ଦଶରଥ ଉଵାଚ- ଅଦ୍ଯପ୍ରଭୃତି ତେ ସୌରେ ପୀଡା କାର୍ଯା ନ କସ୍ଯଚିତ୍ । ଦେଵାସୁରମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ପଶୁପକ୍ଷିସରୀସୃପାମ୍
ଦଶରଥ କହିଲେ: 'ଆଜିଠାରୁ, ହେ ସୌରି, ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ସରୀସୃପ—କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ କଷ୍ଟ ଦିଅନାହାଁ।'
ଶନିରୁଵାଚ- ଗୃହ୍ଣଂତୀତି ଗ୍ରହାଃ ସର୍ଵେ ଗ୍ରହାଃ ପୀଡାକରାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଅଦେଯଂ ଯାଚିତଂ ରାଜନ୍କିଂଚିଦ୍ଯୁକ୍ତଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
ଶନି କହିଲେ: 'ସମସ୍ତ ଗ୍ରହକୁ 'ଧରିବା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ ସେମାନେ କଷ୍ଟ ଦେବାକୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଯାହା ଚାହିଲ, ସେଠାରେ ମୁଁ ଦେଇପାରିବିନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯାହା ଉଚିତ, ମୁଁ କହିବି।'
ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତମିଦଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ଯଃ ପଠିଷ୍ଯତି ମାନଵଃ । ଏକକାଲଂ ଦ୍ଵିକାଲଂ ଵା ପୀଡାମୁକ୍ତୋ ଭଵେତ୍କ୍ଷଣାତ୍
ଯେ କୌଣସି ମଣିଷ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼ିବ, ଦିନକୁ ଏକଥର କିମ୍ବା ଦୁଇଥର, ସେ ତୁରନ୍ତ କଷ୍ଟରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ।
ଦେଵାସୁରମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ସିଦ୍ଧଵିଦ୍ଯାଧ୍ରରକ୍ଷସାମ୍ । ମୃତ୍ଯୁଂ ମୃତ୍ଯୁଗତୋ ଦଦ୍ଯାଂ ଜନ୍ମନ୍ଯଂତେ ଚତୁର୍ଥକେ
ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ, ଚତୁର୍ଥ ଜନ୍ମର ଶେଷରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛି, ମୁଁ ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇପାରିବି।
ଯଃ ପୁନଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଯୁକ୍ତଃ ଶୁଚିର୍ଭୂତ୍ଵା ସମାହିତଃ । ଶମୀପତ୍ରୈଃ ସମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ପ୍ରତିମାଂ ଲୋହଜାଂ ମମ
ଯେଉଁଠି ଜଣେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ପବିତ୍ରତା ସହିତ, ମନ ଏକାଗ୍ର କରି, ମୋର କାଉଁସା ପ୍ରତିମାକୁ ଶମୀପତ୍ର ଦେଇ ପୂଜା କରିବେ,
ମାଷୌଦନତିଲୈର୍ମିଶ୍ରଂ ଦଦ୍ଯାଲ୍ଲୋହଂ ଚ ଦକ୍ଷିଣାମ୍ । କୃଷ୍ଣାଂ ଗାଂ ଵୃଷଭଂ ଵାପି ଯୋ ଵୈ ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦିଵଜାତଯେ
ଏବଂ ମାଷ ଭାତ, ତିଳ ଓ କାଉଁସା ମିଶାଇ ଦାନ କରିବେ, କିମ୍ବା କଳା ଗାଈ କିମ୍ବା ବୃଷ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦେଇବେ,
ମଦ୍ଦିନେ ତୁ ଵିଶେଷେଣ ସ୍ତୋତ୍ରେଣାନେନ ପୂଜଯେତ୍ । ପୂଜଯିତ୍ଵା ଜପେତ୍ସ୍ତୋତ୍ରଂ ଭୂତ୍ଵା ଚୈଵ କୃତାଂଜଲି
ମୋର ବିଶେଷ ଦିନରେ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ପୂଜା ସେଶେ ହାତ ମିଳାଇ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼ିବେ,
ତସ୍ଯ ପୀଡା ନ ଚୈଵାହଂ କରିଷ୍ଯାମି କଦାଚନ । ଗୋଚରେ ଜନ୍ମଲଗ୍ନେ ଵା ଦଶାସ୍ଵଂତର୍ଦଶାସୁ ଚ
