ଜୀଵୋପଦେଶାଚ୍ଛକ୍ରସ୍ଯ ହତ୍ଯା ନମୁଚିସଂଭଵା । ଵିନଷ୍ଟା ମୁନିମୁଖ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସମୁପୋଷଣାତ୍
ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶକ୍ରଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ନମୁଚି ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ଦୂରିଯାଇଥିଲା, ତିନିଥର ନାମ ଉପବାସ କରି।
ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦି ପାପାନି ତ୍ରିସ୍ପୃଶାସମୁପୋଷଣାତ୍ । ଵିଲଯଂ ଯାଂତି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ପାପେଷ୍ଵନ୍ଯେଷୁ କା କଥା
ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଭଳି ପାପ ମଧ୍ୟ ତିନିଥର ନାମ ଉପବାସ କରି ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅନ୍ୟ ପାପ ତ ଏଠାରେ କହିବା ଦରକାର ନାହିଁ।
ନ ପ୍ରଯାଗେ ନ କାଶ୍ଯାଂ ତୁ ଗୋମତ୍ଯାଂ କୃଷ୍ଣସଂନିଧୌ । ମୋକ୍ଷୋ ଭଵତି ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଯଦି ନୋ କୃତା
ପ୍ରୟାଗ, କାଶୀ କିମ୍ବା ଗୋମତୀରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସମ୍ନିଧାନରେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ତିନିଥର ନାମ କରାଯାଏନାହିଁ, ତେବେ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ମରଣାଚ୍ଚ ପ୍ରଯାଗେ ତୁ ଗୋମତ୍ଯାଂ କୃଷ୍ଣସନ୍ନିଧୌ । ସ୍ନାନମାତ୍ରେଣ ଗୋମତ୍ଯାଂ ମୁକ୍ତିର୍ଭଵତି ଶାଶ୍ଵତୀ
ପ୍ରୟାଗରେ ମୃତ୍ୟୁ, କିମ୍ବା ଗୋମତୀରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସମ୍ନିଧାନରେ, କିମ୍ବା କେବଳ ଗୋମତୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ଚିରସ୍ଥାୟୀ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଗୃହେପି ଜାଯତେ ମୁକ୍ତିସ୍ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସମୁପୋଷଣାତ୍ । ଵିଷଯେ ଵର୍ତ୍ତମାନସ୍ଯ କାମଭୋଗାନ୍ଵିତସ୍ଯ ଚ
ଘରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ତିନିପ୍ରକାର ସ୍ପର୍ଶ ପାଳନ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ଓ ଭୋଗରେ ଲିନ୍ନ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ପାଇପାରନ୍ତି।
ନିଵୃତ୍ତଵିଷଯସ୍ଯାପି ମୁକ୍ତିଃ ସାଂଖ୍ଯେନ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭା । ତସ୍ମାତ୍କୁରୁଷ୍ଵ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଂ ମୋକ୍ଷଦାଯିନୀମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ, ସାଂଖ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଦୁର୍ଲଭ। ତେଣୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଏହି ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ ତିନିପ୍ରକାର ସ୍ପର୍ଶ କର।
ନାରଦ ଉଵାଚ- କୀଦୃଶଂ ତତ୍ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଖ୍ଯଂ ମହାଵ୍ରତମ୍ । ମୁକ୍ତିଦଂ ଯଦ୍ ଦ୍ଵିଜାତୀନାଂ ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମମାଧୁନା
ନାରଦ କହିଲେ— ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ମହାବ୍ରତ 'ତିନିପ୍ରକାର ସ୍ପର୍ଶ' କଣ, ଯାହାକୁ ଆପଣ ଏବେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ବୋଲି କହିଲେ?
