ଶିଵ ଉଵାଚ- ଦ୍ଵିଜୈତତ୍ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଖ୍ଯାନମଦ୍ଭୁତଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଲଭତେ ପୁଣ୍ଯଂ ଗଂଗାଂ ସ୍ନାନସମୁଦ୍ଭଵମ୍
ଶିବ କହିଲେ — ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଚମତ୍କାର ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କଥା ଯେଉଁମାନେ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନ ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି।
ଅଶ୍ଵମେଧସହସ୍ରାଣି ଵାଜପେଯଶତାନି ଚ । ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସମୁପୋଷଣାତ୍
ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ବ୍ରତ ପାଳନ କରିଲେ, ହଜାର ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଶତ ଭାରି ବାଜପେୟ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ।
ପିତୃପକ୍ଷୋ ମାତୃପକ୍ଷସ୍ତଥା ଚୈଵାତ୍ମପକ୍ଷକଃ । ତୈଃ ସର୍ଵୈଃ ସହ ସଂମୁକ୍ତୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ମହୀଯତେ
ପିତୃ, ମାତୃ ଓ ନିଜ ବଂଶଧରା ସହିତ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ପାଉଛନ୍ତି।
ତୀର୍ଥକୋଟିଷୁ ଯତ୍ପୁଣ୍ଯଂ କ୍ଷେତ୍ରକୋଟିଷୁ ଯତ୍ଫଲମ୍ । ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସମୁପୋଷଣାତ୍
ଯେତେ ତୀର୍ଥରେ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଯେତେ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଫଳ ଅଛି, ସେ ସବୁ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ବ୍ରତ ପାଳନ କରିଲେ ମିଳେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯେଽପି କୁର୍ଵଂତି କ୍ଷତ୍ରିଯାଃ କୃଷ୍ଣମାନସାଃ । ଵୈଶ୍ଯା ଵା ଶୂଦ୍ରଜନ୍ମାନୋ ଯେ ତଥା ଚାନ୍ଯଜାତଯଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଜାତିର ଲୋକ—
ତେ ସର୍ଵେ ମୁକ୍ତିମାଯାଂତି ଭୁଵଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ମଂତ୍ରାଣାଂ ମଂତ୍ରରାଜୋଽଥ ଯଥା ସ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵାଦଶାକ୍ଷରଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଇ ପୃଥିବୀ ଛାଡ଼ି ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ। ଯେପରି ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ସମସ୍ତ ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଵ୍ରତାନାଂ ଚ ଯଥା ଚୈଷା ଯେନ ଵୈ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କୃତା । ବ୍ରହ୍ମଣା ଚ କୃତା ପୂର୍ଵଂ ପଶ୍ଚାଦ୍ରାଜର୍ଷିଭିଃ କୃତା
ଏହି ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ବ୍ରତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହା ପ୍ରଥମେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ପରେ ରାଜା ଋଷିମାନେ କରିଥିଲେ।
ଅନ୍ଯେଷାଂ କା କଥା ଵତ୍ସ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ମୁକ୍ତିଦାଯିନୀ । ଅନେନ ଵିଧିନା ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତ୍ରିସ୍ପୃଶାସଂଭଵଂ ଵ୍ରତମ୍
