ଆକୁଲଂ ଚ ଜଗଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୌରଜାନପଦାଦିକମ୍ । ବ୍ରୁଵଂତି ସର୍ଵତୋ ଲୋକାଃ କ୍ଷଯ ଏଷ ସମାଗତଃ
ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅସ୍ଥିର ଦେଖି, ସହର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ ସବୁଠାରେ କହିଲେ — 'ଏହି ହେଉଛି ଶେଷ ସମୟ।'
ଦେଶାଃ ସନଗରା ଗ୍ରାମା ଭଯଭୀତାଃ ସମଂତତଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ପ୍ରଯତୋ ରାଜା ଵସିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖାନ୍ଦ୍ଵିଜାନ୍
ଦେଶ, ସହର ଓ ଗ୍ରାମମାନେ ସମସ୍ତେ ଭୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହେଲେ। ତାପରେ ଭକ୍ତିସହିତ ରାଜା ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ସଂଵିଧାନଂ କିମତ୍ରାସ୍ତି ବ୍ରୂତ ମାଂ ହି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ
ସେ ପଚାରିଲେ — 'ଏହି ସମୟରେ କିଛି ଉପାୟ ଅଛି କି? ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।'
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ- ପ୍ରାଜାପତ୍ଯମୃକ୍ଷମିଦଂ ତସ୍ମିନ୍ଭିନ୍ନେ କୁତଃ ପ୍ରଜାଃ । ଅଯଂ ଯୋଗୋହ୍ଯସାଧ୍ଯସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମଶକ୍ରାଦିଭିସ୍ତଥା
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ — 'ଏହା ପ୍ରଜାପତି ନକ୍ଷତ୍ର। ଏହା ଭଙ୍ଗ ହେଲେ, ପ୍ରଜା କିପରି ରହିବେ? ଏହି ଯୋଗକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦିମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୂର କରିପାରିବେ ନାହାନ୍ତି।'
ଇତି ସଂଚିଂତ୍ଯ ମନସା ସାହସଂ ପରମଂ ମହତ୍ । ସମାଦାଯ ଧନୁର୍ଦିଵ୍ଯଂ ଦିଵ୍ଯାଯୁଧସମନ୍ଵିତମ୍
ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ବଡ଼ ସାହସିକ କାମ କଲେ — ଦିବ୍ୟ ଧନୁଷ ଓ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର ନେଇଲେ।
ରଥମାରୁହ୍ଯ ଵେଗେନ ଗତୋ ନକ୍ଷତ୍ରମଂଡଲମ୍ । ସପାଦଂ ଯୋଜନଂ ଲକ୍ଷଂ ସୂର୍ଯସ୍ଯୋପରି ସଂସ୍ଥିତମ୍
ରଥରେ ଚଢ଼ି, ତୀବ୍ର ଗତିରେ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳକୁ ଗଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଏକ ଲକ୍ଷ ଏବଂ ଏକ ପାଦ ଯୋଜନ ଉପରେ।
ରୋହିଣୀପୃଷ୍ଠମାସ୍ଥାଯ ରାଜା ଦଶରଥଃ ପୁରା । ରଥେ ତୁ କାଂଚନେ ଦିଵ୍ଯେ ମଣିରତ୍ନଵିଭୂଷିତେ
ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ରାଜା ଦଶରଥ ରୋହିଣୀ ପୃଷ୍ଠରେ ଦିବ୍ୟ ସୁନାର ରଥରେ ବସିଥିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ମଣି ଓ ରତ୍ନ ଲାଗିଥିଲା।
ହଂସଵର୍ଣହଯୈର୍ଯୁକ୍ତେ ମହାକେତୁସମୁଚ୍ଛ୍ରଯେ । ଦୀପ୍ଯମାନୋ ମହାରତ୍ନୈଃ କିରୀଟମୁକୁଟୋଜ୍ଜ୍ଵଲଃ
ହଂସ ରଙ୍ଗର ଘୋଡ଼ା ଯୋଗାଯୋଗ କରାଯାଇଥିବା, ବଡ଼ ପତାକା ଉଠାଇଥିବା, ମହାରତ୍ନର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ମୁକୁଟ ଓ କିରିଟ ଚମକୁଥିଲା।