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଜାହ୍ନଵ୍ଯୈ ସା ପୁରା ଵିପ୍ର ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ମାଧଵେନ ତୁ । ପ୍ରାଚୀ ସରସ୍ଵତୀ ତୀରେ କଥିତା ତ୍ଵନୁକଂପଯା
ମହାଦେବ କହିଲେ— ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୂର୍ବେ ମାଧବ ଦୟାକରି ଜାହ୍ନବୀଙ୍କୁ ଏହି 'ତିନିପ୍ରକାର ସ୍ପର୍ଶ' ପ୍ରାଚୀ ସରସ୍ୱତୀ ତଟରେ କହିଥିଲେ।
ଜାହ୍ନଵ୍ଯୁଵାଚ- କଲିକଲ୍ମଷ କୋଟ୍ଯୌଘୈର୍ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିକୈର୍ଯୁତାଃ । କଲିକାଲେ ହୃଷୀକେଶ ସ୍ନାନଂ କୁର୍ଵଂତି ମଜ୍ଜଲେ
ଜାହ୍ନବୀ କହିଲେ— କଳିଯୁଗରେ, କୋଟିକୋଟି କଳିଦୋଷ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ଆଦି ପାପରେ ଭରିଥିବା ଲୋକମାନେ ମୋ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି।
ତେଷାଂ ପାପଶତୈର୍ଦୋଷୈର୍ଦେହୋ ମେ କଲୁଷୀ କୃତଃ । କଥଂ ଯାସ୍ଯତି ମେ ଦେଵ ପାତକଂ ଗରୁଡଧ୍ଵଜ
ସେମାନଙ୍କର ଶତଶତ ପାପ ଦ୍ୱାରା ମୋ ଦେହ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛି; ହେ ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜ, ଏହି ପାପ କିପରି ଦୂର ହେବ?
ପ୍ରାଚୀମାଧଵ ଉଵାଚ-। କଥଯାମି ନ ସଂଦେହୋ ମା ପୁତ୍ରି ରୋଦନଂକୁରୁ । ଶ୍ଯାମୋଵଟସ୍ତୁ ମେ ସ୍ଥାନଂ ପ୍ରାଚୀଦେଵୀ ମମାଗ୍ରତଃ
ପୂର୍ବମାଧବ କହିଲେ— ମୁଁ କହିଦେଉଛି, ସନ୍ଦେହ କରନି, ମୋ ଝିଅ, ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ମୋର ବାସସ୍ଥାନ ହେଉଛି ଶ୍ୟାମୋବଟରେ, ଏଠାରେ ପ୍ରାଚୀଦେବୀ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଅଛନ୍ତି।
ଵହତେ ବ୍ରହ୍ମତନଯା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଗ୍ରେ ଚ ସୁରେଶ୍ଵରୀମ୍ । ସ୍ନାନଂ କୁରୁଷ୍ଵ ନିତ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ ତ୍ଵତ୍ର ପୂତା ଭଵିଷ୍ଯସି
ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଝିଅ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ସୁରମଣ୍ଡଳୀର ରାଣୀ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି; ତୁମେ ଏଠାରେ ପ୍ରତିଦିନ ସ୍ନାନ କର, ତେବେ ପବିତ୍ର ହେବ।
ଯତ୍ର ବ୍ରହ୍ମସୁତା ପ୍ରାଚୀ ତତ୍ରାହଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ । ତୀର୍ଥକୋଟିଶତୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ସୁରୈଃ ସହ ଵସାମ୍ଯହମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଚୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଝିଅ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅଛି— ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମୁଁ ସେଠି ଅନେକ କୋଟି ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ବସୁଛି।
ପଵିତ୍ରଂ ମତ୍ପ୍ରିଯଂ ସ୍ଥାନଂ ହତ୍ଯାକୋଟିଵିନାଶନମ୍ । ସଂତୁଷ୍ଟେନ ମଯା ଦତ୍ତଂ ଯସ୍ମାତ୍ପ୍ରାଣାଧିକାସି ମେ
ଏହି ସ୍ଥାନଟି ମୋତେ ବହୁତ ପ୍ରିୟ, ପବିତ୍ର ଓ କୋଟିକୋଟି ହତ୍ୟା ନାଶକ। ମୁଁ ଖୁସି ହୋଇ ଏହା ଦେଇଛି, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ।
ତୀର୍ଥକୋଟିସହସ୍ରାଣି ନିତ୍ଯଂ ତିଷ୍ଠଂତି ଜାହ୍ନଵି । ପ୍ରାଚୀସରସ୍ଵତୀ ତୋଯେ ସର୍ଵଦୈଵ ମମାଜ୍ଞଯା