ଅନ୍ୟ ବ୍ରତର କଥା କଣ କହିବି, ବତ୍ସ? ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକାରେ, ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ବ୍ରତ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
ଯଃ କରୋତି ନରୋ ଭକ୍ତ୍ଯା ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତତ୍ଫଲମ୍ । ଗଂଗାଵଗାହନେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵାରାଣସ୍ଯାଂ ତୁ ଯତ୍ଫଲମ୍
ଯେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି ବ୍ରତ କରେ, ତାହାର ଫଳ କଣ ହୁଏ, ଶୁଣ: ବାରାଣସୀରେ ଗଙ୍ଗାସ୍ନାନର ଫଳ ମିଳେ।
ମନ୍ଵଂତରସହସ୍ରୈସ୍ତୁ ତ୍ରିସ୍ପୃଶାକାରକୋ ହି ତତ୍ । ପ୍ରାଚୀ ଚ ଯମୁନା ସ୍ନାନେ ଵର୍ଷୈର୍ଯତ୍କୋଟିଭିଃ ଫଲମ୍
ହଜାର ମନ୍ବନ୍ତର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କରିଲେ, ପୂର୍ବ ଯମୁନାରେ କୋଟି ବର୍ଷ ସ୍ନାନ କରିବା ସମାନ ଫଳ ମିଳେ।
ତତ୍ଫଲଂ ସମଵାପ୍ନୋତି ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଵ୍ରତକୃନ୍ନରଃ । ତତ୍ଫଲଂ ତୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ସୂର୍ଯଗ୍ରହଣକୋଟିଭିଃ
ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ବ୍ରତ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସେଇ ଫଳ ପାଏ; ଏହି ଫଳ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ ସମୟର ଫଳ ସମାନ।
ହେମଭାରଶତୈର୍ଦାନୈସ୍ତ୍ରିସ୍ପୃଶାକରଣେନ ତତ୍ । ପାପକୋଟିସହସ୍ରାଣି ହତ୍ଯାକୋଟିଶତାନି ଚ
ଶତ ମାପ ହେମ ଦାନ କଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କରିଲେ ତାହା ମିଳେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ହଜାର କୋଟି ପାପ ଓ ଶତ କୋଟି ହତ୍ୟା ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଏକେନୈଵୋପଵାସେନ କ୍ରିଯତେ ଭସ୍ମସାଦ୍ଦ୍ରୁତମ୍ । ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଯା ଵ୍ରତଂ ଯତ୍ତୁ ଅଗତୀନାଂ ଗତିପ୍ରଦମ୍
ମାତ୍ର ଏକ ଉପବାସ କଲେ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଭସ୍ମ ହୁଏ; ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ବ୍ରତ ଗତି ନଥିବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମାର୍ଗ ଦେଇଥାଏ।
ଗତିମିଚ୍ଛଂତି ଵିପ୍ରର୍ଷେ ମହତ୍ପାପଶତାନି ଚ । ସ୍ଵଯଂ କୃଷ୍ଣେନ କଥିତଂ ପାରାଶର୍ଯସ୍ଯ ଚାଗ୍ରତଃ
ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ଯେମାନେ ମାର୍ଗ ଚାହାନ୍ତି, କିମ୍ବା ଶତ ଶତ ମହାପାପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ଏହି କଥା କୃଷ୍ଣ ନିଜେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କହିଥିଲେ।
ପ୍ରକାଶଯତି ଯଶ୍ଚେଦଂ ଲିଖିତ୍ଵା ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଦ୍ଵିଜେ । ପାପୋଘୈର୍ଗ୍ରଥିତସ୍ଯାପି ତସ୍ଯ ମୁକ୍ତିର୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହି ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରତ ଲେଖି ଓ ପ୍ରକାଶ କରେ, ସେ ଯେତେ ପାପରେ ବନ୍ଧା ହେଉନାହିଁ, ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିବ।