ତାଙ୍କୁ ମୁଁ କେବେ ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟ ଦେବିନାହିଁ, ମୋର ଗତିବିଧି, ଜନ୍ମ ସମୟ କିମ୍ବା ଦଶା ଓ ଅନ୍ତର୍ଦଶାରେ ମଧ୍ୟ।
ରକ୍ଷାମି ସତତଂ ତସ୍ଯ ପୀଡାଂ ଚାପି ଗ୍ରହସ୍ଯ ଚ । ଅନେନୈଵ ଵିଧାନେନ ପୀଡାମୁକ୍ତଂ ଜଗଦ୍ଭଵେତ୍
ମୁଁ ସେଉଁଠି ଲୋକଙ୍କୁ ସଦା କଷ୍ଟ ଓ ଗ୍ରହର ଦୁଃଖରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ। ଏହି ପ୍ରକାର ପଦ୍ଧତିରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ କଷ୍ଟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ଏଵଂ ଯୁକ୍ତ୍ଯା ମଯା ଦତ୍ତୋ ଵରସ୍ତେ ରଘୁନଂଦନ । ଵରତ୍ରଯଂ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ରାଜା ଦଶରଥସ୍ତଦା
ଏଭଳି ଉପାୟରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲି, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ। ଏହି ତିନିଟି ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ, ତାପରେ ରାଜା ଦଶରଥ
ମେନେ କୃତାର୍ଥମାତ୍ମାନଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ଶନୈଶ୍ଚରମ୍ । ଶନିନା ଚାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତୋ ରଥମାରୁହ୍ଯ ଵେଗଵାନ୍
ନିଜକୁ ସଫଳ ଭାବି, ଶନିକୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଶନିଙ୍କ ଅନୁମତିରେ, ସେ ତାଙ୍କର ରଥରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ସ୍ଵସ୍ଥାନଂ ଗତଵାନ୍ରାଜା ପ୍ରାପ୍ତଃ ଶ୍ରେଯୋଽଭଵତ୍ତଦା । ଯ ଇଦଂ ପ୍ରାତରୁତ୍ଥାଯ ଶନିଵାରେ ସ୍ତଵଂ ପଠେତ୍ 6.33.
ରାଜା ନିଜ ଦେଶକୁ ଫେରିଲେ ଏବଂ ଶ୍ରେୟସ୍ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଯେଉଁଠି ମଣିଷ ଶନିବାର ସକାଳେ ଉଠି, ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼ିବେ—
ପଠ୍ଯମାନମିଦଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଯଃ ଶୃଣୋତି ଚ । ନରଃ ସ ମୁଚ୍ଯତେ ପାପାତ୍ସ୍ଵର୍ଗଲୋକେ ମହୀଯତେ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପଢ଼ିବେ କିମ୍ବା ଶୁଣିବେ, ସେ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନିତ ହେବେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ- ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଖ୍ଯଂ ଵ୍ରତଂ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵେଶ୍ଵର ଵିଶେଷତଃ । ଯଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଲୋକଃ କର୍ମବଂଧନତଃ କ୍ଷଣାତ୍
ନାରଦ କହିଲେ: 'ହେ ସମସ୍ତଙ୍କର ନାଥ, ତିନିଥର ଛୁଆଁ ବୋଲି ଯେଉଁ ବ୍ରତ, ତାହା ବିସ୍ତାରରେ କହ। ଏହା ଶୁଣିଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ କର୍ମର ବନ୍ଧନରୁ ତୁରନ୍ତ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।'
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ସର୍ଵପାପୌଘଶମନଂ ମହାଦୁଃଖଵିନାଶନମ୍ । ଶୃଣୁ କୃଷ୍ଣାଵତାରଂ ତ୍ଵଂ ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଖ୍ଯଂ ମହାଵ୍ରତମ୍
ମହାଦେବ କହିଲେ: 'ଏହି ବ୍ରତ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ନଶ୍ୱ କରେ। ତୁମେ ଶୁଣ, କୃଷ୍ଣାବତାର ସହିତ ଯୋଗାଯୋଗ ଥିବା ଏହି ତିନିଥର ଛୁଆଁ ବୋଲି ବଡ଼ ବ୍ରତର କଥା।'