ହେ ଜାହ୍ନବୀ, ପ୍ରାଚୀ ସରସ୍ୱତୀ ଜଳରେ, ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ, ହଜାର-ହଜାର ତୀର୍ଥ ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି।
ବ୍ରହ୍ମଵଧାତ୍ସୁରାପାନାତ୍ଗୋଧଵାଦ୍ଵୃଷଲୀଵଧାତ୍ । ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵହରଣାଦେଵ ମାତାପିତ୍ରୋସ୍ତ୍ଵପୂଜନାତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା, ମଦପାନ, ଗାଈ ହତ୍ୟା, ନିମ୍ନଜାତି ମହିଳା ହତ୍ୟା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମ୍ପତ୍ତି ଚୋରାଇବା, ଓ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ପୂଜା ନକରିବା—
ଚକ୍ରିଯାନାଦ୍ଗୁରୁଦ୍ରୋହାଦଭକ୍ଷ୍ଯସ୍ଯ ଚ ଭକ୍ଷଣାତ୍ । ସର୍ଵପାପସ୍ଯ କରଣାତ୍ପ୍ରାଚୀ ବ୍ରହ୍ମସୁତା ସୁତେ
ନିଷିଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଧୋକା ଦେବା, ଅଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ପାପ କରିବା— ହେ ଝିଅ, ପ୍ରାଚୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଝିଅ—
ଵ୍ଯପୋହଯତି ପାପାନି ସକୃତ୍ସ୍ନାନେନ ମେଽଗ୍ରତଃ । କୁରୁ ସ୍ନାନଂ ସରିଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠେ ଵିପାପା ତ୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯସି
ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଏକଥର ସ୍ନାନ କଲେ ସେମାନଙ୍କର ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଏ। ତୁମେ ଏହି ସରିତ୍ସ୍ରେଷ୍ଠରେ ସ୍ନାନ କର, ତେବେ ପାପମୁକ୍ତ ହେବ।
ଜାହ୍ନଵ୍ଯୁଵାଚ- ନାହଂ ଶକ୍ନୋମି ଦେଵେଶ ଆଗଂତୁଂ ନିତ୍ଯମେଵ ହି । କଥଂ ନଶ୍ଯଂତି ପାପାନି କଥଯସ୍ଵେହ ମାଧଵ
ଜାହ୍ନବୀ କହିଲେ— ହେ ଦେବେଶ, ମୁଁ ସଦା ଏଠାକୁ ଆସିପାରିବି ନାହିଁ; ହେ ମାଧବ, ଏଠାରେ ପାପ କିପରି ନାଶ ହୁଏ, ମୋତେ କହ।
ପ୍ରାଚୀମାଧଵ ଉଵାଚ- ନ ଶକ୍ନୋଷି ଯଦାଗଂତୁଂ ନିତ୍ଯମେଵ ହି ଜାହ୍ନଵି । ତଦାନ୍ଯତ୍ସଂପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯସ୍ମାନ୍ମତ୍ପାଦସଂଭଵା
ପୂର୍ବମାଧବ କହିଲେ— ହେ ଜାହ୍ନବୀ, ତୁମେ ଯଦି ସଦା ଏଠାକୁ ଆସିପାରିବ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ଆଉ ଏକ ଉପାୟ କହିବି, କାରଣ ତୁମେ ମୋର ପାଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ସରସ୍ଵତ୍ଯଧିକା ଯା ଚ ତୀର୍ଥକୋଟିଶତାଧିକା । ମଖକୋଟ୍ଯଧିକା ଵାପି ଵ୍ରତଦାନାଧିକା ଚ ଯା
ଯାହା ସରସ୍ୱତୀଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଅନେକ କୋଟି ତୀର୍ଥଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଅନେକ କୋଟି ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଓ ବ୍ରତ ଦାନଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ—
ଜପହୋମାଧିକା ଯା ଚ ଚତୁର୍ଵର୍ଗଫଲପ୍ରଦା । ସାଂଖ୍ଯଯୋଗାଧିକା ଯା ଚ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କ୍ରିଯତାଂ ଶୁଭା
ଯାହା ଜପ ଓ ହୋମଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଚାରିପ୍ରକାର ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ— ସେହି ଶୁଭ 'ତିନିପ୍ରକାର ସ୍ପର୍ଶ' କରାଯାଉ।
