ଶ୍ଯାମାଂକୁରୈଃ ସଦା ଵତ୍ସ ପୂଜନଂ ଚାତି ଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍ । ପୃଥ୍ଵୀଦାନସମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଦୂର୍ଵଯା ପୂଜନେ କୃତେ
ଓ ପ୍ରିୟ, ଶ୍ୟାମା ଦୁର୍ବା ଘାସରେ ପୂଜା ସଦା ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ; ଦୁର୍ବା ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ ଯେପରି ମହାପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ତାହା ପୃଥିବୀ ଦାନ ସମାନ।
ଅତୋ ଵୈ ନାସ୍ତି ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ଦୂର୍ଵାଯାଃ ସଦୃଶଂ ଭୁଵି । ତଯା ଵୈ ପୂଜନଂ କାର୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁସାଯୁଜ୍ଯମିଚ୍ଛତା
ଏହିଯୋଗୁଁ, ଏହି ଜଗତରେ ଦୁର୍ବା ଘାସ ସମାନ କିଛି ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁସାୟୁଜ୍ୟ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁର୍ବା ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଅତସ୍ତ୍ଵଂ କୁରୁଷେ ନିତ୍ଯଂ ପୂଜନଂ ଦୂର୍ଵଯା ସହ । ଯଵାକ୍ଷତୈର୍ଵିଶେଷେଣ ପୂଜନଂ କୁରୁଷେନ ଵା
ଏହିଯୋଗୁଁ, ତୁମେ ସଦା ଦୁର୍ବା ଘାସ ସହିତ ପୂଜା କର; ବିଶେଷକରି ଯବ ଓ ଅକ୍ଷତ ସହିତ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କର।
ପକ୍ଷେପକ୍ଷେ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵିଧିଵଦ୍ଦ୍ଵାଦଶୀଵ୍ରତମ୍ । ଯତ୍କୃତଂ ତୁ ମହାରାଜ ମହାପାପପ୍ରଣାଶନମ୍
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ପ୍ରତି ପକ୍ଷରେ ନିୟମରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ; ମହାରାଜା, ଯାହା କରାଯାଏ, ତାହା ମହାପାପ ନାଶ କରେ।
ମୋକ୍ଷଦଂ ସୁଖଦଂ ଚୈଵ ତଥାଯୁଷ୍ଯପ୍ରଦଂ ସଦା । ଏତଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଵ୍ରତଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ତୁ ମୋକ୍ଷଦମ୍
ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ବ୍ରତ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ସୁଖ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ସଦା ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ଦେଇଥାଏ । ଏହି ବ୍ରତକୁ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷଦାୟି ଭାବରେ କୁହାଯାଇଛି ।
ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ତୁ ସୁଖଦଂ ଯତୀନାଂ ମୁକ୍ତିଦାଯକମ୍ । ସର୍ଵରୋଗାଦିଶମନଂ ପଵିତ୍ରଂ କାଯଶୋଧନମ୍
ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପାଇଁ ଏହା ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, ଯତୀମାନେ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ । ଏହା ସମସ୍ତ ରୋଗ ଓ ଦୁଷ୍ଟତା ଦୂର କରେ, ପବିତ୍ର କରେ ଏବଂ ଶରୀରକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରେ ।
ଵ୍ରତମେତଚ୍ଚ କୁରୁଷେ ନୋ ଵା ଚୈଵ ନରାଧିପ । ଦଶମୀଵେଧରହିତଂ କୁରୁଷେ ଜାଗରାନ୍ଵିତମ୍
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଏହି ବ୍ରତ କରିବା କିମ୍ବା ନ କରିବା, ଦଶମୀ ତିଥି ଥିଲେ ଏହି ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଏହାକୁ ସଚେତନ ଭାବରେ କରିବା ଦରକାର ।