କାମଦଂ ସସ୍ପୃହାଣାଂ ତୁ ନିସ୍ପୃହାଣାଂ ତୁ ମୋକ୍ଷଦମ୍ । ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଖ୍ଯଂ ଵ୍ରତଂ ଵିପ୍ର ଶୃଣୁଷ୍ଵ ଗଦତୋ ମମ
ଏହି ବ୍ରତ ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ; ଯେଉଁଠି ନିରାଶା, ସେମାନଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋ ମୁଖରୁ ଏହି ତିନିଥର ଛୁଆଁ ବ୍ରତର କଥା ଶୁଣ।'
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମର୍ଚିତସ୍ତେନ କଲିକାଲେ ଚ କେଶଵଃ । ତ୍ରିସ୍ପୃଶା କୀର୍ତନଂ ନିତ୍ଯଂ ଯଃ କରୋତି ମହାମୁନେ
କଳିଯୁଗରେ, ମହାମୁନି, ଯିଏ କେଶବଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ପୂଜା କରେ ଏବଂ ଦିନେଦିନେ ତିନିଥର ନାମ କୀର୍ତନ କରେ, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟ ସ୍ନେହରେ ଲଗିଥାଏ।
ନ ପୁରଶ୍ଚରଣେ ଚୀର୍ଣେ ସର୍ଵପାପକ୍ଷଯୋ ଭଵେତ୍ । ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ନାମମାତ୍ରେଣ କ୍ଷୀଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ନିୟମିତ କ୍ରିୟା କଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ମାତ୍ର ତିନିଥର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂରିଯାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନାଗମୈର୍ନ ପୁରାଣାଦ୍ଯୈର୍ନ ମଖୈସ୍ତୀର୍ଥକୋଟିଭିଃ । ବହୁଭିର୍ଵ୍ରତସଂଘୈଶ୍ଚ ପୂଜିତୈସ୍ତ୍ରିଦଶୈରପି
ନିୟମ, ପୁରାଣ ପାଠ, ଯଜ୍ଞ, ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ, ବହୁ ପ୍ରକାର ବ୍ରତ କିମ୍ବା ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେସବୁ ଦ୍ୱାରା
ମୋକ୍ଷୋ ଭଵତି ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ନ କୃତା ଯଦି । ମୋକ୍ଷାର୍ଥେ ଦେଵଦେଵେନ ଦୃଷ୍ଟା ଵୈ ଵୈଷ୍ଣଵୀ ତିଥିଃ
ଯଦି ତିନିଥର ନାମ କରାଯାଏନାହିଁ, ତେବେ ମୁକ୍ତି ମିଳେନାହିଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଦେବଦେବୀ ଏହି ବୈଷ୍ଣବ ତିଥିକୁ ପ୍ରକାଶ କରିଛନ୍ତି।
ଦ୍ଵିଜାନାଂ ଦୁର୍ଵିଦଂ ସାଂଖ୍ଯଂ କଲିକାଲେ ଵିଶେଷତଃ । ଅନିଗ୍ରହଶ୍ଚେଂଦ୍ରିଯାଣାଂ ସ୍ଥିରତ୍ଵଂ ମନସୋ ନହି
କଳିଯୁଗରେ ବିଶେଷକରି ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନାହିଁ, ମନ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ରହେନାହିଁ।
ଵିଷଯୈର୍ଵିପ୍ରଯୁକ୍ତାନାଂ ଧ୍ଯାନଧାରଣଵର୍ଜିନାମ୍ । କାମଭୋଗପ୍ରସକ୍ତାନାଂ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ମୋକ୍ଷଦାଯିନୀ
ଯେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରୁ ବଞ୍ଚିତ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଧାରଣା ରହିତ, ଭୋଗ ଓ ଇଚ୍ଛାରେ ଲଗିଥିବେ, ସେମାନେ ପାଇଁ ତିନିଥର ନାମ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ମହ୍ଯଂ ଚୈଵ ପୁରା ପ୍ରୋକ୍ତା ଚତୁର୍ଵକ୍ତ୍ରସ୍ଯ ସାଗରେ । କ୍ଷୀରୋଦେ ପ୍ରଣତାନାଂ ତୁ ମତ୍ସ୍ଯରୂପେଣ ଚକ୍ରିଣା
