ତେ ସର୍ଵେ ମୁକ୍ତିମାଯାଂତି ତିଲକଂ ଧାରଣାଦୃତାଃ । ବିଭର୍ଷି କଂଠେ ନିତ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ ଧାତ୍ରୀଫଲସମୁଦ୍ଭଵାମ୍
ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଯଦି ଭକ୍ତି ସହିତ ତିଳକ ପିନ୍ଧନ୍ତି, ତେବେ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି । ତୁମେ ସଦା ଗଳାରେ ଆଉଳ ଫଳର ମାଳା ପିନ୍ଧ ।
ମାଲାଂ ମୁଖ୍ଯାଯୁତସମାଂ ତୁଲସୀପତ୍ରସଂଭଵାମ୍ । ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାଯୁକ୍ତାଂ ଦ୍ଵାରକାଯାଂ ସମୁଦ୍ଭଵାମ୍
ହଜାର ହଜାର ତୁଳସୀ ପତ୍ରରେ ତିଆରି ମୁଖ୍ୟ ମାଳା, ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳା ଲଗାଇଥିବା, ଦ୍ୱାରକାରୁ ଆସିଥିବା ।
ନିତ୍ଯଂ ପୂଜଯସେ ଭୂପ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଫଲପ୍ରଦାମ୍ । ପଦ୍ମସଂଜ୍ଞଂ ପୁରାଣଂ ଵୈ ପଠସେ ପୁରତୋ ହରେଃ
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ପ୍ରତିଦିନ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ଏହି ଜିନିଷକୁ ପୂଜା କର । ତୁମେ ହରିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପୁରାତନ ପଦ୍ମ ପୁସ୍ତକ ପଢ଼ ।
ଚରିତଂ ଦୈତ୍ଯରାଜ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରହ୍ଲାଦସ୍ଯ ଚ ଭୂପତେ । ଵାସରଂ ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ସଵେଧଂ କୁର୍ଵତୋ ନରାନ୍
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଦାନବ ରାଜା ଓ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କର ଚରିତ୍ର ପଢ଼, ଏବଂ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଦିନ ସମସ୍ତ ବିଧିରେ ଉପବାସ କର ।
ନିଵାରଯସି ଭୂପାଲ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ସଵେଧଂ ଵାସରଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଯସ୍ମିନ୍ରାଷ୍ଟ୍ରେ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ହେ ଭୂପତି, ତୁମେ ଶାସ୍ତ୍ର ଦେଖି ସାବଧାନ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅ, ଯେହେଉଁଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦିନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପାଳନ ହେଉନାହିଁ, ସେଠାରେ ଏହା ବନ୍ଦ କର ।
ଲିପ୍ଯତେ ତେନ ପାପେନ ରାଜା ଭଵତି ନାରକୀ । ଵେଧଂ ଚତୁର୍ଵିଧଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସମୁପୋଷ୍ଯ ହରେର୍ଦିନମ୍ । କୁଲକୋଟିଂ ସମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ
ରାଜା ଯଦି ଚାରିପ୍ରକାର ଅପରାଧକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥାଏ, ସେହି ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ନରକକୁ ଯାଏ । କିନ୍ତୁ ହରିଙ୍କର ଦିନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପାଳନ କଲେ, ସେ ନିଜ ବଂଶର ଅସଂଖ୍ୟ ପିଢିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ ।
ଗୌତମ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ଭୂପାଲ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵୈଷ୍ଣଵାଖ୍ଯଂ ମହାଵ୍ରତମ୍ । ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପାପିନଃ ସର୍ଵେ ମୁକ୍ତିମାଯାଂତି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍
ଗୌତମ କହିଲେ— ଶୁଣ, ରାଜା, ମୁଁ ତୁମକୁ ବୈଷ୍ଣବ ନାମକ ମହାବ୍ରତ କହିବି । ଏହା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପୀମାନେ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି ।
ଦ୍ଵାଦଶୀସଂଭଵଂ ପୁଣ୍ଯଂ ମଯା ଖ୍ଯାତଂ ନ କସ୍ଯଚିତ୍
ଏହି ପୁଣ୍ୟ ବ୍ରତ ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏହାକୁ ମୁଁ ଖୋଲାସା କରିଛି, ଆଉ କାହାରୁ ଜଣା ନାହିଁ ।
ଵୈଷ୍ଣଵୋଽସି ମହାରାଜ ଭକ୍ତୋ ଭାଗଵତେ ନୃଣାମ୍ । ଵୈଷ୍ଣଵଂ ତୁ ମହାଗୁହ୍ଯଂ ତଦ୍ଵ୍ରତଂ ତ୍ଵଂ ନିଶାମଯ
ହେ ମହାରାଜ, ତୁମେ ବୈଷ୍ଣବ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାଗବତ ଭକ୍ତ । ବୈଷ୍ଣବ ନାମକ ଏହି ଗୁପ୍ତ ବ୍ରତକୁ ଏବେ ଶୁଣ ।
ଉନ୍ମୀଲନୀ ନାମ ପୁରା ଭକ୍ତ୍ଯା ମେ ମାଧଵେନ ତୁ । କଥିତା ସୁପ୍ରସନ୍ନେନ ତାଂ ତେ ଭୂପ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ପୁରୁଣା କାଳରେ ମାଧବ ମୋତେ ଭକ୍ତି ସହିତ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ 'ଉନ୍ମୀଳନୀ' ନାମକ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ । ଏହି ବ୍ରତକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି ।
ଏକାଦଶୀ ଅହୋରାତ୍ରଂ ପ୍ରଭାତେ ଘଟିକା ଭଵେତ୍ । ଉନ୍ମୀଲନୀ ତୁ ସା ଜ୍ଞେଯା ଵିଶେଷେଣ ହରିପ୍ରିଯା
ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଓ ରାତି, ପ୍ରଭାତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ବ୍ରତକୁ 'ଉନ୍ମୀଳନୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ବିଶେଷ ଭାବରେ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଯାନି ତୀର୍ଥାନି ପୁଣ୍ଯାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ । କୋଟ୍ଯଂଶେ ନୈଵ ତୁଲ୍ଯାନି ମଖା ଵେଦାସ୍ତପାଂସି ଚ
ତିନି ଲୋକରେ ଯେତେ ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ବେଦ ଓ ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତର ଏକ ଅଂଶ ସମାନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ ।
ଉନ୍ମୀଲନୀ ସମଂ କିଂଚିନ୍ନ ଭୂତଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି । ପ୍ରଯାଗୋ ନ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ନ କାଶୀ ନ ଚ ପୁଷ୍କରଃ
ଉନ୍ମୀଳନୀ ସମାନ କିଛି ଅଗତେ ହୋଇନାହିଁ, ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ କେବେ ହେବ ନାହିଁ। ପ୍ରୟାଗ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, କାଶୀ କିମ୍ବା ପୁଷ୍କର — କେହିଁଠି ଉନ୍ମୀଳନୀ ସମାନ ନୁହେଁ।
ଶୈଲୋ ହିମାଚଲୋ ନୈଵ ନ ମେରୁର୍ଗଂଧମାଦନଃ । ଶୈଲୋ ନ ନୀଲନିଷଧୋ ନ ଵିଂଧ୍ଯୋ ନୈଵ ନୈମିଷମ୍
ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼, ମେରୁ, ଗନ୍ଧମାଦନ, ନୀଳ, ନିଷଧ, ବିନ୍ଧ୍ୟ, କିମ୍ବା ନୈମିଷ — କେହିଁ ପାହାଡ଼ ଏହା ସମାନ ନୁହେଁ।
ଗୋଦାଵରୀ ନ କାଵେରୀ ଚଂଦ୍ରଭାଗା ନ ଵେଦିକା । ନ ତାପୀ ନ ପଯୋଷ୍ଣୀ ଚ ନ କ୍ଷିପ୍ରା ନୈଵ ଚଂଦନା
ଗୋଦାବରୀ, କାବେରୀ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ବେଦିକା, ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, କ୍ଷିପ୍ରା କିମ୍ବା ଚନ୍ଦନା — କେଉଁ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଏହା ସମାନ ନୁହେଁ।
ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ଚ ସରଯୂଶ୍ଚଂଦ୍ରଭାଗା ନ ଗଂଡିକା । ଗୋମତୀ ଚ ଵିପାଶା ଚ ଶୋଣାଖ୍ଯଶ୍ଚ ମହାନଦଃ
ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ, ସରୟୂ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଗଣ୍ଡିକା, ଗୋମତୀ, ବିପାଶା, ଶୋଣା ନାମକ ବଡ଼ ନଦୀ — କେଉଁଠି ଏହା ସମାନ ନାହିଁ।
କିମତ୍ର ବହୁନୋକ୍ତେନ ଭୂଯୋଭୂଯୋ ନରାଧିପ । ଉନ୍ମୀଲନୀସମଂ କିଂଚିନ୍ନ ଦେଵଃ କେଶଵାତ୍ପରଃ
ଏଠାରେ ବହୁତ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, ରାଜା। ଉନ୍ମୀଳନୀ ସମାନ କିଛି ନାହିଁ, କେଶବଠାରୁ ବଡ଼ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ।
ଉନ୍ମୀଲନୀମନୁ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯୈଃ କୃତଂ କେଶଵାର୍ଚନମ୍ । ପାପଚକ୍ରସମୂହସ୍ଯ ରାଶଯଃ ପତିତାଃ କ୍ଷଣାତ୍
ଉନ୍ମୀଳନୀ ବିଧିରେ ଯେଉଁମାନେ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପର ଭାରକୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି।
ଯସ୍ମିନ୍ମାସେ ମହୀପାଲ ତିଥିରୁନ୍ମୀଲନୀ ଭଵେତ୍ । ତନ୍ମାସନାମ୍ନା ଗୋଵିଂଦଃ ପୂଜନୀଯଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ଯେଉଁ ମାସରେ ଉନ୍ମୀଳନୀ ତିଥି ପଡ଼େ, ଓ ଭୂପାଳ, ସେଇ ମାସର ନାମରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଉଦ୍ୟମରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ।
ଜାତରୂପମଯଃ କାର୍ଯଂ ମାସନାମ୍ନା ତୁ ମାଧଵଃ । ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ଵିଶ୍ଵରୂପସ୍ତୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତିସମନ୍ଵିତଃ
ମାଧବଙ୍କର ସୁନାର ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି, ସେଇ ମାସର ନାମ ଦେଇ, ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।
ପଵିତ୍ରୋଦକସଂଯୁକ୍ତଂ ପଂଚରତ୍ନସମନ୍ଵିତମ୍ । ଗଂଧପୁଷ୍ପାକ୍ଷତୈର୍ଯୁକ୍ତଂ କୁଂଭଂ ସ୍ରଗ୍ଦାମଭୂଷିତମ୍
ପବିତ୍ର ପାଣି ଭରା ଘଡ଼ା, ପାଞ୍ଚ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ, ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଅକ୍ଷତ ଓ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ କରି ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।
ପାତ୍ରଂ ଚ ସୋଦକଂ କାର୍ଯଂ ଗୋଧୂମୈଶ୍ଚାପି ପୂରିତମ୍ । ନାନାରତ୍ନୈଶ୍ଚ ସଂଯୁକ୍ତଂ ନାନାଗଂଧୈଃ ପ୍ରପୂଜିତମ୍
ପାଣି ଭରା ପାତ୍ର ଗୋଧୂମରେ ପୂରିତ, ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ନାନା ପ୍ରକାର ଗନ୍ଧ ଦେଇ ପୂଜିତ କରିବା ଉଚିତ।
ମଲ୍ଲିକାମୋଦସଂଯୁକ୍ତଂ ଜାତୀପୁଷ୍ପୈଃ ପ୍ରପୂଜିତମ୍ । ଶ୍ଵେତାଖ୍ଯୈସ୍ତଂଦୁଲୈଶ୍ଚୈଵ ପୂରଣୀଯଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ମଲ୍ଲିକା ଗନ୍ଧ ଓ ଯାତୀ ଫୁଲରେ ପୂଜିତ, ଶ୍ୱେତ ଚାଉଳ ଦ୍ୱାରା ସାବଧାନରେ ପୂରିତ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଦଦ୍ଯାଦ୍ଵସ୍ତ୍ରଯୁଗ୍ମଂ ତୁ ଉପଵୀତଂ ତୁ ସୋତ୍ତରମ୍ । ଉପାନହୌ ତୁ ରାଜର୍ଷେ ଆତପତ୍ରଂ ଶିରୋପରି
ଏକ ଜୋଡ଼ା ବସ୍ତ୍ର, ଉପବୀତ ସହିତ ଉତ୍ତରୀୟ, ଜୁତା ଓ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଛତା ଦେବା ଉଚିତ, ରାଜାର୍ଷି।
ଭୋଜନଂ ଜଲପାତ୍ରଂ ଚ ସପ୍ତଧାନ୍ଯଂ ତିଲୈଃ ସହ । ରୂପ୍ଯଂ ଚୈଵ ତୁ କାର୍ପାସଂ ପାଯସଂ ମୁଦ୍ରିକା ହରେଃ
ଭୋଜନ, ପାଣିର ପାତ୍ର, ସାତ ପ୍ରକାର ଧାନ୍ୟ ସହିତ ତିଳ, ଚାଁଦି, କପାସ, ଖିର ଓ ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଦ୍ରିକା ଦେବା ଉଚିତ।
ଧେନୁର୍ଵାତ୍ର ତୁ ଦାତଵ୍ଯା ଵତ୍ସାଲଂକାରସଂଯୁତା । ସୁଵର୍ଣଶୃଂଗୀ ରୌପ୍ଯଖୁରୀ ତାମ୍ରପୃଷ୍ଠୀ ତଥୈଵ ଚ
ଏଠାରେ ଏକ ଗାଈ ଦେବା ଉଚିତ, ଛାଣି ଓ ଅଳଙ୍କାର ସହିତ, ସୁନାର ଶିଙ୍ଗ, ଚାଁଦିର ଖୁର, ତାମ୍ବାର ପିଠି ଦେଇ ଶୋଭିତ।
କାଂସ୍ଯଦୋହୀଂ ରତ୍ନପୁଚ୍ଛୀଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵୈ ଗୁରଵେ ତଦା । ଶଯ୍ଯାଂ ସୋପସ୍କରାଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ସାଧଵେ ଭକ୍ତିପୂର୍ଵକମ୍
କାଂସାର ଦୁଧ ଦେବା ପାତ୍ର ଓ ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ପୁଛ ଥିବା ଗାଈ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଶଯ୍ୟା ଓ ତାହାର ସାଜସଜ୍ଜା ଭକ୍ତି ସହିତ ସାଧୁଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ।
ଧୂପଂ ଦୀପଂ ତୁ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଫଲପତ୍ରଂ ନିଵେଦଯେତ୍ । ପୂଜନୀଯୋ ମହାଭକ୍ତୈର୍ମଂତ୍ରୈରେଭିସ୍ତୁ କେଶଵଃ 6.35.
ଧୂପ, ଦୀପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ଫଳ ଓ ପତ୍ର ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ମନ୍ତ୍ରମାନେ ଦ୍ୱାରା ମହାଭକ୍ତମାନେ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜିବେ।
ତୁଲସୀପତ୍ରସଂଯୁକ୍ତୈଃ ପୁଷ୍ପୈଃ କାଲୋଦ୍ଭଵୈସ୍ତଥା । ମାସନାମ୍ନୈଵ ଚରଣୌ ଜାନୁନୀ ଵିଷ୍ଣୁରୂପିଣେ
ତୁଳସୀ ପତ୍ର, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଫୁଲ ଓ ମାସର ନାମ ଦେଇ, ବିଷ୍ଣୁ ରୂପୀଙ୍କ ଚରଣ ଓ ଜାଙ୍ଘାରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଗୁହ୍ଯେ ତୁ ଗୁହ୍ଯପତଯେ କଟେ ଵୈ ପୀତଵାସସେ । ବ୍ରହ୍ମମୂର୍ତିଭୃତେ ନାଭାଵୁଦରେ ଵିଶ୍ଵଯୋନଯେ
ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଗୁପ୍ତେଶ୍ୱରଙ୍କୁ, କଟିରେ ପୀତବସ୍ତ୍ରଧାରୀଙ୍କୁ, ନାଭିରେ ବ୍ରହ୍ମରୂପ ଓ ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ସ ସ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।