ପୁଣ୍ଯୈରଵାପ୍ଯତେ ଵିଦ୍ଵନ୍ମନ୍ଵଂତରଶତୈରପି । ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଦୁର୍ଲଭା ଲୋକେ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ନୈଵ ମାନଵୈଃ
ହେ ପଣ୍ଡିତ, ଶତ ଶତ ମନ୍ବନ୍ତର ପରେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଲାଭ ହୁଏ; ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଏହି ଲୋକରେ ଦୁର୍ଲଭ, ସାଧାରଣ ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା ସହଜ ନୁହେଁ।
କଲୌ ଯେ ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ନ କୁର୍ଵଂତି ନରାଧମାଃ । ତେଷାଂ ଜନ୍ମଫଲଂ ଚୈଵ ଜୀଵିତଂ ଵିଫଲଂ ଭଵେତ୍
କଳିଯୁଗରେ ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତିନିପ୍ରକାର ନିୟମ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ କୃତ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ଜୀବନ ଦୁହିଁ ବ୍ୟର୍ଥ ହୋଇଯାଏ।
ପ୍ରେତତ୍ଵଂ ତୈଃ ସମୁତ୍ତୀର୍ଣଂ ଵିନା ଶ୍ରାଦ୍ଧୈର୍ଵିନା ସୁତୈଃ । କୃତା ଯୈସ୍ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଵିଦ୍ଵନ୍ସକୃତ୍ପ୍ରାପ୍ଯ କଲୌ ଯୁଗେ
ଏହି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କିମ୍ବା ସନ୍ତାନ ବିନା ପିତୃ ଦେହରୁ ମୁକ୍ତି ପାଉନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ ଯେଉଁମାନେ ଏହି ତିନିପ୍ରକାର କୃତ୍ୟ କମ୍ବେ ଏକଥର ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଅତସ୍ତ୍ଵାଂ ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଉନ୍ମୀଲନୀମନୁତ୍ତମାମ୍ । ଯସ୍ଯାଃ ଶ୍ରଵଣମାତ୍ରେଣ ଜନ୍ମସଂସାରବଂଧନାତ୍
ମହାଦେବ କହିଲେ— ଏହିଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜାଗ୍ରତିର ବିଧି କହିବି, ଯାହାକୁ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମାନେ ଜନ୍ମ ଓ ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ପାପାତ୍ମା ମୁଚ୍ଯତେ ପାପୈଃ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକେ ମହୀଯତେ । ଦେଵତାଃ ପିତରଶ୍ଚୈଵ ତସ୍ଯା ଗତିମଵାପ୍ନୁଯୁଃ
ପାପୀ ଆତ୍ମା ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ; ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଵିଦ୍ଯାର୍ଥୀ ଲଭତେ ଵିଦ୍ଯାଂ ସର୍ଵକାମାନଵାପ୍ନୁଯାତ୍ । ତସ୍ଯା ଵ୍ରତାନ୍ନ ସଂଦେହଃ ସ୍ଵର୍ଗଲୋକେ ମହୀଯତେ
ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି; ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ମିଳିବାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ସ୍ଵସ୍ଥାନଂ ତତ୍ର ଵୈ ପ୍ରାପ୍ତଃ ଶିଵଲୋକେ ମହୀଯତେ । ଅତସ୍ତ୍ଵଂ କୁରୁଷେ ରାଜନ୍ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ତୁ ପୂଜନମ୍
ଏଠାରେ ନିଜ ସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ମିଳେ; ଏହିଯୋଗୁଁ ରାଜା, ତୁମେ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କର ପୂଜା କର।