ଯସ୍ମିନ୍ମାସେ ସମାଯାତି ସିତା ଚ ଯଦି ଵାସିତା । କର୍ତଵ୍ଯା ସା ସରିଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଠେ କୃତେ ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ମାସରେ ଏହା ଆସେ, ଯଦି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଥାଏ, ସେଥିରେ ମହାନଦୀରେ ଏହା ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା କରିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଜାହ୍ନଵ୍ଯୁଵାଚ-। କୀଦୃଶୀ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଦେଵ ମମାଖ୍ଯାହି ସୁମାଧଵ । ଈଦୃଶୋ ମହିମା ଯସ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମମାଧୁନା
ଜାହ୍ନବୀ ପଚାରିଲେ— ହେ ଦେବ, ମୋତେ କହ, ଏହି 'ତ୍ରିସ୍ପୃଶା' କଣ ପ୍ରକାରର? ଯାହାର ମହିମା ଆପଣ ଏମିତି କହିଲେ।
ଦଶମ୍ଯେକାଦଶୀଭଦ୍ରା ଦିନୈକସ୍ମିନ୍ଯଦା ଭଵେତ୍ । ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସା ଭଵେଦ୍ଦେଵ ଵାନ୍ଯଥା ଵଦ ମେ ପ୍ରଭୋ
ଯେଉଁ ଦିନ ଦଶମୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ଏକାଠି ହୁଏ, ସେହି ଦିନକୁ 'ତ୍ରିସ୍ପୃଶା' କୁହାଯାଏ, ହେ ପ୍ରଭୁ। ନାହିଁ ହେଲେ, ଆଉ କିଛି ଥିଲେ ମୋତେ କହ।
କୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ-। ଆସୁରୀ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଦେଵୀ ଯା ତ୍ଵଯା ପରିକୀର୍ତିତା । ଵର୍ଜନୀଯା ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଵୃତ୍ତିହୀନୋ ଯଥା ପତିଃ
କୃଷ୍ଣ କହିଲେ— ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ ଯେଉଁ 'ଆସୁରୀ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା' କଥା କହିଲ, ଏହାକୁ ସତର୍କତାର ସହିତ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଗୁଣହୀନ ପତିକୁ ଏଡ଼ାଇଯିବ।
ଅସୁରାଣାଂ ତୁ ସା ପ୍ରୋକ୍ତା ଆଯୁର୍ବଲଵିନାଶିନୀ । ଵର୍ଜନୀଯା ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଯଥା ନାରୀ ରଜସ୍ଵଲା
ଏହା ଅସୁରମାନଙ୍କର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତି କମାଏ। ଏହାକୁ ସତର୍କତାରେ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ, ଯେପରି ରଜସ୍ୱଳା ଜଣେ ଜନାନୀକୁ ଏଡ଼ାଇଯିବ।
ସ୍ଵଜାତିଂ ଚ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯା ଗତାଧମଜାତିଷୁ । ସୈଵ ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ ଵିଶେଷେଣ ଦଶମୀଯୁକ୍ତଂ ହି ମଦ୍ଦିନମ୍
ଯେଉଁ ଦିନ ନିଜ ଜାତିକୁ ଛାଡ଼ି ଅତି ନିମ୍ନ ଜାତିକୁ ଯାଏ, ସେହି ଦିନ ବିଶେଷକରି ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଦଶମୀ ସହିତ ମୋର ଦିନ ଏମିତି।
ଯଥା ରଜସ୍ଵଲାସଂଗାଦ୍ଦୂଷ୍ଯଂତେ ଜ୍ଞାନଵର୍ଜିତାଃ । ତଥୈଵ ଦଶମୀଯୁକ୍ତଂ ମଦ୍ଦିନଂ ଦୂଷିତଂ ନୃଣାମ୍
ଯେପରି ରଜସ୍ୱଳା ସହିତ ସଂଯୋଗରେ ଥିଲେ ଜ୍ଞାନ ହରାଯାଏ, ସେପରି ଦଶମୀ ଯୋଗ ଥିବା ମୋର ଦିନ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
ହତ୍ଯାଯୁତଶତଂ ହଂତି ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସମୁପୋଷିତା । ଏକାଦଶୀ ଦ୍ଵାଦଶୀ ଚ ରାତ୍ରିଶେଷେ ତ୍ରଯୋଦଶୀ
'ତ୍ରିସ୍ପୃଶା' ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ ଦଶ ହଜାର ହତ୍ୟାର ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏକାଦଶୀ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ରାତିର ଶେଷରେ ଥାଏ।