ବଭ୍ରାଜ ସ ତଦାକାଶେ ଦ୍ଵିତୀଯ ଇଵ ଭାସ୍କରଃ । ଆକର୍ଣପୂର୍ଣା ଚାପେ ତୁ ସଂହାରାସ୍ତ୍ରଂ ନ୍ଯଯୋଜଯତ୍
ସେ ଆକାଶରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ଧନୁଷକୁ କାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଟାଣି, ସେ ସଂହାରାସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କଲେ।
ସଂହାରାସ୍ତ୍ରଂ ଶନିର୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁରାସୁରଭଯଂକରମ୍ । ହସିତ୍ଵା ତଦ୍ଭଯାତ୍ସୌରିରିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ଦେବ-ଦାନବମାନେ ଭୟ କରୁଥିବା ସଂହାରାସ୍ତ୍ର ଦେଖି, ଶନି ହସିଲେ ଓ ଭୟରୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଶନିରୁଵାଚ - ପୌରୁଷଂ ତଵ ରାଜେଂଦ୍ର ପରଂ ରିପୁଭଯଂକରମ୍ । ଦେଵାସୁରମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚ ସିଦ୍ଧଵିଦ୍ଯାଧରୋରଗାଃ
ଶନି କହିଲେ – ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମର ପ୍ରଭାବ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର। ଦେବତା, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ନାଗମାନେ—
ମଯା ଵିଲୋକିତା ରାଜନ୍ଭସ୍ମସାଚ୍ଚ ଭଵଂତିତେ । ତୁଷ୍ଟୋଽହଂ ତଵ ରାଜେଂଦ୍ର ତପସା ପୌରୁଷେଣ ଚ । ଵରଂ ବ୍ରୂହି ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ମନସା ଯତ୍କିମିଚ୍ଛସି
ମୁଁ ଏମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଛି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଇଛି, ରାଜନ୍। ତୁମର ତପସ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାବରେ ମୁଁ ଖୁସି। ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ମନରେ ଯାହା ଚାହଁଉଛ, ସେଇ ଭିକ୍ଷା ମାଗ; ମୁଁ ଦେଇଦେବି।
ଦଶରଥ ଉଵାଚ- ରୋହିଣୀଂ ଭେଦଯିତ୍ଵା ତୁ ନ ଗଂତଵ୍ଯଂ କଦାଚନ । ସରିତଃ ସାଗରା ଯାଵତ୍ଯାଵଚ୍ଚଂଦ୍ରାର୍କମେଦିନୀ
ଦଶରଥ କହିଲେ – ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ରକୁ କେବେ ଚିରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ପୃଥିବୀ ଅଛି—
ଯାଚିତଂ ତୁ ମଯା ସୌରେ ନାନ୍ଯମିଚ୍ଛାମି ତେ ଵରମ୍ । ଏଵମସ୍ତୁ ଶନିଃ ପ୍ରାହ ଵରଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ତୁ ଶାଶ୍ଵତମ୍
ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଏହି ଭିକ୍ଷା ଚାହିଁଛି, ଶୌରି; ତୁମଠାରୁ ଆଉ କିଛି ଚାହିଁନି। 'ଏହିପରି ହେଉ,' ବୋଲି ଶନି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଭିକ୍ଷା ଦେଲେ।
ପୁନରେଵାବ୍ରଵୀତ୍ତୁଷ୍ଟୋ ଵରଂ ଵରଯ ସୁଵ୍ରତ । ପ୍ରାର୍ଥଯାମାସ ହୃଷ୍ଟାତ୍ମା ଵରମନ୍ଯଂ ଶନେସ୍ତଦା
ପୁଣି ଖୁସି ହୋଇ ଶନି କହିଲେ, 'ଓ ଧୃଢ଼ବ୍ରତ, ଆଉ ଏକ ଭିକ୍ଷା ମାଗ।' ତେବେ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ଦଶରଥ ଶନିଠାରୁ ଆଉ ଏକ ଭିକ୍ଷା ଚାହିଲେ।
ନ ଭେତ୍ତଵ୍ଯଂ ହି ଶକଟଂ ତ୍ଵଯା ଭାସ୍କରନଂଦନ । ଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦଂ ତୁ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ କଦାଚନ
'ଭାସ୍କରଙ୍କ ପୁଅ, ତୁମେ କେବେ ଶକଟ ନକ୍ଷତ୍ରକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏବଂ କେବେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ଶନିରୁଵାଚ- ଦ୍ଵାଦଶାବ୍ଦଂ ତୁ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷଂ ନ କଦାଚିଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି । କୀର୍ତିରେଷା ତ୍ଵଦୀଯା ଚ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଵିଚରିଷ୍ଯତି
ଶନି କହିଲେ – 'ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ କେବେ ହେବ ନାହିଁ। ତୁମର କୀର୍ତ୍ତି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସାରିତ ହେବ।'
ଵରଦ୍ଵଯଂ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ଯ ହୃଷ୍ଟରୋମା ଚ ପାର୍ଥିଵଃ । ରଥୋପରି ଧନୁର୍ମୁକ୍ତ୍ଵା ଭୂତ୍ଵା ଚୈଵ କୃତାଞ୍ଜଲି
ଏହି ଦୁଇଟି ଭିକ୍ଷା ପାଇ ରାଜାଙ୍କ ଗାଁ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲା, ସେ ରଥ ଉପରେ ଧନୁଷ୍ୟ ଛାଡ଼ି ହାତ ଯୋଡ଼ିଲେ—
ଧ୍ଯାତ୍ଵା ସରସ୍ଵତୀଂ ଦେଵୀଂ ଗଣନାଥଂ ଵିନାଯକମ୍ । ରାଜା ଦଶରଥଃ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ସୌରେରିଦମଥାବ୍ରଵୀତ୍
ସେ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ ଓ ଗଣନାଥ ବିନାୟକଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ତାପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ଶନିଙ୍କୁ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର କହିଲେ।
ଦଶରଥ ଉଵାଚ- ନମଃ କୃଷ୍ଣାଯ ନୀଲାଯ ଶିତିକଂଠନିଭାଯ ଚ । ନମଃ କାଲାଗ୍ନିରୂପାଯ କୃତାଂତାଯ ଚ ଵୈ ନମଃ
ଦଶରଥ କହିଲେ – ଅନ୍ଧକାରୀ, ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ, ଶିତିକଣ୍ଠ ସମାନ ଯିଏ, ସେଠାରେ ମୋର ନମସ୍କାର। କାଳାଗ୍ନି ରୂପୀ ଓ ମୃତ୍ୟୁଦେବତାଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ନମୋ ନିର୍ମାଂସଦେହାଯ ଦୀର୍ଘଶ୍ମଶ୍ରୁଜଟାଯ ଚ । ନମୋ ଵିଶାଲନେତ୍ରାଯ ଶୁଷ୍କୋଦରଭଯାକୃତେ
ମାଂସ ନଥିବା ଦେହ, ଦୀର୍ଘ ଦାଢି ଓ ଜଟା ଥିବା, ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଶୁଖିଲା ପେଟ ଦେଖି ଭୟ ଲାଗେ—ସେଠିକୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ନମଃ ପୁଷ୍କଲଗାତ୍ରାଯ ସ୍ଥୂଲରୋମ୍ଣେଽଥ ଵୈ ନମଃ । ନମୋ ଦୀର୍ଘାଯ ଶୁଷ୍କାଯ କାଲଦଂଷ୍ଟ୍ର ନମୋସ୍ତୁ ତେ
ମଜବୁତ ଅଙ୍ଗ, ଘନ ଲୋମ ଥିବା, ଦୀର୍ଘ ଦେହ ଓ ଶୁଖିଲା ଯିଏ, କାଳଦଂଷ୍ଟ୍ର ଥିବା ତୁମକୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ନମସ୍ତେ କୋଟରାକ୍ଷାଯ ଦୁର୍ନିରୀକ୍ଷ୍ଯାଯ ଵୈ ନମଃ । ନମୋ ଘୋରାଯ ରୌଦ୍ରାଯ ଭୀଷଣାଯ କପାଲିନେ
ଗଭୀର ଆଖି, ଦେଖିବାକୁ ଦୁର୍ଲଭ, ଭୟଙ୍କର, ରୌଦ୍ର, ଭୀଷଣ ଓ ଖପର ଧାରଣ କରୁଥିବା—ତୁମକୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ନମସ୍ତେ ସର୍ଵଭକ୍ଷାଯ ଵଲୀମୁଖ ନମୋସ୍ତୁ ତେ । ସୂର୍ଯପୁତ୍ର ନମସ୍ତେସ୍ତୁ ଭାସ୍କରେ ଭଯଦାଯ ଚ
ସବୁକିଛି ଖାଇଯିବା, ଭାଙ୍ଗି ମୁହଁ ଥିବା, ସୂର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର ଓ ଭୟ ଦେଇଥିବା ଭାସ୍କରଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ଅଧୋଦୃଷ୍ଟେ ନମସ୍ତେସ୍ତୁ ସଂଵର୍ତକ ନମୋସ୍ତୁ ତେ । ନମୋ ମଂଦଗତେ ତୁଭ୍ଯଂ ନିସ୍ତ୍ରିଂଶାଯ ନମୋସ୍ତୁ ତେ
ନିମ୍ନଦୃଷ୍ଟି, ସଂହାରକ, ଧୀରେ ଚଳିଥିବା, ତ୍ରିଧାର ତଳୱାର ଧାରଣ କରୁଥିବା—ତୁମକୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ତପସା ଦଗ୍ଧଦେହାଯ ନିତ୍ଯଂ ଯୋଗରତାଯ ଚ । ନମୋ ନିତ୍ଯଂ କ୍ଷୁଧାର୍ତାଯ ଅତୃପ୍ତାଯ ଚ ଵୈ ନମଃ
ତପସ୍ୟାରେ ଦେହ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା, ସଦା ଯୋଗରେ ଲିନ, ସଦା ଭୁଖା ଓ କେବେ ତୃପ୍ତି ନହେଉଥିବା—ତୁମକୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁର୍ନମସ୍ତେସ୍ତୁ କଶ୍ଯପାତ୍ମଜସୂନଵେ । ତୁଷ୍ଟୋ ଦଦାସି ଵୈ ରାଜ୍ଯଂ ରୁଷ୍ଟୋ ହରସି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍
ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ତୁମର ଚକ୍ଷୁ, କଶ୍ୟପଙ୍କ ପରମ୍ପରାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା; ଖୁସି ହେଲେ ରାଜ୍ୟ ଦେଉଛ, କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ ତୁରନ୍ତ ନେଇଯାଉଛ।
ଦେଵାସୁରମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚ ସିଦ୍ଧଵିଦ୍ଯାଧରୋରଗାଃ । ତ୍ଵଯା ଵିଲୋକିତାଃ ସର୍ଵେ ନାଶଂ ଯାଂତି ସମୂଲତଃ
ଦେବତା, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ନାଗମାନେ—ତୁମେ ଯାହାକୁ ଦେଖ, ସେମାନେ ମୂଳ ସହିତ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଆନ୍ତି।
ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ମେ ଦେଵ ଵରାର୍ହୋଽହମୁପାଗତଃ । ଏଵଂ ସ୍ତୁତସ୍ତଦା ସୌରିର୍ଗ୍ରହରାଜୋ ମହାବଲଃ
ହେ ଦେବତା, ମୋତେ ଦୟା କର। ମୁଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି। ଏଭଳି ସ୍ତୁତି ଶୁଣି, ସମୟରେ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସ୍ୱାମୀ ସୌରି ଖୁସି ହେଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଚ୍ଚ ପୁନର୍ଵାକ୍ଯଂ ହୃଷ୍ଟରୋମା ତୁ ଭାସ୍କରିଃ । ତୁଷ୍ଟୋଽହଂ ତଵ ରାଜେଂଦ୍ର ସ୍ତଵେନାନେନ ସୁଵ୍ରତ । ଵରଂ ବ୍ରୂହି ପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ରଘୁନଂଦନ
ତାପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ଏଭଳି କହିଲେ: 'ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଏହି ଶ୍ରଦ୍ଧାଭରା ସ୍ତୁତି କରିଛ, ତେଣୁ ମୁଁ ଖୁସି। ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହଁ, ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ଦେବି, ହେ ରଘୁବଂଶୀ।'