ଏକାଦଶୀ ଅହୋରାତ୍ରଂ ପ୍ରଭାତେ ଘଟିକା ଭଵେତ୍ । ଉନ୍ମୀଲନୀ ତୁ ସା ଜ୍ଞେଯା ଵିଶେଷେଣ ହରିପ୍ରିଯା
ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଓ ରାତି, ପ୍ରଭାତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ବ୍ରତକୁ 'ଉନ୍ମୀଳନୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ବିଶେଷ ଭାବରେ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଯାନି ତୀର୍ଥାନି ପୁଣ୍ଯାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ । କୋଟ୍ଯଂଶେ ନୈଵ ତୁଲ୍ଯାନି ମଖା ଵେଦାସ୍ତପାଂସି ଚ
ତିନି ଲୋକରେ ଯେତେ ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ବେଦ ଓ ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତର ଏକ ଅଂଶ ସମାନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ ।
ଉନ୍ମୀଲନୀ ସମଂ କିଂଚିନ୍ନ ଭୂତଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି । ପ୍ରଯାଗୋ ନ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ନ କାଶୀ ନ ଚ ପୁଷ୍କରଃ
ଉନ୍ମୀଳନୀ ସମାନ କିଛି ଅଗତେ ହୋଇନାହିଁ, ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ କେବେ ହେବ ନାହିଁ। ପ୍ରୟାଗ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, କାଶୀ କିମ୍ବା ପୁଷ୍କର — କେହିଁଠି ଉନ୍ମୀଳନୀ ସମାନ ନୁହେଁ।
ଶୈଲୋ ହିମାଚଲୋ ନୈଵ ନ ମେରୁର୍ଗଂଧମାଦନଃ । ଶୈଲୋ ନ ନୀଲନିଷଧୋ ନ ଵିଂଧ୍ଯୋ ନୈଵ ନୈମିଷମ୍
ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼, ମେରୁ, ଗନ୍ଧମାଦନ, ନୀଳ, ନିଷଧ, ବିନ୍ଧ୍ୟ, କିମ୍ବା ନୈମିଷ — କେହିଁ ପାହାଡ଼ ଏହା ସମାନ ନୁହେଁ।
ଗୋଦାଵରୀ ନ କାଵେରୀ ଚଂଦ୍ରଭାଗା ନ ଵେଦିକା । ନ ତାପୀ ନ ପଯୋଷ୍ଣୀ ଚ ନ କ୍ଷିପ୍ରା ନୈଵ ଚଂଦନା
ଗୋଦାବରୀ, କାବେରୀ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ବେଦିକା, ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, କ୍ଷିପ୍ରା କିମ୍ବା ଚନ୍ଦନା — କେଉଁ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଏହା ସମାନ ନୁହେଁ।
ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ଚ ସରଯୂଶ୍ଚଂଦ୍ରଭାଗା ନ ଗଂଡିକା । ଗୋମତୀ ଚ ଵିପାଶା ଚ ଶୋଣାଖ୍ଯଶ୍ଚ ମହାନଦଃ
ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ, ସରୟୂ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଗଣ୍ଡିକା, ଗୋମତୀ, ବିପାଶା, ଶୋଣା ନାମକ ବଡ଼ ନଦୀ — କେଉଁଠି ଏହା ସମାନ ନାହିଁ।
କିମତ୍ର ବହୁନୋକ୍ତେନ ଭୂଯୋଭୂଯୋ ନରାଧିପ । ଉନ୍ମୀଲନୀସମଂ କିଂଚିନ୍ନ ଦେଵଃ କେଶଵାତ୍ପରଃ
ଏଠାରେ ବହୁତ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, ରାଜା। ଉନ୍ମୀଳନୀ ସମାନ କିଛି ନାହିଁ, କେଶବଠାରୁ ବଡ଼ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ।
ଉନ୍ମୀଲନୀମନୁ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯୈଃ କୃତଂ କେଶଵାର୍ଚନମ୍ । ପାପଚକ୍ରସମୂହସ୍ଯ ରାଶଯଃ ପତିତାଃ କ୍ଷଣାତ୍
ଉନ୍ମୀଳନୀ ବିଧିରେ ଯେଉଁମାନେ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପର ଭାରକୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି।
ଯସ୍ମିନ୍ମାସେ ମହୀପାଲ ତିଥିରୁନ୍ମୀଲନୀ ଭଵେତ୍ । ତନ୍ମାସନାମ୍ନା ଗୋଵିଂଦଃ ପୂଜନୀଯଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ଯେଉଁ ମାସରେ ଉନ୍ମୀଳନୀ ତିଥି ପଡ଼େ, ଓ ଭୂପାଳ, ସେଇ ମାସର ନାମରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଉଦ୍ୟମରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ।
ଜାତରୂପମଯଃ କାର୍ଯଂ ମାସନାମ୍ନା ତୁ ମାଧଵଃ । ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ଵିଶ୍ଵରୂପସ୍ତୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତିସମନ୍ଵିତଃ
ମାଧବଙ୍କର ସୁନାର ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି, ସେଇ ମାସର ନାମ ଦେଇ, ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।
ପଵିତ୍ରୋଦକସଂଯୁକ୍ତଂ ପଂଚରତ୍ନସମନ୍ଵିତମ୍ । ଗଂଧପୁଷ୍ପାକ୍ଷତୈର୍ଯୁକ୍ତଂ କୁଂଭଂ ସ୍ରଗ୍ଦାମଭୂଷିତମ୍
ପବିତ୍ର ପାଣି ଭରା ଘଡ଼ା, ପାଞ୍ଚ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ, ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଅକ୍ଷତ ଓ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କରି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।
ପାତ୍ରଂ ଚ ସୋଦକଂ କାର୍ଯଂ ଗୋଧୂମୈଶ୍ଚାପି ପୂରିତମ୍ । ନାନାରତ୍ନୈଶ୍ଚ ସଂଯୁକ୍ତଂ ନାନାଗଂଧୈଃ ପ୍ରପୂଜିତମ୍
ପାଣି ଭରା ପାତ୍ର ଗୋଧୂମରେ ପୂରିତ, ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ନାନା ପ୍ରକାର ଗନ୍ଧ ଦେଇ ପୂଜିତ କରିବା ଉଚିତ।
ମଲ୍ଲିକାମୋଦସଂଯୁକ୍ତଂ ଜାତୀପୁଷ୍ପୈଃ ପ୍ରପୂଜିତମ୍ । ଶ୍ଵେତାଖ୍ଯୈସ୍ତଂଦୁଲୈଶ୍ଚୈଵ ପୂରଣୀଯଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ମଲ୍ଲିକା ଗନ୍ଧ ଓ ଯାତୀ ଫୁଲରେ ପୂଜିତ, ଶ୍ୱେତ ଚାଉଳ ଦ୍ୱାରା ସାବଧାନରେ ପୂରିତ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଦଦ୍ଯାଦ୍ଵସ୍ତ୍ରଯୁଗ୍ମଂ ତୁ ଉପଵୀତଂ ତୁ ସୋତ୍ତରମ୍ । ଉପାନହୌ ତୁ ରାଜର୍ଷେ ଆତପତ୍ରଂ ଶିରୋପରି
ଏକ ଜୋଡ଼ା ବସ୍ତ୍ର, ଉପବୀତ ସହିତ ଉତ୍ତରୀୟ, ଜୁତା ଓ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଛତା ଦେବା ଉଚିତ, ରାଜାର୍ଷି।
ଭୋଜନଂ ଜଲପାତ୍ରଂ ଚ ସପ୍ତଧାନ୍ଯଂ ତିଲୈଃ ସହ । ରୂପ୍ଯଂ ଚୈଵ ତୁ କାର୍ପାସଂ ପାଯସଂ ମୁଦ୍ରିକା ହରେଃ
ଭୋଜନ, ପାଣିର ପାତ୍ର, ସାତ ପ୍ରକାର ଧାନ୍ୟ ସହିତ ତିଳ, ଚାଁଦି, କପାସ, ଖିର ଓ ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଦ୍ରିକା ଦେବା ଉଚିତ।
ଧେନୁର୍ଵାତ୍ର ତୁ ଦାତଵ୍ଯା ଵତ୍ସାଲଂକାରସଂଯୁତା । ସୁଵର୍ଣଶୃଂଗୀ ରୌପ୍ଯଖୁରୀ ତାମ୍ରପୃଷ୍ଠୀ ତଥୈଵ ଚ
ଏଠାରେ ଏକ ଗାଈ ଦେବା ଉଚିତ, ଛାଣି ଓ ଅଳଙ୍କାର ସହିତ, ସୁନାର ଶିଙ୍ଗ, ଚାଁଦିର ଖୁର, ତାମ୍ବାର ପିଠି ଦେଇ ଶୋଭିତ।
କାଂସ୍ଯଦୋହୀଂ ରତ୍ନପୁଚ୍ଛୀଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵୈ ଗୁରଵେ ତଦା । ଶଯ୍ଯାଂ ସୋପସ୍କରାଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ସାଧଵେ ଭକ୍ତିପୂର୍ଵକମ୍
କାଂସାର ଦୁଧ ଦେବା ପାତ୍ର ଓ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ପୁଛ ଥିବା ଗାଈ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଶଯ୍ୟା ଓ ତାହାର ସାଜସଜ୍ଜା ଭକ୍ତି ସହିତ ସାଧୁଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ।
ଧୂପଂ ଦୀପଂ ତୁ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଫଲପତ୍ରଂ ନିଵେଦଯେତ୍ । ପୂଜନୀଯୋ ମହାଭକ୍ତୈର୍ମଂତ୍ରୈରେଭିସ୍ତୁ କେଶଵଃ 6.35.
ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ଫଳ ଓ ପତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରମାନେ ଦ୍ୱାରା ମହାଭକ୍ତମାନେ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜିବେ।
ତୁଲସୀପତ୍ରସଂଯୁକ୍ତୈଃ ପୁଷ୍ପୈଃ କାଲୋଦ୍ଭଵୈସ୍ତଥା । ମାସନାମ୍ନୈଵ ଚରଣୌ ଜାନୁନୀ ଵିଷ୍ଣୁରୂପିଣେ
ତୁଳସୀ ପତ୍ର, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଫୁଲ ଓ ମାସର ନାମ ଦେଇ, ବିଷ୍ଣୁ ରୂପୀଙ୍କ ଚରଣ ଓ ଜାଙ୍ଘାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଗୁହ୍ଯେ ତୁ ଗୁହ୍ଯପତଯେ କଟେ ଵୈ ପୀତଵାସସେ । ବ୍ରହ୍ମମୂର୍ତିଭୃତେ ନାଭାଵୁଦରେ ଵିଶ୍ଵଯୋନଯେ
ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଗୁପ୍ତେଶ୍ୱରଙ୍କୁ, କଟିରେ ପୀତବସ୍ତ୍ରଧାରୀଙ୍କୁ, ନାଭିରେ ବ୍ରହ୍ମରୂପ ଓ ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ସ ସ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।
ହୃଦଯେ ଜ୍ଞାନଗମ୍ଯାଯ କଂଠେ ଵୈକୁଂଠମୂର୍ତଯେ । ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଗାଯ ଲଲାଟେ ତୁ ବାହୌ ଦକ୍ଷାଂତକାରିଣେ
ହୃଦୟରେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ୟ ଯିଏ, କଣ୍ଠରେ ବୈକୁଣ୍ଠ ରୂପ ଯିଏ, ଲଳାଟରେ ଉପରକୁ ଯିବା ଯିଏ, ଦୁଇ ବାହିରେ ଡକ୍ଷକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ଉତ୍ତମାଂଗେ ସୁରେଶାଯ ସର୍ଵାଂଗେ ସର୍ଵମୂର୍ତଯେ । ସ୍ଵନାମ୍ନା ଚାଯୁଧାଦୀନି ପୂଜନୀଯାନି ଭକ୍ତିତଃ
ମୁଣ୍ଡର ଶୀର୍ଷରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ, ସରା ଦେହରେ ସମସ୍ତ ରୂପର ଦେବତାଙ୍କୁ, ତାଙ୍କର ନାମ ଓ ଅସ୍ତ୍ରମାନେ ସହିତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର।
ଅର୍ଘଦାନଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ନାଲିକେରାଦିଭିଃ ସମମ୍ । ଶଂଖୋପରି ଜଲେ କୃତ୍ଵା ଗଂଧପୁଷ୍ପାକ୍ଷତାନ୍ଵିତମ୍
ନାଳିକେର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ; ଶଂଖରେ ଜଳ ରଖି, ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ ଓ ଅକ୍ଷତ ସହିତ ଅର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରିବା ଦରକାର।
ସୂତ୍ରେଣାଵେଷ୍ଟିତଂ କୃତ୍ଵା ଦଦ୍ଯାଦର୍ଘଂ ଵିଧାନତଃ । ଦେଵଦେଵ ମହାଦେଵ ଶ୍ରୀକେଶଵ ଜନାର୍ଦନ
ସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୁଡି ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ; 'ଦେବଦେବ, ମହାଦେବ, ଶ୍ରୀକେଶବ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ' ଏହି ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଦରକାର।
ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯ ନମସ୍ତେଽସ୍ତୁ ପୁଣ୍ଯରାଶିଵିଵର୍ଧନ । ଶୋକମୋହମହାପାପାନ୍ମାମୁଦ୍ଧର ଭଵାର୍ଣଵାତ୍
'ସୁବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ପୁଣ୍ୟର ଭଣ୍ଡାର ବଢ଼ାଇବା ଦେବତା, ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ମହାପାପରୁ ମୋତେ ଭବସାଗରରୁ ଉଦ୍ଧାର କର।'
ସୁକୃତଂ ନ କୃତଂ କିଚିଜ୍ଜନ୍ମକୋଟିଶତୈରପି । ତଥାପି ମାଂ ମହାସ୍ଵାମିନ୍ମାମୁଦ୍ଧର ଭଵାର୍ଣଵାତ୍
'ମୁଁ ଏତେ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଭଲ କାମ କରିନାହିଁ; ତଥାପି, ମହାପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଭବସାଗରରୁ ଉଦ୍ଧାର କର।'
ଵ୍ରତେନାନେନ ଦେଵେଶ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ମମ ପୂର୍ଵଜାଃ । ଵିଯୋନିଂ ଚ ଗତାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ପାପମୃତ୍ଯୁଵଶଂ ଗତାଃ
'ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା, ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ମୋର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୂର୍ବଜମାନେ, ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ଏବଂ ପାପ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନେ—'
ଯେ ଭଵିଷ୍ଯଂତି ଯେଽତୀତାଃ ପ୍ରେତଲୋକାନ୍ସମୁଦ୍ଧର । ଶ୍ରାଂତୋସ୍ମ୍ଯହମଧୀନସ୍ଯ ଭକ୍ତିରଵ୍ଯଭିଚାରିଣୀ
'ଯେଉଁମାନେ ଆସିବେ, ଯେଉଁମାନେ ଗଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରେତଲୋକରୁ ଉଦ୍ଧାର କର; ମୁଁ କ୍ଲାନ୍ତ, ମୋର ଭକ୍ତି ଅଚଳ, ମୁଁ ଅଶକ୍ତ।'
ଦତ୍ତମର୍ଘଂ ମଯା ତୁଭ୍ଯଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଗୃହ୍ଣ ଗଦାଧର । ଦତ୍ଵାର୍ଘଂ ଧୂପଦୀପାଦ୍ଯୈର୍ନୈଵେଦ୍ଯୈର୍ଵିଷ୍ଣୁସଂଭଵୈଃ
'ମୁଁ ଭକ୍ତିରେ ତୁମକୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇଛି; ଗଦାଧର, ଏହା ଗ୍ରହଣ କର। ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ଧୂପ, ଦୀପ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇଛି।'
ସ୍ତୋତ୍ରୈର୍ନୀରାଜନୈର୍ଗୀତୈର୍ଭୃତ୍ଯୈଃ ସଂତୋଷଯେଦ୍ଧରିମ୍ । ଵସ୍ତ୍ରୈର୍ଦାନୈଶ୍ଚ ଗୋଦାନୈର୍ଭୋଜନୈସ୍ତୋଷଯେଦ୍ଗୁରୁମ୍
'ସ୍ତୋତ୍ର, ନୀରାଜନ, ଗୀତ ଓ ଭୃତ୍ୟମାନେ ଦ୍ୱାରା ହରିଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ; ପୋଷାକ, ଦାନ, ଗୋଦାନ ଓ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ଗୁରୁଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ଦରକାର।'