ଵୈଷ୍ଣଵାନାଂ ତୁ ଯେ ରାଜନ୍ସେଵା କୁର୍ଵଂତି ନିତ୍ଯଶଃ । ତେଷାଂ ଦଂଡଂ ଚ କୁରୁଷେ ନୋ ଵା ତେଷାଂ ନରାଧିପଃ
ରାଜା, ଯେଉଁମାନେ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦିନ ସେବା କରନ୍ତି, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଅ କିମ୍ବା ନ ଦିଅ, ତାହାର କିଛି ମାନେ ନାହିଁ।
ଭୋଜନାନଂତରଂ ତେଷାଂ ଭୋଜନଂ କୁରୁତେ ନୃପ । ତୈରେଵ ପୂଜିତୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଯୈର୍ଭକ୍ତ୍ଯା ତୁ ପ୍ରପୂଜିତଃ
ରାଜା, ବୈଷ୍ଣବମାନେ ଭୋଜନ କରିବା ପରେ ତୁମେ ଯଦି ଭୋଜନ କର, ତେବେ ତୁମେ ନିଜେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଛ; କାରଣ, ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି।
ଶାଲଗ୍ରାମଶିଲାଭୂତାଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ମୂର୍ଦ୍ଧନି ପ୍ରତ୍ଯହମ୍ । ତ୍ଵଂ ଧାରଯସି ଭୂପାଲ କଂଠେ ନିତ୍ଯଂ ସୁଭକ୍ତିତଃ
ପ୍ରତିଦିନ ଶାଳଗ୍ରାମ ଶିଳାକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖି, ଏ ଭୂମିର ରକ୍ଷକ, ତୁମେ ସେଉଁଠି ଭକ୍ତି ସହିତ ଗଳାରେ ଧାରଣ କର।
ଧୂପଶେଷଂ ତୁ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଭଜସି ଭୂପତେ । ଆରାର୍ତିକଂ ସଦା କୃତ୍ଵା ଭକ୍ତାନାଂ ଵେଦଯେର୍ନୃପ
ଭୂପତି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଧୂପର ଅବଶିଷ୍ଟ ଭକ୍ତିରେ ଗ୍ରହଣ କର, ସଦା ଆରତି କରି ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉଛ।
ଶଂଖୋଦକଂ ହରେର୍ମୂର୍ଧ୍ନି ଭ୍ରାମଯିତ୍ଵା ତୁ ଭକ୍ତିତଃ । ନିତ୍ଯଂ ବିଭର୍ଷି ଶିରସି ଶେଷଂ ଯଚ୍ଛସି ଵୈଷ୍ଣଵାନ୍
ଭକ୍ତି ସହିତ ତୁମେ ହରିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଶଂଖ ଜଳ ଘୁରାଇ ଦିଅ, ସେଉଁଠି ଅବଶିଷ୍ଟ ଜଳ ନିଜ ମୁଣ୍ଡରେ ଧର, ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ମଧ୍ୟ ଦିଅ।
ନୈଵେଦ୍ଯଂ ପ୍ରତ୍ଯହଂ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵୋପସ୍କରସଂଯୁତମ୍ । ଵିଷ୍ଵକ୍ସେନାଯ ଦତ୍ଵା ଵୈ ସ୍ଵଯଂ ଭୁନକ୍ଷି ଵାଡଵ
ପ୍ରତିଦିନ ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ସହିତ ନୈବେଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ବିଷ୍ୱକ୍ସେନଙ୍କୁ ଦେଉଛ, ପରେ ନିଜେ ଭୋଜନ କର, ରାଜା।
ଵିଷ୍ଣୋର୍ନିଵେଦିତଂ ଚାନ୍ନଂ ଵୈଷ୍ଣଵୈଃ ସହ ଭୁଜ୍ଯତେ । ନିତ୍ଯଂ ନାମସହସ୍ରେଣ ଭକ୍ତ୍ଯା ସ୍ତୌଷି ଜନାର୍ଦନମ୍
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିବେଦିତ ଅନ୍ନ ବୈଷ୍ଣବମାନେ ସହିତ ଖାଅ; ତୁମେ ସଦା ଭକ୍ତି ସହିତ ଜନାର୍ଦନଙ୍କ ଶହସ୍ରନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପ୍ରଶଂସା କର।
ଦୀପାର୍ଘଦାନଂ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୋଃ କୁରୁଷେ ଗୀତନର୍ତନମ୍ । ଶ୍ଯାମାଂକୁରୈଃ ପୂଜଯସେ ପୂଜ୍ଯଂତେ ନୃପସତ୍ତମ
ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦୀପ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦିଅ, ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ କର; ଶ୍ୟାମା ଦୁର୍ବା ଘାସରେ ପୂଜା କର, ଏବଂ ରାଜା, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ ହୁଅ।