ତୁଲସୀପତ୍ରନିକରୈର୍ନିତ୍ଯଂ ପୂଜଯସେ ହରିମ୍ । ଗୋପୀଚଂଦନଜଂ ପତ୍ରଂ ଭାଲେ ଵା ନୃପସତ୍ତମ
ପ୍ରତିଦିନ ତୁମେ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଦେଇ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କର, ଏବଂ ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା, ଗୋପୀଚନ୍ଦନ ଲେପ କିମ୍ବା ପତ୍ର ମାଥାରେ ଲଗାଅ ।
ଧାରିତଂ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ପଵିତ୍ରୀକରଣଂ ନୃପ । ଅତସ୍ତ୍ଵଂ ଚ ଧାରଯସେ ଗୋପୀଚଂଦନସଂଭଵମ୍
ହେ ରାଜା, ଏହା ପିନ୍ଧିଲେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି । ଏହି କାରଣରୁ ତୁମେ ଗୋପୀଚନ୍ଦନରୁ ତିଆରି ଥିବା ଜିନିଷ ପିନ୍ଧ ।
ବ୍ରହ୍ମହା ହେମହାରୀ ଚ ମଦ୍ଯପାନୀ ତଥୈଵ ଚ । ଅଗମ୍ଯଗୋ ମହାପାପୀ ତଥା ହ୍ଯନୃତଭାଷିତଃ
ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା କରିଛନ୍ତି, ସୋନା ଚୋରି କରିଛନ୍ତି, ମଦ୍ୟପାନ କରିଛନ୍ତି, ଅନୁଚିତ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ମହାପାପ କରିଛନ୍ତି କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଛନ୍ତି—
ତେ ସର୍ଵେ ମୁକ୍ତିମାଯାଂତି ତିଲକଂ ଧାରଣାଦୃତାଃ । ବିଭର୍ଷି କଂଠେ ନିତ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ ଧାତ୍ରୀଫଲସମୁଦ୍ଭଵାମ୍
ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଯଦି ଭକ୍ତି ସହିତ ତିଳକ ପିନ୍ଧନ୍ତି, ତେବେ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି । ତୁମେ ସଦା ଗଳାରେ ଆଉଳ ଫଳର ମାଳା ପିନ୍ଧ ।
ମାଲାଂ ମୁଖ୍ଯାଯୁତସମାଂ ତୁଲସୀପତ୍ରସଂଭଵାମ୍ । ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାଯୁକ୍ତାଂ ଦ୍ଵାରକାଯାଂ ସମୁଦ୍ଭଵାମ୍
ହଜାର ହଜାର ତୁଳସୀ ପତ୍ରରେ ତିଆରି ମୁଖ୍ୟ ମାଳା, ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳା ଲଗାଇଥିବା, ଦ୍ୱାରକାରୁ ଆସିଥିବା ।
ନିତ୍ଯଂ ପୂଜଯସେ ଭୂପ ଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିଫଲପ୍ରଦାମ୍ । ପଦ୍ମସଂଜ୍ଞଂ ପୁରାଣଂ ଵୈ ପଠସେ ପୁରତୋ ହରେଃ
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ପ୍ରତିଦିନ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା ଏହି ଜିନିଷକୁ ପୂଜା କର । ତୁମେ ହରିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପୁରାତନ ପଦ୍ମ ପୁସ୍ତକ ପଢ଼ ।
ଚରିତଂ ଦୈତ୍ଯରାଜ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରହ୍ଲାଦସ୍ଯ ଚ ଭୂପତେ । ଵାସରଂ ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ସଵେଧଂ କୁର୍ଵତୋ ନରାନ୍
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଦାନବ ରାଜା ଓ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କର ଚରିତ୍ର ପଢ଼, ଏବଂ ବାସୁଦେବଙ୍କ ଦିନ ସମସ୍ତ ବିଧିରେ ଉପବାସ କର ।
ନିଵାରଯସି ଭୂପାଲ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ସଵେଧଂ ଵାସରଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଯସ୍ମିନ୍ରାଷ୍ଟ୍ରେ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ହେ ଭୂପତି, ତୁମେ ଶାସ୍ତ୍ର ଦେଖି ସାବଧାନ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅ, ଯେହେଉଁଠାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦିନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପାଳନ ହେଉନାହିଁ, ସେଠାରେ ଏହା ବନ୍ଦ କର ।
ଲିପ୍ଯତେ ତେନ ପାପେନ ରାଜା ଭଵତି ନାରକୀ । ଵେଧଂ ଚତୁର୍ଵିଧଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସମୁପୋଷ୍ଯ ହରେର୍ଦିନମ୍ । କୁଲକୋଟିଂ ସମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ
ରାଜା ଯଦି ଚାରିପ୍ରକାର ଅପରାଧକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥାଏ, ସେହି ପାପରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ନରକକୁ ଯାଏ । କିନ୍ତୁ ହରିଙ୍କର ଦିନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପାଳନ କଲେ, ସେ ନିଜ ବଂଶର ଅସଂଖ୍ୟ ପିଢିକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ ।
ଗୌତମ ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ଭୂପାଲ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵୈଷ୍ଣଵାଖ୍ଯଂ ମହାଵ୍ରତମ୍ । ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପାପିନଃ ସର୍ଵେ ମୁକ୍ତିମାଯାଂତି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍
ଗୌତମ କହିଲେ— ଶୁଣ, ରାଜା, ମୁଁ ତୁମକୁ ବୈଷ୍ଣବ ନାମକ ମହାବ୍ରତ କହିବି । ଏହା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପୀମାନେ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି ।
ଦ୍ଵାଦଶୀସଂଭଵଂ ପୁଣ୍ଯଂ ମଯା ଖ୍ଯାତଂ ନ କସ୍ଯଚିତ୍
ଏହି ପୁଣ୍ୟ ବ୍ରତ ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏହାକୁ ମୁଁ ଖୋଲାସା କରିଛି, ଆଉ କାହାରୁ ଜଣା ନାହିଁ ।
ଵୈଷ୍ଣଵୋଽସି ମହାରାଜ ଭକ୍ତୋ ଭାଗଵତେ ନୃଣାମ୍ । ଵୈଷ୍ଣଵଂ ତୁ ମହାଗୁହ୍ଯଂ ତଦ୍ଵ୍ରତଂ ତ୍ଵଂ ନିଶାମଯ
ହେ ମହାରାଜ, ତୁମେ ବୈଷ୍ଣବ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାଗବତ ଭକ୍ତ । ବୈଷ୍ଣବ ନାମକ ଏହି ଗୁପ୍ତ ବ୍ରତକୁ ଏବେ ଶୁଣ ।
ଉନ୍ମୀଲନୀ ନାମ ପୁରା ଭକ୍ତ୍ଯା ମେ ମାଧଵେନ ତୁ । କଥିତା ସୁପ୍ରସନ୍ନେନ ତାଂ ତେ ଭୂପ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ପୁରୁଣା କାଳରେ ମାଧବ ମୋତେ ଭକ୍ତି ସହିତ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ 'ଉନ୍ମୀଳନୀ' ନାମକ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ । ଏହି ବ୍ରତକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି ।
ଏକାଦଶୀ ଅହୋରାତ୍ରଂ ପ୍ରଭାତେ ଘଟିକା ଭଵେତ୍ । ଉନ୍ମୀଲନୀ ତୁ ସା ଜ୍ଞେଯା ଵିଶେଷେଣ ହରିପ୍ରିଯା
ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଓ ରାତି, ପ୍ରଭାତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଏହି ବ୍ରତକୁ 'ଉନ୍ମୀଳନୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ଏହା ବିଶେଷ ଭାବରେ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଯାନି ତୀର୍ଥାନି ପୁଣ୍ଯାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ । କୋଟ୍ଯଂଶେ ନୈଵ ତୁଲ୍ଯାନି ମଖା ଵେଦାସ୍ତପାଂସି ଚ
