ଉପୋଷିତସ୍ତତଃ କୃତ୍ଵା ସ୍ନାନଂ କୃଷ୍ଣତିଲୈଃ ସହ । ସ୍ଥାପଯେଦଵ୍ରଣଂ କୁଂଭଂ ପଂଚରତ୍ନସମନ୍ଵିତମ୍
ଉପବାସ କରି, କୃଷ୍ଣ ତିଳ ସହିତ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ; ପଂଚ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ସହିତ ଏକ ଦୋଷରହିତ କୁମ୍ଭ ବସାଇବା ଦରକାର।
ଵଜ୍ରମୌକ୍ତିକଵୈଡୂର୍ଯ ପୁଷ୍ପରାଗେଂଦ୍ରନୀଲକମ୍ । ପଂଚରତ୍ନଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ତୁ ଇତି କାତ୍ଯାଯନୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ବଜ୍ର, ମୁକ୍ତା, ବୈଡୂର୍ୟ, ପୁଷ୍ପରାଗ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ— ଏହି ପଞ୍ଚଟି ଉତ୍ତମ ରତ୍ନ, ଏହିପରି କାତ୍ୟାୟନ କହିଛନ୍ତି।
ତସ୍ଯୋପରି ନ୍ଯସେତ୍ପାତ୍ରଂ ସୌଵର୍ଣଂ ଲକ୍ଷଣାନ୍ଵିତମ୍ । ସୌଵର୍ଣାଂ ଵିନ୍ଯସେତ୍ତତ୍ର ଯଶୋଦାଂ ନଂଦଗେହିନୀମ୍
ସେ କୁମ୍ଭ ଉପରେ ଚିହ୍ନିତ ସୁନାର ପାତ୍ର ରଖିବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ ନନ୍ଦଙ୍କ ଗୃହବଧୂ ଯଶୋଦାଙ୍କର ସୁନାର ପ୍ରତିମା ବସାଇବା ଦରକାର।
ଦଦମାନାଂ ତୁ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ସ୍ତନଂ ଵୈ ଵିସ୍ମିତାନନାମ୍ । ପିବମାନଂ ସ୍ତନଂ ମାତୁରପରଂ ପାଣିନା ସ୍ପୃଶତ୍
ଯେଉଁଠି ଯଶୋଦା ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦୁଧ ଦେଉଛନ୍ତି, ମୁହଁରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବ; ପୁଅ ମାଆଙ୍କ ଦୁଧ ପିଉଛି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଷ୍ଠନକୁ ହାତରେ ଛୁଉଛି।
ଆଲୋକ୍ଯ ମାତରଂ ପ୍ରେମ୍ଣା ସୁଖଯଂତଂ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ସୌଵର୍ଣଂ କାରଯେଦ୍ଦେଵଂ ଯାଵଚ୍ଛକ୍ତିଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଯତେ
ପୁଅ ମାଆକୁ ସ୍ନେହରେ ଦେଖୁଛି, ପୁନିପୁନି ତାଙ୍କୁ ଖୁସି କରୁଛି; ଯେପରି ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେପରି ସୁନାର ଦେବପ୍ରତିମା ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।
ଦ୍ଵି ନିଷ୍କମାତ୍ରଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଯଦି ଶକ୍ତିଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଯତେ । ତ୍ରିଲୋହେନୈଵ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସୌଵର୍ଣେନାଥଵା ପୁନଃ
ଯଦି ଶକ୍ତି ଥାଏ, ଦୁଇ ନିଷ୍କ ଓଜନରେ ପ୍ରତିମା କରିବା ଉଚିତ; ନହେଲେ ତିନି ପ୍ରକାର ଧାତୁରେ କିମ୍ବା ପୁଣି ସୁନାରେ କରିଯାଉ।
thumb|ଅଙ୍ଗୁଲିଵିନ୍ଯାସଃ2 thumb|ଅଙ୍ଗୁଲିଵିନ୍ଯାସଃ4 thumb|ଅଙ୍ଗୁଲିଵିନ୍ଯାସ5 thumb|ଅଙ୍ଗୁଲିଵିନ୍ଯାସ6 ତଦ୍ଵଚ୍ଚ ରୋହିଣୀଂ କୁର୍ଯାତ୍ସୌଵର୍ଣୀ ରାଜତଃ ଶଶୀ । ଅଂଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରସ୍ତୁ ଶଶୀ ରୋହିଣୀ ଚତୁରଂଗୁଲା
ତେଣୁ ଏଭଳି ରୋହିଣୀକୁ ସୁନାରେ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଚାଁଦିରେ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ଚନ୍ଦ୍ର ଅଙ୍ଗୁଠି ପରି ଛୋଟ, ରୋହିଣୀ ଚାରି ଆଉଠ ଲମ୍ବା ହେଉ।
କର୍ଣଯୋଃ କୁଂଡଲେ ଦଦ୍ଯାତ୍କଂଠାଭରଣକଂ ଗଲେ । ଏଵଂ କୃତ୍ଵା ତୁ ଗୋଵିଂଦଂ ମାତ୍ରାସାର୍ଦ୍ଧଂ ଜଗତ୍ପତିମ୍
କାନରେ କୁଣ୍ଡଳ ଏବଂ ଗଳାରେ ହାର ପିନ୍ଧାଇବା ଉଚିତ; ଏପରି କରି, ମାଆ ସହିତ ଜଗତ୍ନାଥ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ପୂଜା କର।
କ୍ଷୀରାଦିସ୍ନପନଂ କୃତ୍ଵା ଚଂଦନେନାନୁଲେପଯେତ୍ । ଶ୍ଵେତଵସ୍ତ୍ରଯୁଗଚ୍ଛତ୍ରଂ ପୁଷ୍ପମାଲୋପଶୋଭିତମ୍
କ୍ଷୀର ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଦେବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇବା; ଦୁଇଟି ଧଳା ବସ୍ତ୍ର, ଧଳା ଛତା ଓ ଫୁଲର ମାଳା ଦେଇ ଅଳଙ୍କୃତ କର।
ନୈଵେଦ୍ଯୈର୍ଵିଵିଧୈର୍ଭକ୍ଷୈଃ ଫଲୈର୍ନାନାଵିଧୈରପି । ଦୀପଂ ଚ କାରଯେତ୍ତତ୍ର ପୁଷ୍ପମଂଡପଶୋଭିତମ୍
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଭୋଜ୍ୟ, ମିଠା ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଫଳ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ; ସେଠାରେ ଫୁଲର ମଣ୍ଡପ ଶୋଭିତ ଦୀପ ରଖ।
ଗୀତଂ ନୃତ୍ଯଂ ଚ ଵାଦ୍ଯଂ ଚ କାରଯେଦ୍ଭକ୍ତିମାନ୍ବୁଧୈଃ । ଏଵଂ କୃତ୍ଵା ଵିଧାନଂ ତୁ ଯଥାଵିଭଵସାରତଃ । ଗୁରୁଂ ସଂପୂଜଯେତ୍ ପଶ୍ଚାତ୍ପୂଜାଂ ତତ୍ର ସମାପଯେତ୍
ଭକ୍ତିଭାବରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ବାଦ୍ୟ ଆୟୋଜନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏପରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସବୁ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ପ୍ରଥମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ପରେ ସେଠାରେ ପୂଜା ଶେଷ କରିବା ଉଚିତ୍।
ମହାଦେଵ ଉଵାଚ- ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶତକ୍ରତୁଂ ସିଦ୍ଧଂ ସମାପ୍ତଵରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ମଘଵା ଜାତସଂକଲ୍ପଃ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛଦ୍ବୃହସ୍ପତିମ୍
ମହାଦେବ କହିଲେ— ଶତବାର ବଳି ଦେଇ ସମସ୍ତ ଦାନ ଓ ଦକ୍ଷିଣା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ମଘବାନ ନିଜ ମନରେ ଏକ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଭଗଵନ୍କେନ ଦାନେନ ସର୍ଵତଃ ସୁଖମେଧତେ । ଯଦକ୍ଷଯଂ ମହାର୍ଘଂ ଚ ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ମହାତପଃ
‘ଭଗବାନ, କେଉଁ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସୁଖ ପାଏ? କେଉଁ ଦାନ ଅକ୍ଷୟ ଓ ସବୁଠାରୁ ମୂଲ୍ୟବାନ? ଏହି କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ମହାତପସ୍ବୀ।’
ଏଵମିଂଦ୍ରେଣ ଚୋକ୍ତୋଽସୌ ଦେଵଦେଵଃ ପୁରୋହିତଃ । ପ୍ରହସ୍ଯ ତଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ବୃହସ୍ପତିରୁଵାଚହ
ଏପରି ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯିବା ପରେ, ଦେବମାନ୍ୟ ପୁରୋହିତ ବୃହସ୍ପତି ହସି ହସି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ହିରଣ୍ଯଦାନଂ ଗୋଦାନଂ ଭୂମିଦାନଂ ଚ ଵାସଵ । ଏତତ୍ପ୍ରଯଚ୍ଛମାନସ୍ତୁ ସର୍ଵପାପୈଃ ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
‘ହେ ବାସବ, ସୁନା, ଗାଈ ଓ ଜମି ଦାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।’
ସୁଵର୍ଣଂ ରଜତଂ ଵସ୍ତ୍ରଂ ମଣିରତ୍ନଂ ଚ ଵାସଵ । ସର୍ଵମେଵ ଭଵେଦ୍ଦତ୍ତଂ ଵସୁଧାଂ ଯଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
‘ହେ ବାସବ, ଯିଏ ଜମି ଦାନ କରେ, ସେ ଜଣେ ସୁନା, ଚାଁଦି, ବସ୍ତ୍ର ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିରତ୍ନ—ସବୁଠିକି ଦାନ କରିଥାଏ।’
ଫାଲକୃଷ୍ଟାଂ ମହୀଂ ଦତ୍ଵା ସବୀଜାଂ ସସ୍ଯମାଲିନୀମ୍ । ଯାଵତ୍ସୂର୍ଯକୃତାଲୋକସ୍ତାଵତ୍ସ୍ଵର୍ଗେମହୀଯତେ
‘ଯିଏ ଚାଷ ହୋଇଥିବା, ବିଆ ଓ ଶସ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜମି ଦାନ କରେ, ସେ ଯେତେଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକ ଦେଉଛି, ସେତେଦିନ ସ୍ୱର୍ଗରେ ସମ୍ମାନ ପାଏ।’
ଯତ୍କିଂଚିତ୍କୁରୁତେ ପାପଂ ପୁରୁଷୋ ଵୃତ୍ତିକର୍ଷିତଃ । ଅପି ଗୋଚର୍ମମାତ୍ରେଣ ଭୂମିଦାନେନ ଶୁଧ୍ଯତି
‘ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଜୀବିକାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଯେଉଁଠି ତିନି କିଛି ପାପ କରିଥାଏ, ତାହା ସେ ଗାଈର ଚର୍ମ ପରି ଅଳ୍ପ ଜମି ଦାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ।’
ଦଶହସ୍ତେନ ଦଂଡୋଽତ୍ର ତ୍ରିଂଶଦ୍ଦଂଡାନି ଵର୍ତନମ୍ । ଦଶତାନ୍ଯେଵ ଗୋଚର୍ମ୍ମ ବ୍ରହ୍ମଗୋଚର୍ମଲକ୍ଷଣମ୍
‘ଏଠାରେ ଦଶ ହାତ ଲମ୍ବା ଏକ ଦଣ୍ଡ, ତିରିଶି ଦଣ୍ଡ ହେଉଛି ଏକ ଲମ୍ବା ଟିକିରି, ଏମିତି ଦଶ ଟିକିରି ମିଶି ହେଉଛି ଗାଈର ଚର୍ମ ପରି ଜମି, ଯାହାକୁ ପବିତ୍ର ଜମିର ମାପ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।’
ସଵୃଷଂ ଗୋସହସ୍ରଂ ତୁ ଯତ୍ର ତିଷ୍ଠତ୍ଯଯଂତ୍ରିତମ୍ । ବାଲଵତ୍ସପ୍ରସୂତାନାଂ ତଦ୍ଗୋଚର୍ମ ଇତି ସ୍ମୃତମ୍
‘ଯେଉଁଠି ଏକ ହଜାର ଗାଈ ଓ ବଳଦ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ରହିପାରନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଛୁଆଁ ସହିତ ଗାଈ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେଠିକୁ ଗାଈର ଚର୍ମ ପରି ଜମି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।’
ଵିପ୍ରାଯ ଦଦ୍ଯାଚ୍ଚ ଗୁଣାନ୍ଵିତାଯ ତପୋଯୁତାଯ ପ୍ରଜିତେଂଦ୍ରିଯାଯ । ଯାଵନ୍ମହୀ ତିଷ୍ଠତି ସାଗରାଂତା ତାଵତ୍ଫଲଂ ତସ୍ଯ ଭଵେଦନଂତମ୍
‘ଯିଏ ଗୁଣୀ, ତପସ୍ବୀ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇଥାଏ, ସେଠି ପୃଥିବୀ ଯେତେଦିନ ସାଗର ଦ୍ୱାରା ବାଘିତ, ସେତେଦିନ ତାଙ୍କର ଫଳ ଅନନ୍ତ ରହିଥାଏ।’
ଯଥାପ୍ସୁ ପତିତଃ ଶକ୍ର ତୈଲବିଂଦୁଃ ପ୍ରସର୍ପତି । ଏଵଂଭୂମିକୃତଂ ଦାନଂ ସସ୍ଯେ ସସ୍ଯେ ପ୍ରସର୍ପତି
‘ଯେପରି ତେଲର ଫୁଲି ଜଳରେ ପଡିଲେ ସେଠି ଛଡିଯାଏ, ସେପରି ଜମି ଦାନର ଫଳ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶସ୍ୟରେ ଛଡିଯାଏ।’
ଯଥାବୀଜାନି ରୋହଂତି ପ୍ରଚୀର୍ଣାନି ମହୀତଲେ । ଏଵଂ କାମାନ୍ପ୍ରରୋହଂତି ଭୂମିଦାନସମନ୍ଵିତାଃ
‘ଯେପରି ମାଟିରେ ରୋପାଯାଇଥିବା ବିଆ ଅଙ୍କୁରିତ ହୋଇ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେପରି ଜମି ଦାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଇଚ୍ଛାମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।’
ଅନ୍ନଦାଃ ସୁଖିନୋ ନିତ୍ଯଂ ଵସ୍ତ୍ରଦୋ ରୂପଵାନ୍ଭଵେତ୍ । ସ ନରଃ ସର୍ଵଦୋ ଭୂଯୋ ଯୋ ଦଦାତି ଵସୁଂଧରାମ୍
‘ଯିଏ ଅନ୍ନ ଦାନ କରେ, ସେ ସଦା ସୁଖୀ ରହେ; ଯିଏ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କରେ, ସେ ରୂପବାନ୍ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଜମି ଦାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଅନ୍ତା ହୁଏ।’
ଯଥା ଗୌର୍ଭରତେ ଵତ୍ସଂ କ୍ଷୀରମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ କ୍ଷୀରିଣୀ । ଏଵଂ ଦତ୍ତା ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଭୂମିର୍ଭରତି ଭୂମିଦମ୍
‘ଯେପରି ଗାଈ ଦୁଧ ଦେଇ ନିଜ ଛୁଆଁକୁ ପୋଷେ, ସେପରି ହେ ସହସ୍ରାକ୍ଷ, ଦାନ ଦିଆଯାଇଥିବା ପୃଥିବୀ ଦାତାକୁ ପୋଷଣ କରେ।’
ଶଂଖୋ ଭଦ୍ରାସନଂ ଛତ୍ରଂ ଵରାଶ୍ଵଵରଵାରଣାଃ । ଭୂମିଦାନସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯସ୍ଯ ଫଲଂ ସ୍ଵର୍ଗଃ ପୁରଂଦର
‘ଶଂଖ, ଭଦ୍ରାସନ, ଛତା, ଉତ୍ତମ ଘୋଡା ଓ ହାତୀ—ଏଗୁଡିକ ହେଉଛି ଜମି ଦାନର ପୁଣ୍ୟର ଫଳ, ହେ ପୁରନ୍ଦର, ଏହାର ମୂଳ ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗ।’
ଆଦିତ୍ଯୋ ଵରୁଣୋ ଵହ୍ନିର୍ବ୍ରହ୍ମା ସୋମୋ ହୁତାଶନଃ । ଶୂଲପାଣିଶ୍ଚ ଭଗଵାନଭିନଂଦଂତି ଭୂମିଦମ୍
‘ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବରୁଣ, ଅଗ୍ନି, ବ୍ରହ୍ମା, ସୋମ, ହୁତାଶନ ଓ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଭଗବାନ—ସମସ୍ତେ ଜମି ଦାତା ଉପରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି।’
ଆସ୍ଫୋଟଯଂତି ପିତରୋ ଵର୍ଣଯଂତି ପିତାମହାଃ । ଭୂମିଦାତା କୁଲେ ଜାତଃ ସ ନସ୍ତ୍ରାତା ଭଵିଷ୍ଯତି
‘ପିତୃଗଣ ହର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି, ପିତାମହମାନେ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—“ଆମ ବଂଶରେ ଜଣେ ଜମି ଦାନ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଆମର ଉଦ୍ଧାରକ ହେବେ।”’
ତ୍ରୀଣ୍ଯାହୁରତିଦାନାନି ଗାଵଃ ପୃଥ୍ଵୀ ସରସ୍ଵତୀ । ନରକାଦୁଦ୍ଧରଂତ୍ଯେତେ ଜପଵାପନଦୋହନାତ୍
ଗାଁ, ମାଟି ଓ ସରସ୍ୱତୀ — ଏହି ତିନିଟିକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏମାନେ ଜପ, ଅର୍ପଣ ଓ ଦୁଧ ଦେଇ ନରକରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି।
ଦୁର୍ଗତିଂ ତାରଯଂତ୍ଯେତେ ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିର୍ଵିପ୍ରଧାରଣୈଃ । ପ୍ରାଵୃତା ଵସ୍ତ୍ରଦା ଯାଂତି ନଗ୍ନା ଯାନ୍ତିତ୍ଵଵସ୍ତ୍ରଦାଃ
ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହାକୁ ଧାରଣ କଲେ, ଏମାନେ ଦୁର୍ଗତିରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ବର୍ଷାକାଳରେ ଯେଉଁମାନେ ବସ୍ତ୍ର ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ପିନ୍ଧି ଚାଲନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଦେଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ନଗ୍ନ ହୋଇ ଯାଆନ୍ତି।