋଟିସହସ୍ରାଣି ଵସତେ ଵିଷ୍ଣୁସନ୍ନିଧୌ
ସେ ଲକ୍ଷ-କୋଟି କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟରେ ବସିଥାଏ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- କୀଦୃଶୀ ସ୍ଯାନ୍ମହାଦେଵ ପକ୍ଷଵର୍ଦ୍ଧନିସଂଜ୍ଞକା । ଯଯା ଵୈ କୃତଯା ଜଂତୁର୍ମହପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
'ନାରଦ ପଚ୍ଛା: ମହାଦେବ, ପକ୍ଷବର୍ଧିନୀ ନାମକ ବ୍ରତ କେମିତି ଅଟେ? ଯାହା କରିଲେ ଜନ୍ତୁ ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ?'
ଶ୍ରୀମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଅମା ଵା ଯଦି ଵା ପୂର୍ଣା ସଂପୂର୍ଣା ଜାଯତେ ତଦା । ଭୂତ୍ଵା ଵୈ ନାଡିକାଷଷ୍ଠିର୍ଜାଯତେ ପ୍ରତିପଦ୍ଦିନେ । ଅଶ୍ଵମେଧାଯୁତୈସ୍ତୁଲ୍ଯା ସା ଭଵେତ୍ପକ୍ଷଵର୍ଦ୍ଧିନୀ
'ଶ୍ରୀମହାଦେବ କହିଲେ: ଅମା ଥିଲେ କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଷଷ୍ଠି ନାଡିକା ହେଲେ ପ୍ରତିପଦ ଦିନରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏହି ବ୍ରତ ଦଶ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମାନ, ଏହିପରି ପକ୍ଷବର୍ଧିନୀ ବ୍ରତ।'
ନାରଦ ଉଵାଚ- ପୂଜାଵିଧିଂ ତୁ ପୃଚ୍ଛାମି ସାଂପ୍ରତଂ ଦେଵସତ୍ତମ । ଯତ୍କୃତେ ତୁ ମହାଦେଵ ମହାଫଲମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ନାରଦ କହିଲେ— ମୁଁ ଏବେ ପୂଜାର ବିଧି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁ ବିଧିରେ ପୂଜା କରିଲେ ମହାଦେବ ମହାଫଳ ଲାଭ କରାଯାଏ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ପୂଜାଵିଧିଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସାଂପ୍ରତଂ ଦ୍ଵିଜନଂଦନ । ପୂଜିତେ ଚାର୍ଚିତେ ଵିଷ୍ଣୌ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯସଂଶଯଃ
ମହାଦେବ କହିଲେ— ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ପୂଜାର ବିଧି କହିବି; ଏହି ବିଧିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଫଳ ମିଳେ।
ଯେନ ପୂଜାଵିଧାନେନ ତୁଷ୍ଟିଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମାଧଵଃ । ଅଵ୍ରଣଂ ଜଲପୂର୍ଣଂ ଚ କୁଂଭଂ ଚଂଦନଚର୍ଚିତମ୍
ଯେଉଁ ବିଧିରେ ପୂଜା କରିଲେ ମାଧବ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ତାହା ପାଇଁ ଦୋଷରହିତ, ପାଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟ, ଚନ୍ଦନ ଲେପିତ ହେବା ଦରକାର।
ପଂଚରତ୍ନସମାଯୁକ୍ତଂ ପୁଷ୍ପମାଲାଭିଵେଷ୍ଟିତମ୍ । ସ୍ଥାପ୍ଯଂ ତାମ୍ରମଯଂ ପାତ୍ରଂ ସଗୋଧୂମଂ ଘଟୋପରି
ଘଟକୁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ରତ୍ନ ଦେଇ ସଜାଇ, ଫୁଲର ମାଳା ଲଗାଇ ରଖିବା; ଏହାର ଉପରେ ତାମାର ପାତ୍ର ରଖିବା, ଯେଉଁଥିରେ ଗହମ ଦିଆଯିବ।
ସୌଵର୍ଣଂ କାରଯେଦ୍ଦେଵଂ ମାସସଂଜ୍ଞାଭିନାମକମ୍ । ପଂଚାମୃତେନ ଵିଧିନା ସ୍ନପନଂ ସୁମନୋରମମ୍
ଏକ ସୁନାର ଦେବତାଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରିବା, ମାସ ଅନୁସାରେ ନାମ ଦେଇ; ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଅମୃତ ଦେଇ ନିୟମରେ ମନୋହର ଭାବରେ ସ୍ନାନ କରାଯିବ।
କାରଯେଦ୍ଦେଵଦେଵେଶଂ ଜଗନ୍ନାଥଂ ଜଗତ୍ପତିମ୍ । ଵିଲେପନଂ ତୁ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ କୁଂକୁମାଗରୁଚଂଦନୈଃ
ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ଜଗନ୍ନାଥ, ଜଗତର ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା; ଏହାକୁ କୁଙ୍କୁମ, ଅଗରୁ ଓ ଚନ୍ଦନ ଦେଇ ଲେପିବା।
ଵସ୍ତ୍ରଯୁଗ୍ମଂ ଚ ଦାତଵ୍ଯଂ ଛତ୍ରୋପାନହସଂଯୁତମ୍ । ପୂଜଯେଦ୍ଦେଵତାଧୀଶଂ କୁଂଭପାତ୍ରୋପରିସ୍ଥିତମ୍
ଏକ ଜୋଡ଼ା ପୋଷାକ, ଛତା ଓ ଜୁତା ସହିତ ଦେବା; ଘଟ ଓ ପାତ୍ରର ଉପରେ ବସିଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା।
ପଦ୍ମନାଭାଯ ଵୈ ପାଦୌ ଜାନୁନୀ ଵିଶ୍ଵମୂର୍ତ୍ତଯେ । ଊରୂ ଵୈ ଜ୍ଞାନଗମ୍ଯାଯ କଟୀ ଦାନପ୍ରଦାଯ ଚ
ପଦ୍ମନାଭଙ୍କୁ ପାଦ, ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ଗୁଡ଼ି, ଜ୍ଞାନଗମ୍ୟଙ୍କୁ ଉରୁ, ଦାନପ୍ରଦାଙ୍କୁ କଟି ଦେବା।
ଉଦରଂ ଵିଶ୍ଵନାଥାଯ ହୃଦଯଂ ଶ୍ରୀଧରାଯ ଚ । କଂଠଂ କୌସ୍ତୁଭକଂଠାଯ ବାହୂ କ୍ଷତ୍ରାଂତକାରିଣେ
ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କୁ ଉଦର, ଶ୍ରୀଧରଙ୍କୁ ହୃଦୟ, କୌସ୍ତୁଭକଣ୍ଠଙ୍କୁ କଣ୍ଠ, କ୍ଷତ୍ରାନ୍ତକାରିଙ୍କୁ ବାହୁ ଦେବା।
ଲଲାଟଂ ଵ୍ଯୋମମୂର୍ଧ୍ନେ ତୁ ଶିରୋ ଵୈ ସର୍ଵରୂପିଣେ । ସ୍ଵନାମ୍ନା ଚୈଵ କମଲାଂ ସର୍ଵାଂଗୀଂ ଦିଵ୍ଯରୂପିଣୀମ୍
ଭ୍ୟୋମମୂର୍ଧନଙ୍କୁ ଲଳାଟ, ସର୍ବରୂପିଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ, ଏବଂ କମଳାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନାମରେ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେବା।
ଏଵଂ ଵିଧିଵତ୍ସଂପୂଜ୍ଯ ତତୋଽର୍ଘଂ ଦାପଯେତ୍ସୁଧୀଃ । ନାଲିକେରେଣ ଶୁଭ୍ରେଣ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଚକ୍ରିଣଃ
ଏଭଳି ନିୟମରେ ପୂଜା କରି ସୁଧୀଜନ ଶୁଭ୍ର ନାଲିକେର ଦେଇ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା।
ଅନେନୈଵାର୍ଘଦାନେନ ସଂପୂର୍ଣଂ ଜାଯତେ ଵ୍ରତମ୍ । ସଂସାରାର୍ଣଵମଗ୍ନଂ ମାଂ ସମୁଦ୍ଧର ଜଗତ୍ପତେ
ଏହି ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ହେ ଜଗତର ନାଥ, ମୁଁ ସଂସାରର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର।
ତ୍ଵମୀଶଃ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ତ୍ଵଂ ସାକ୍ଷାଚ୍ଚ ଜଗତ୍ପତିଃ । ଗୃହାଣାର୍ଘଂ ମଯା ଦତ୍ତଂ ପଦ୍ମନାଭ ନମୋସ୍ତୁ ତେ
ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଈଶ୍ୱର, ତୁମେ ନିଜେ ଜଗତର ପ୍ରଭୁ; ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର, ପଦ୍ମନାଭ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ନୈଵେଦ୍ଯାନି ସୁହୃଦ୍ଯାନି ଷଡ୍ରସାନି ଵିଶେଷତଃ । ଦେଯାନି ତୁ ଵିଶେଷେଣ କେଶଵାଯ ସୁଭକ୍ତିତଃ
ଛଅ ରସର ଏବଂ ମନକୁ ଭଲ ଲାଗୁଥିବା ଭୋଜ୍ୟ ଦେବା, ବିଶେଷ ଭକ୍ତି ସହ କେଶବଙ୍କୁ ଦେବା।
ନାଗପତ୍ରଂ ସକର୍ପୂରଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦେଵସ୍ଯ ଭକ୍ତିତଃ । ଘୃତେନ ଦୀପକଂ କୁର୍ଯାତ୍ତିଲତୈଲେନ ଵା ପୁନଃ
ଭକ୍ତି ସହ ଦେବତାଙ୍କୁ ନାଗପତ୍ର ଓ କର୍ପୁର ଦେବା; ଘିଅ କିମ୍ବା ତିଳ ତେଲ ଦେଇ ଦୀପ ତିଆରି କରିବା।
କୃତ୍ଵା ସମ୍ଯଗ୍ଵିଧାନେନ ଗୁରୋଃ ପୂଜାଂ ପ୍ରକାରଯେତ୍ । ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଚୈଵ ଚୋଷ୍ଣୀଷଂ କଂଚୁକଂ ଚ ପ୍ରଦାପଯେତ୍
ଠିକ ନିୟମରେ ପୂଜା କରି ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା; ପୋଷାକ, ଉଷ୍ଣୀଷ ଓ କଞ୍ଚୁକ ଦେବା।
ଦକ୍ଷିଣାଂ ଚ ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ଗୁରୁଵେ ସଂପ୍ରଦାପଯେତ୍ । ଭୋଜନଂ ଚୈଵ ତାଂବୂଲଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଚାର୍ଘଂ ପ୍ରଦାପଯେତ୍
ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଦକ୍ଷିଣା ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେବା; ଭୋଜନ ଓ ତାମ୍ବୁଳ ଦେଇ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା।
ସ୍ଵଵିତ୍ତସ୍ଯାନୁମାନେନ ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ତୁ ନିର୍ଦ୍ଧନୈଃ । କାର୍ଯା ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଦ୍ଵାଦଶୀ ପକ୍ଷଵର୍ଦ୍ଧିନୀ
ନିଜ ଅର୍ଥ ଅନୁସାରେ, ଏବଂ ଦରିଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ସାହ ସହ କରି, ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତକୁ ଭଲ ଭାବରେ ପାଳନ କରିବା ଦରକାର, ଯାହା ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼ାଏ।
ତତୋ ଜାଗରଣଂ କୁର୍ଯାଦ୍ଗୀତନୃତ୍ଯସମନ୍ଵିତମ୍ । ପୁରାଣପାଠସହିତଂ ହାସ୍ଯାହ୍ଲାଦସମନ୍ଵିତମ୍
ତାପରେ ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟରେ ମିଶି, ପୁରାଣ ପଠା ଓ ହସି ହସି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିବା ଏହି ଉପବାସ କରାଯିବା ଉଚିତ ।
ସ୍ତୁଵଂତି ଚ ପ୍ରଶଂସଂତି ଜାଗରଂ ଚକ୍ରପାଣିନଃ । ନିତ୍ଯୋତ୍ସଵୋ ଭଵେତ୍ତେଷାଂ ଗୃହେ ଵୈ ଦଶଜନ୍ମସୁ
ଚକ୍ରଧାରୀ ଭଗବାନଙ୍କ ଜାଗରଣକୁ ସମ୍ମାନ ଓ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ଏମାନଙ୍କ ଘରେ ଦଶ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଦା ଉତ୍ସବ ହେଉଥାଏ ।
ଅତୋ ଧନ୍ଯତମା ଚେଯଂ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯା ପକ୍ଷଵର୍ଦ୍ଧନୀ । କୃତ୍ଵା ତୁ ସକଲଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯସଂଶଯମ୍
ଏହି ସବୁଠୁ ଧନ୍ୟ ଉପବାସ, ଯାହା ପକ୍ଷକୁ ବଢ଼ାଏ, ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା କରିଲେ ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟର ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ମିଳିଥାଏ ।
ପକ୍ଷଵର୍ଦ୍ଧନୀ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଯେ ଶୃଣ୍ଵଂତି ମନୀଷିଣଃ । ତୈଃ କୃତଂ ସତ୍କୃତଂ ସର୍ଵଂ ଯାଵଦାଭୂତସଂପ୍ଲଵମ୍
ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ପକ୍ଷବଢ଼ା ଉପବାସର ମହିମା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଭଲ କାମ ଏ ଭୂମିର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନିତ ଓ ସଫଳ ହୁଏ ।