ତିନି ଲୋକରେ ଯେତେ ତୀର୍ଥ ଓ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ, ବେଦ ଓ ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ରତର ଏକ ଅଂଶ ସମାନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ ।
ଉନ୍ମୀଲନୀ ସମଂ କିଂଚିନ୍ନ ଭୂତଂ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି । ପ୍ରଯାଗୋ ନ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ନ କାଶୀ ନ ଚ ପୁଷ୍କରଃ
ଉନ୍ମୀଳନୀ ସମାନ କିଛି ଅଗତେ ହୋଇନାହିଁ, ଆଗକୁ ମଧ୍ୟ କେବେ ହେବ ନାହିଁ। ପ୍ରୟାଗ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, କାଶୀ କିମ୍ବା ପୁଷ୍କର — କେହିଁଠି ଉନ୍ମୀଳନୀ ସମାନ ନୁହେଁ।
ଶୈଲୋ ହିମାଚଲୋ ନୈଵ ନ ମେରୁର୍ଗଂଧମାଦନଃ । ଶୈଲୋ ନ ନୀଲନିଷଧୋ ନ ଵିଂଧ୍ଯୋ ନୈଵ ନୈମିଷମ୍
ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼, ମେରୁ, ଗନ୍ଧମାଦନ, ନୀଳ, ନିଷଧ, ବିନ୍ଧ୍ୟ, କିମ୍ବା ନୈମିଷ — କେହିଁ ପାହାଡ଼ ଏହା ସମାନ ନୁହେଁ।
ଗୋଦାଵରୀ ନ କାଵେରୀ ଚଂଦ୍ରଭାଗା ନ ଵେଦିକା । ନ ତାପୀ ନ ପଯୋଷ୍ଣୀ ଚ ନ କ୍ଷିପ୍ରା ନୈଵ ଚଂଦନା
ଗୋଦାବରୀ, କାବେରୀ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ବେଦିକା, ତାପୀ, ପୟୋଷ୍ଣୀ, କ୍ଷିପ୍ରା କିମ୍ବା ଚନ୍ଦନା — କେଉଁ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଏହା ସମାନ ନୁହେଁ।
ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ଚ ସରଯୂଶ୍ଚଂଦ୍ରଭାଗା ନ ଗଂଡିକା । ଗୋମତୀ ଚ ଵିପାଶା ଚ ଶୋଣାଖ୍ଯଶ୍ଚ ମହାନଦଃ
ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ, ସରୟୂ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଗଣ୍ଡିକା, ଗୋମତୀ, ବିପାଶା, ଶୋଣା ନାମକ ବଡ଼ ନଦୀ — କେଉଁଠି ଏହା ସମାନ ନାହିଁ।
କିମତ୍ର ବହୁନୋକ୍ତେନ ଭୂଯୋଭୂଯୋ ନରାଧିପ । ଉନ୍ମୀଲନୀସମଂ କିଂଚିନ୍ନ ଦେଵଃ କେଶଵାତ୍ପରଃ
ଏଠାରେ ବହୁତ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ, ରାଜା। ଉନ୍ମୀଳନୀ ସମାନ କିଛି ନାହିଁ, କେଶବଠାରୁ ବଡ଼ କୌଣସି ଦେବତା ନାହିଁ।
ଉନ୍ମୀଲନୀମନୁ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯୈଃ କୃତଂ କେଶଵାର୍ଚନମ୍ । ପାପଚକ୍ରସମୂହସ୍ଯ ରାଶଯଃ ପତିତାଃ କ୍ଷଣାତ୍
ଉନ୍ମୀଳନୀ ବିଧିରେ ଯେଉଁମାନେ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପର ଭାରକୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି।
ଯସ୍ମିନ୍ମାସେ ମହୀପାଲ ତିଥିରୁନ୍ମୀଲନୀ ଭଵେତ୍ । ତନ୍ମାସନାମ୍ନା ଗୋଵିଂଦଃ ପୂଜନୀଯଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ଯେଉଁ ମାସରେ ଉନ୍ମୀଳନୀ ତିଥି ପଡ଼େ, ଓ ଭୂପାଳ, ସେଇ ମାସର ନାମରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଉଦ୍ୟମରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ।
ଜାତରୂପମଯଃ କାର୍ଯଂ ମାସନାମ୍ନା ତୁ ମାଧଵଃ । ସ୍ଵଶକ୍ତ୍ଯା ଵିଶ୍ଵରୂପସ୍ତୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତିସମନ୍ଵିତଃ
ମାଧବଙ୍କର ସୁନାର ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି କରି, ସେଇ ମାସର ନାମ ଦେଇ, ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।