ପୁରୁଣା ଦିନରେ, ସାଗରରେ ଚାରିମୁହଁ ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ କହିଥିଲେ; କ୍ଷୀରସାଗରରେ, ଯେଉଁମାନେ ଶରଣ ନେଇଥିଲେ, ଚକ୍ରଧାରୀ ମତ୍ସ୍ୟ ରୂପେ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ।
ତ୍ରିସ୍ପୃଶାଂ ଯେ କରିଷ୍ଯଂତି ଵିଷଯୈରପି ସଂଯୁତାଃ । ତେଷାମପି ମଯା ଦତ୍ତୋ ମୋକ୍ଷଃ ସାଂଖ୍ଯଵିଵର୍ଜିନାମ୍
ଯେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ମଧ୍ୟରେ ରହି ତିନିଥର ନାମ କରନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି।
କାମଭୋଗପ୍ରସକ୍ତାନାଂ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ମୋକ୍ଷଦାଯିନୀ । ବହୁଭିର୍ମୁନିସଂଘୈଶ୍ଚ କୃତେଯଂ ଚ ମହାମୁନେ
ଯେମାନେ ଭୋଗ ଓ ଇଚ୍ଛାରେ ଲଗିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ତିନିଥର ନାମ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ; ଏହାକୁ ବହୁ ମୁନିମାନେ କରିଛନ୍ତି, ମହାମୁନି।
କାର୍ତ୍ତିକେ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ତୁ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ଜାଯତେ ଯଦି । ସୋମେନ ସୋମଜେନାପି ପାପକୋଟିଵିନାଶିନୀ
କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଯଦି ତିନିଥର ନାମ ହୁଏ, ତେବେ ସୋମ କିମ୍ବା ସୋମର ସନ୍ତାନ ସହିତ ଏହା କୋଟି କୋଟି ପାପ ନଶ୍ଟ କରେ।
ଯସ୍ଯା ଉପୋଷଣକୃତୋ ହତ୍ଯାଯୁକ୍ତ ମହେଶିତୁଃ । ହସ୍ତାଦ୍ବ୍ରହ୍ମକପାଲଂ ତୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ପତିତଂ ଭୁଵି
ଯାହା ପାଇଁ ଉପବାସ କରାଯାଏ, ଯଦି ହତ୍ୟା ସହିତ ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତ ଥାଏ, ତେବେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ହାତରୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କପାଳ ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
କଲିକଲ୍ମଷକୋଟ୍ଯୌଘୈର୍ମୁକ୍ତା ଦେଵୀ ତ୍ରିମାର୍ଗଗା । ଉପଦେଶାନ୍ମାଧଵସ୍ଯ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସମୁପୋଷଣାତ୍
କଳିଯୁଗର ଅନେକ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ତିନି ମାର୍ଗ ଚାଲୁଥିବା ଦେବୀ, ମାଧବଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ତିନିଥର ନାମ ଉପବାସ କରିଛନ୍ତି।
ହତ୍ଯାଷ୍ଟୌ ବାହୁଵୀର୍ଯସ୍ଯ ପୂର୍ଵଜାତା ମହାମୁନେ । ଗତା ଭୃଗୂପଦେଶେନ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସମୁପୋଷଣାତ୍
ମହାବଳୀଙ୍କ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଆଠଟି ହତ୍ୟା, ମହାମୁନି, ଭୃଗୁଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ତିନିଥର ନାମ ଉପବାସ କରି ଦୂରିଯାଇଥିଲା।
ଶତାଯୁଧେନ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ର ନିହତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵନେ । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଵିନିର୍ମୁକ୍ତଃ ତ୍ରିସ୍ପୃଶା ସମୁପୋଷଣାତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶତାୟୁଧ ଦ୍ୱାରା ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତିନିଥର ନାମ ଉପବାସ କରି ସେ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ।