ହୃଦଯେ ଜ୍ଞାନଗମ୍ଯାଯ କଂଠେ ଵୈକୁଂଠମୂର୍ତଯେ । ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଗାଯ ଲଲାଟେ ତୁ ବାହୌ ଦକ୍ଷାଂତକାରିଣେ
ହୃଦୟରେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ୟ ଯିଏ, କଣ୍ଠରେ ବୈକୁଣ୍ଠ ରୂପ ଯିଏ, ଲଳାଟରେ ଉପରକୁ ଯିବା ଯିଏ, ଦୁଇ ବାହିରେ ଡକ୍ଷକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ଉତ୍ତମାଂଗେ ସୁରେଶାଯ ସର୍ଵାଂଗେ ସର୍ଵମୂର୍ତଯେ । ସ୍ଵନାମ୍ନା ଚାଯୁଧାଦୀନି ପୂଜନୀଯାନି ଭକ୍ତିତଃ
ମୁଣ୍ଡର ଶୀର୍ଷରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ, ସରା ଦେହରେ ସମସ୍ତ ରୂପର ଦେବତାଙ୍କୁ, ତାଙ୍କର ନାମ ଓ ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ସହିତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର।
ଅର୍ଘଦାନଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ନାଲିକେରାଦିଭିଃ ସମମ୍ । ଶଂଖୋପରି ଜଲେ କୃତ୍ଵା ଗଂଧପୁଷ୍ପାକ୍ଷତାନ୍ଵିତମ୍
ନାଳିକେର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ; ଶଂଖରେ ଜଳ ରଖି, ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ ଓ ଅକ୍ଷତ ସହିତ ଅର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିବା ଦରକାର।
ସୂତ୍ରେଣାଵେଷ୍ଟିତଂ କୃତ୍ଵା ଦଦ୍ଯାଦର୍ଘଂ ଵିଧାନତଃ । ଦେଵଦେଵ ମହାଦେଵ ଶ୍ରୀକେଶଵ ଜନାର୍ଦନ
ସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୁଡି ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ; 'ଦେବଦେବ, ମହାଦେବ, ଶ୍ରୀକେଶବ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ' ଏହି ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଦରକାର।
ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯ ନମସ୍ତେଽସ୍ତୁ ପୁଣ୍ଯରାଶିଵିଵର୍ଧନ । ଶୋକମୋହମହାପାପାନ୍ମାମୁଦ୍ଧର ଭଵାର୍ଣଵାତ୍
'ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ପୁଣ୍ୟର ଭଣ୍ଡାର ବଢ଼ାଇବା ଦେବତା, ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ମହାପାପରୁ ମୋତେ ଭବସାଗରରୁ ଉଦ୍ଧାର କର।'
ସୁକୃତଂ ନ କୃତଂ କିଚିଜ୍ଜନ୍ମକୋଟିଶତୈରପି । ତଥାପି ମାଂ ମହାସ୍ଵାମିନ୍ମାମୁଦ୍ଧର ଭଵାର୍ଣଵାତ୍
'ମୁଁ ଏତେ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଭଲ କାମ କରିନାହିଁ; ତଥାପି, ମହାପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଭବସାଗରରୁ ଉଦ୍ଧାର କର।'
ଵ୍ରତେନାନେନ ଦେଵେଶ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ମମ ପୂର୍ଵଜାଃ । ଵିଯୋନିଂ ଚ ଗତାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ପାପମୃତ୍ଯୁଵଶଂ ଗତାଃ
'ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା, ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ମୋର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୂର୍ବଜମାନେ, ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ଏବଂ ପାପ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନେ—'
ଯେ ଭଵିଷ୍ଯଂତି ଯେଽତୀତାଃ ପ୍ରେତଲୋକାନ୍ସମୁଦ୍ଧର । ଶ୍ରାଂତୋସ୍ମ୍ଯହମଧୀନସ୍ଯ ଭକ୍ତିରଵ୍ଯଭିଚାରିଣୀ
'ଯେଉଁମାନେ ଆସିବେ, ଯେଉଁମାନେ ଗଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରେତଲୋକରୁ ଉଦ୍ଧାର କର; ମୁଁ କ୍ଲାନ୍ତ, ମୋର ଭକ୍ତି ଅଚଳ, ମୁଁ ଅଶକ୍ତ।'
ଦତ୍ତମର୍ଘଂ ମଯା ତୁଭ୍ଯଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଗୃହ୍ଣ ଗଦାଧର । ଦତ୍ଵାର୍ଘଂ ଧୂପଦୀପାଦ୍ଯୈର୍ନୈଵେଦ୍ଯୈର୍ଵିଷ୍ଣୁସଂଭଵୈଃ
'ମୁଁ ଭକ୍ତିରେ ତୁମକୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇଛି; ଗଦାଧର, ଏହା ଗ୍ରହଣ କର। ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇଛି।'
ସ୍ତୋତ୍ରୈର୍ନୀରାଜନୈର୍ଗୀତୈର୍ଭୃତ୍ଯୈଃ ସଂତୋଷଯେଦ୍ଧରିମ୍ । ଵସ୍ତ୍ରୈର୍ଦାନୈଶ୍ଚ ଗୋଦାନୈର୍ଭୋଜନୈସ୍ତୋଷଯେଦ୍ଗୁରୁମ୍
'ସ୍ତୋତ୍ର, ନୀରାଜନ, ଗୀତ ଓ ଭୃତ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ; ପୋଷାକ, ଦାନ, ଗୋଦାନ ଓ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ଗୁରୁଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ଦରକାର।'
ତଥାତଥା ଵିଧାତଵ୍ଯଂ ଗୁରୁର୍ଵୈ ପ୍ରୀତିମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଲୋକାନାଂ ତାରଣାର୍ଥାଯ ଧାତ୍ରା ସୃଷ୍ଟୋ ଗୁରୁର୍ଯତଃ
'ଏଭଳି ଭାବରେ କରିବା ଦରକାର, ଯେଉଁଠାରେ ଗୁରୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବେ; ଲୋକମାନଙ୍କର ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଗୁରୁଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି।'
ଅତୋ ଵୈ ଗୁରୁପୂଜା ଚ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯା ଵୈ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ଅହିତଂ ଯୋ ନାଶଯତି ସ୍ଵହିତଂ ଦର୍ଶଯେତ୍ସଦା
ଏହିପରି ଗୁରୁପୂଜା ଏକାଗ୍ରତାରେ କରିବା ଦରକାର; ଯିଏ ଅପକାରକୁ ଦୂର କରେ ଓ ସଦା ସ୍ୱହିତ ଦେଖାଇଥାଏ।
ସ ଗୁରୁଃ ସ ଚ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସର୍ଵଧର୍ମାର୍ଥକୋଵିଦଃ । ଅକୁର୍ଵନ୍ଵିତ୍ତଶାଠ୍ଯଂ ତୁ ଗୁରଵେ ତଂ ନିଵେଦଯେତ୍
ସେ ଗୁରୁ, ସେ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଅର୍ଥରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ରଖିଛନ୍ତି; ଧନ ନେଇ କୌଣସି ଚତୁର୍ୟ କରିବା ନାହିଁ, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବେ ଦାନ କରିବା ଦରକାର।
ଗୁରୋର୍ନିଵେଦିତେ ଭୂପ ପରିପୂର୍ଣଂ ଭଵେଦ୍ଵ୍ରତମ୍ । କୃତ୍ଵା ଦିଵାତନଂ କର୍ମ ଭୋଜନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ସହ
ଗୁରୁଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିଲେ, ରାଜା, ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଦିନର କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।
କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ନୃପଶାର୍ଦୂଲ ଦିନଂ ନେଯଂ କଥାନକୈଃ । ଅନେନ ଵିଧିନା ଯସ୍ତୁ କୁର୍ଯାଦୁନ୍ମୀଲନୀଵ୍ରତମ୍
ଏହିପରି କରିବା ଉଚିତ, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦିନକୁ କଥା କହି କଟାଇବା ଦରକାର; ଏହି ବିଧିରେ ଯିଏ ଉନ୍ମୀଳନୀ ବ୍ରତ କରେ—
କଲ୍ପକୋଟିସହସ୍ରାଣି ଵସତେ ଵିଷ୍ଣୁସନ୍ନିଧୌ
ସେ ଲକ୍ଷ-କୋଟି କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟରେ ବସିଥାଏ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- କୀଦୃଶୀ ସ୍ଯାନ୍ମହାଦେଵ ପକ୍ଷଵର୍ଦ୍ଧନିସଂଜ୍ଞକା । ଯଯା ଵୈ କୃତଯା ଜଂତୁର୍ମହପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
'ନାରଦ ପଚ୍ଛା: ମହାଦେବ, ପକ୍ଷବର୍ଧିନୀ ନାମକ ବ୍ରତ କେମିତି ଅଟେ? ଯାହା କରିଲେ ଜନ୍ତୁ ମହାପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ?'
ଶ୍ରୀମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଅମା ଵା ଯଦି ଵା ପୂର୍ଣା ସଂପୂର୍ଣା ଜାଯତେ ତଦା । ଭୂତ୍ଵା ଵୈ ନାଡିକାଷଷ୍ଠିର୍ଜାଯତେ ପ୍ରତିପଦ୍ଦିନେ । ଅଶ୍ଵମେଧାଯୁତୈସ୍ତୁଲ୍ଯା ସା ଭଵେତ୍ପକ୍ଷଵର୍ଦ୍ଧିନୀ
'ଶ୍ରୀମହାଦେବ କହିଲେ: ଅମା ଥିଲେ କିମ୍ବା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଷଷ୍ଠି ନାଡିକା ହେଲେ ପ୍ରତିପଦ ଦିନରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏହି ବ୍ରତ ଦଶ ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ସମାନ, ଏହିପରି ପକ୍ଷବର୍ଧିନୀ ବ୍ରତ।'
ନାରଦ ଉଵାଚ- ପୂଜାଵିଧିଂ ତୁ ପୃଚ୍ଛାମି ସାଂପ୍ରତଂ ଦେଵସତ୍ତମ । ଯତ୍କୃତେ ତୁ ମହାଦେଵ ମହାଫଲମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ନାରଦ କହିଲେ— ମୁଁ ଏବେ ପୂଜାର ବିଧି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେଉଁ ବିଧିରେ ପୂଜା କରିଲେ ମହାଦେବ ମହାଫଳ ଲାଭ କରାଯାଏ।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ପୂଜାଵିଧିଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସାଂପ୍ରତଂ ଦ୍ଵିଜନଂଦନ । ପୂଜିତେ ଚାର୍ଚିତେ ଵିଷ୍ଣୌ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯସଂଶଯଃ
ମହାଦେବ କହିଲେ— ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ପୂଜାର ବିଧି କହିବି; ଏହି ବିଧିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଫଳ ମିଳେ।
ଯେନ ପୂଜାଵିଧାନେନ ତୁଷ୍ଟିଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ମାଧଵଃ । ଅଵ୍ରଣଂ ଜଲପୂର୍ଣଂ ଚ କୁଂଭଂ ଚଂଦନଚର୍ଚିତମ୍
ଯେଉଁ ବିଧିରେ ପୂଜା କରିଲେ ମାଧବ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ତାହା ପାଇଁ ଦୋଷରହିତ, ପାଣିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟ, ଚନ୍ଦନ ଲେପିତ ହେବା ଦରକାର।
ପଂଚରତ୍ନସମାଯୁକ୍ତଂ ପୁଷ୍ପମାଲାଭିଵେଷ୍ଟିତମ୍ । ସ୍ଥାପ୍ଯଂ ତାମ୍ରମଯଂ ପାତ୍ରଂ ସଗୋଧୂମଂ ଘଟୋପରି
ଘଟକୁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ରତ୍ନ ଦେଇ ସଜାଇ, ଫୁଲର ମାଳା ଲଗାଇ ରଖିବା; ଏହାର ଉପରେ ତାମାର ପାତ୍ର ରଖିବା, ଯେଉଁଥିରେ ଗହମ ଦିଆଯିବ।
ସୌଵର୍ଣଂ କାରଯେଦ୍ଦେଵଂ ମାସସଂଜ୍ଞାଭିନାମକମ୍ । ପଂଚାମୃତେନ ଵିଧିନା ସ୍ନପନଂ ସୁମନୋରମମ୍
ଏକ ସୁନାର ଦେବତାଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରିବା, ମାସ ଅନୁସାରେ ନାମ ଦେଇ; ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଅମୃତ ଦେଇ ନିୟମରେ ମନୋହର ଭାବରେ ସ୍ନାନ କରାଯିବ।
କାରଯେଦ୍ଦେଵଦେଵେଶଂ ଜଗନ୍ନାଥଂ ଜଗତ୍ପତିମ୍ । ଵିଲେପନଂ ତୁ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ କୁଂକୁମାଗରୁଚଂଦନୈଃ
ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ଜଗନ୍ନାଥ, ଜଗତର ରକ୍ଷକଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା; ଏହାକୁ କୁଙ୍କୁମ, ଅଗରୁ ଓ ଚନ୍ଦନ ଦେଇ ଲେପିବା।
ଵସ୍ତ୍ରଯୁଗ୍ମଂ ଚ ଦାତଵ୍ଯଂ ଛତ୍ରୋପାନହସଂଯୁତମ୍ । ପୂଜଯେଦ୍ଦେଵତାଧୀଶଂ କୁଂଭପାତ୍ରୋପରିସ୍ଥିତମ୍
ଏକ ଜୋଡ଼ା ପୋଷାକ, ଛତା ଓ ଜୁତା ସହିତ ଦେବା; ଘଟ ଓ ପାତ୍ରର ଉପରେ ବସିଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା।
ପଦ୍ମନାଭାଯ ଵୈ ପାଦୌ ଜାନୁନୀ ଵିଶ୍ଵମୂର୍ତ୍ତଯେ । ଊରୂ ଵୈ ଜ୍ଞାନଗମ୍ଯାଯ କଟୀ ଦାନପ୍ରଦାଯ ଚ
ପଦ୍ମନାଭଙ୍କୁ ପାଦ, ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କୁ ଗୁଡ଼ି, ଜ୍ଞାନଗମ୍ୟଙ୍କୁ ଉରୁ, ଦାନପ୍ରଦାଙ୍କୁ କଟି ଦେବା।
ଉଦରଂ ଵିଶ୍ଵନାଥାଯ ହୃଦଯଂ ଶ୍ରୀଧରାଯ ଚ । କଂଠଂ କୌସ୍ତୁଭକଂଠାଯ ବାହୂ କ୍ଷତ୍ରାଂତକାରିଣେ
ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କୁ ଉଦର, ଶ୍ରୀଧରଙ୍କୁ ହୃଦୟ, କୌସ୍ତୁଭକଣ୍ଠଙ୍କୁ କଣ୍ଠ, କ୍ଷତ୍ରାନ୍ତକାରିଙ୍କୁ ବାହୁ ଦେବା।
ଲଲାଟଂ ଵ୍ଯୋମମୂର୍ଧ୍ନେ ତୁ ଶିରୋ ଵୈ ସର୍ଵରୂପିଣେ । ସ୍ଵନାମ୍ନା ଚୈଵ କମଲାଂ ସର୍ଵାଂଗୀଂ ଦିଵ୍ଯରୂପିଣୀମ୍
ଭ୍ୟୋମମୂର୍ଧନଙ୍କୁ ଲଳାଟ, ସର୍ବରୂପିଙ୍କୁ ମୁଣ୍ଡ, ଏବଂ କମଳାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ନାମରେ ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେବା।
ଏଵଂ ଵିଧିଵତ୍ସଂପୂଜ୍ଯ ତତୋଽର୍ଘଂ ଦାପଯେତ୍ସୁଧୀଃ । ନାଲିକେରେଣ ଶୁଭ୍ରେଣ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଚକ୍ରିଣଃ
ଏଭଳି ନିୟମରେ ପୂଜା କରି ସୁଧୀଜନ ଶୁଭ୍ର ନାଲିକେର ଦେଇ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଚକ୍ରଧାରୀଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା।
ଅନେନୈଵାର୍ଘଦାନେନ ସଂପୂର୍ଣଂ ଜାଯତେ ଵ୍ରତମ୍ । ସଂସାରାର୍ଣଵମଗ୍ନଂ ମାଂ ସମୁଦ୍ଧର ଜଗତ୍ପତେ
ଏହି ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ହେ ଜଗତର ନାଥ, ମୁଁ ସଂସାରର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର।