ସରସ୍ଵତ୍ଯାସ୍ତଟେ ରମ୍ଯେ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମ ଇତି ଶ୍ରୁତଃ । ତତ୍ରୋଵାସ ଦ୍ଵିଜଃ ପୂର୍ଵଂ କପିଲୋ ନାମ ଵେଦଵିତ୍
ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ସୁନ୍ଦର କୂଳରେ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମ ନାମକ ଏକ ଠାର ଥିଲା। ସେଠାରେ କପିଳ ନାମକ ଏକ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସୁଥିଲେ।
ଵ୍ରତୋପଵାସନିରତୋ ଦରିଦ୍ର ଶ୍ରୋଃତ୍ରିଯସ୍ତଥା । ଭିକ୍ଷାଵୃତ୍ତ୍ଯା ଚ କୁରୁତେ କୁଟୁଂବ ପରିପାଲନମ୍
ସେ ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସରେ ଲାଗିଥିଲେ, ଗରିବ ଥିଲେ, ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ଥିଲେ, ଏବଂ ଭିକ୍ଷା ମାଗି ଘର ଚଳାଉଥିଲେ।
ଵ୍ରତୋପଵାସନିଯମୈର୍ଵିଷ୍ଣୁମାରାଧଯତ୍ଯସୌ । ଵିଷ୍ଣୁଂ ସଂପୂଜ୍ଯ ଵିଧିଵଦ୍ଦୀପଂ ବୋଧଯତେ ସଦା
ସେ ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ବିଧିମତେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜି, ସେ ସବୁବେଳେ ଦୀପ ଜଳାଉଥିଲେ।
ସମାଦାଯ ଚ ତତ୍ତୈଲଂ ସ୍ଵଗୃହେ ପୂଜ୍ଯ କେଶଵମ୍ । ଦୀପଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ପରଯା ବୋଧଯେଦ୍ଧରିତୁଷ୍ଟଯେ
ନିଜ ଘରରେ ତେଲ ନେଇ, ସେ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତିରେ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଦୀପ ଜଳାଉଥିଲେ।
ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତମାନସ୍ଯ କପିଲସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ମାର୍ଜାରସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣଂଦଂଷ୍ଟ୍ରସ୍ତୁ ମୂଷକାନ୍ଭକ୍ଷଯେତ୍ସଦା
ଏଭଳି ଭାବେ ମହାତ୍ମା କପିଳ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦାନ୍ତ ଥିବା ବିଲେଇ ସବୁବେଳେ ଉଠି ମୁଷା ଖାଉଥିଲା।
ତତ୍ରାଗଚ୍ଛତି ଭକ୍ଷ୍ଯାର୍ଥଂ ମୂଷକାନାମହର୍ନିଶମ୍ । କୃତ୍ଵା ଧ୍ଯାନଂ ସ ଭକ୍ଷ୍ଯାର୍ଥଂ ନିତ୍ଯଂ ନାରାଯଣାଗ୍ରତଃ
ସେ ବିଲେଇ ଦିନ ରାତି ମୁଷା ଖାଇବା ପାଇଁ ଆସୁଥିଲା, ଓ ଖାଦ୍ୟ ଆଶାରେ ସବୁବେଳେ ନାରାୟଣଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲା।
ଭକ୍ଷିତା ବହଵସ୍ତେନ ମୂଷକା ଦ୍ଵିଜଵେଶ୍ମନି । ଯେ ଯେ ତୈଲାର୍ଥମାଯାଂତି ଵର୍ତ୍ଯପାହରଣାଯ ଚ
ସେ ବିଲେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ ବହୁତ ମୁଷା ଖାଇଦେଇଥିଲା—ଯେମାନେ ତେଲ ନେବାକୁ କିମ୍ବା ବାତି ଚୋରିବାକୁ ଆସୁଥିଲେ।
ତାଂସ୍ତାଂସ୍ତୁ ଭକ୍ଷଯତ୍ଯେଵ ମୂଷକାନ୍ଧ୍ଯାନତତ୍ପରଃ । ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ତମାନସ୍ଯ କଦାଚିତ୍କାଲପର୍ଯଯାତ୍
ସେ ବିଲେଇ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ଲାଗିଥିଲା ଓ ସେମାନେ ମୁଷାମାନେକୁ ଖାଉଥିଲା। ଏଭଳି ଭାବେ କପିଳଙ୍କ ଜୀବନ ଚାଲିଥିଲା।
ଏକାଦଶ୍ଯାଂ ସ କପିଲୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସ୍ଵଗୃହେ ଶୁଚିଃ । ସୋପଵାସଃ ସପତ୍ନୀକଃ ପୂଜଯାମାସ ଚାଚ୍ଯୁତମ୍
ଏକାଦଶୀ ଦିନ, କପିଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ଘରେ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଜନାନୀ ସହିତ ଉପବାସ କଲେ ଓ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ।
ତତୋ ଜାଗରଣଂ ଚକ୍ରେ ସ୍ତୁତିନୃତ୍ଯପରାଯଣଃ । ଅର୍ଦ୍ଧରାତ୍ରେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ନିଦ୍ରଯା ମୋହିତୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ତାପରେ ସେ ଜାଗରଣ କଲେ, ସ୍ତୁତି ଓ ନୃତ୍ୟରେ ଲାଗିଥିଲେ। ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ଆସିଲାବେଳେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଦ୍ରା ଓ ମୋହରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ମାର୍ଜାରଶ୍ଚାଗତସ୍ତତ୍ର ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଂଷ୍ଟ୍ରୋ ଲଘୁକ୍ରମଃ । ଲକ୍ଷଯାମାସ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଗୃହକୋଣେ ସ୍ଥିତଃ ସଦା
ଏହିଠାରେ ଏକ ବିଲେଇ ଆସିଲା, ତାହାର ଦାନ୍ତ ତିକ୍ତିକା ଏବଂ ପାଦ ହଳୁକା । ସେ ସଦା ଘରର କୋଣାରେ ବସି ନିବେଦନ ଉପରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖୁଥିଲା ।
ଅଦ୍ରାକ୍ଷୀନ୍ମୂଷିକାଂ କ୍ଷୁଦ୍ରା ତୈଲପାନାର୍ଥମାଗତାମ୍ । ମଂଦତେଜସି ଦୀପେ ତୁ ଵର୍ତ୍ଯପାହରଣୋଚିତାମ୍
ସେ ବିଲେଇ ଦେଖିଲା, ଏକ ଛୋଟ ଉଁଦେଲି ତେଲ ପିବିବାକୁ ଆସିଛି, ଯାହା ମନ୍ଦ ଆଲୋକର ଦୀପରୁ ବାତି ଚୋରାଇବାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ।
ସମୁତ୍ପତ୍ଯ ପଦାକ୍ରମ୍ଯ ତଦା ସା ବିଲମାଵିଶତ୍ । ତସ୍ଯାଃ ପାଦେନ ଵୈ ଵର୍ତ୍ଯା ଦୀପଃ ସଂବୋଧିତୋ ଭୃଶମ୍
ଉଁଦେଲି ଲାଫ ଦେଇ ଏବଂ ପାଦରେ ଆଘାତ କରି, ତାପରେ ତାହା ବିଲ ଭିତରକୁ ପଳାଇଗଲା । ତାହାର ପାଦ ଏବଂ ବାତି ଦ୍ୱାରା ଦୀପଟି ବହୁତ ହଲାମାଲା ହେଲା ।
ତୈଲପାତ୍ରଂ ଚ ନମିତଂ ସୁପ୍ରକାଶୋଽଭଵତ୍ତଦା । ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽପି ଜଜାଗାର ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିଦ୍ରାଂ ଵିମୋହିନୀମ୍
ତେଲର ପାତ୍ର ଢଳିଗଲା, ଏବଂ ସେତେବେଳେ ଦୀପଟି ଦେଖିବାକୁ ଖୁବ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା । ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ମାୟାମୟ ନିଦ୍ରା ଛାଡ଼ି ଜାଗିଉଠିଲେ ।
ମାର୍ଜାରୋଽପି ଚ ତାଂ ରାତ୍ରୀମଜାଗ୍ରଚ୍ଚାଖୁଭକ୍ଷକଃ । ତତଃ ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ କୃତ୍ଵା ନିତ୍ଯକ୍ରିଯାଂ ଦ୍ଵିଜଃ
ବିଲେଇ, ଯିଏ ଉଁଦେଲି ଖାଏ, ସେ ରାତିଟି ମଧ୍ୟ ଜାଗି ରହିଲା । ପରେ, ପବିତ୍ର ପ୍ରଭାତରେ, ଦ୍ୱିଜନେ ତାଙ୍କର ନିତ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ।
ତତଶ୍ଚ ପାରଣଂ ଚକ୍ରେ ଵିପ୍ରୋ ବଂଧୁଜନୈଃ ସହ । ଏଵଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତମାନସ୍ଯ କପିଲସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ତା'ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବମାନେ ସହିତ ପାରଣ କରିଲେ । ଏଭଳି ଭାବେ ମହାତ୍ମା କପିଳ ନିୟମିତ ଚାଲିଥିଲେ ।
ବଭୂଵୁଃ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରାଶ୍ଚ ଧନଧାନ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍ । ଆରୋଗ୍ଯଂ ପରମାମୃଦ୍ଧିମଵାପ ମହତୀଂ ଶ୍ରିଯମ୍
ସେ ପୁଅ ଓ ପଉତି, ଅପୂର୍ବ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟ ପାଇଲେ ।
ଦୀପଵ୍ରତପ୍ରଭାଵେନ କପିଲୋ ମୋକ୍ଷମାଗତଃ । ସଂଭେଦ୍ଯ ମଂଡଲଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସଵିତୁଃ ଶଶିନସ୍ତଥା
ଦୀପବ୍ରତର ଶକ୍ତିରେ କପିଳ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ ।
ଦୀପଜ୍ଯୋତିଃସ୍ଵରୂପେଣ ପରମାତ୍ମା ନିଯୁକ୍ତଵାନ୍ । ମୂଷିକାପି ଚ କାଲେନ ମମାର ବିଲମଧ୍ଯତଃ
ଦୀପର ଆଲୋକ ରୂପେ ପରମାତ୍ମା ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ । ସମୟ କ୍ରମେ ଉଁଦେଲି ମଧ୍ୟ ତାହାର ବିଲ ଭିତରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲା ।
ଵିମାନଵରମାରୁହ୍ଯ ଦେଵଗଂଧର୍ଵସେଵିତମ୍ । ଅପ୍ସରୋଭିଃ ପରିଵୃତୋ ଵିଦ୍ଯାଧରଗଣୈର୍ଯୁତଃ
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବିମାନ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେବା କରୁଥିଲେ, ଅପ୍ସରାମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, ବିଦ୍ୟାଧରମାନେ ସହିତ ଘିରିଥିଲେ ।
ସ୍ତୂଯମାନୋ ମହାତେଜା ଜଯଶବ୍ଦାଦି ମଂଗଲୈଃ । ସ୍ତୂଯମାନଃ ସ ଵୈ ନାଗୈର୍ଵିଷ୍ଣୁଲୋକଂ ଜଗାମ ସଃ
ବିଜୟ ଧ୍ୱନି ଓ ମଙ୍ଗଳ ଗୀତରେ ସେ ମହାତେଜସ୍ବୀ ପ୍ରଶଂସିତ ହେଉଥିଲେ । ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ସେ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ଗଲେ ।
କଲ୍ପକୋଟିସହସ୍ରାଣି କଲ୍ପକୋଟିଶତାନି ଚ । ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ଵିପୁଲାନ୍ଭୋଗାନ୍ତତୋ ରାଜାଭଵଦ୍ଭୁଵି
ହଜାର ହଜାର କଳ୍ପ ଓ ଶତାଧିକ କୋଟି କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବିପୁଳ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ପରେ ସେ ପୃଥିବୀରେ ରାଜା ହେଲେ ।
ସୁଧର୍ମା ନାମ ଧର୍ମାତ୍ମା ଦେଵବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜକଃ । ରୂପଵାନ୍ସୁଭଗଶ୍ଚୈଵ ମହାବଲପରାକ୍ରମଃ
ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା, ଦେବତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂଜକ, ରୂପଶ୍ରୀମାନ୍, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ 'ସୁଧର୍ମା' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ ।
ତସ୍ଯ ପ୍ରିଯତମା ଭାର୍ଯା ସର୍ଵଲକ୍ଷଣସଂଯୁତା । ଭର୍ତୃଭକ୍ତା ତଥା ଶୀଲା ନାମ୍ନା ସା ରୂପସୁଂଦରୀ
ତାଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ, ପତିଭକ୍ତି ଓ ଶିଳବତୀ, ନାମ 'ରୂପସୁନ୍ଦରୀ' ।
ସର୍ଵାସାଂ ଚୈଵ ନାରୀଣାଂ ମଧ୍ଯେ ସା ସୁଭଗାଭଵତ୍ । ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ବହଵୋ ଜାତାସ୍ତଥା ଦୁହିତରୋ ଘନାଃ
ସମସ୍ତ ଜଣେ ନାରୀ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସବୁଠାରୁ ଭାଗ୍ୟବତୀ ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଅନେକ ପୁଅ ଓ ଉତ୍ତମ କନ୍ୟାମାନେ ଜନ୍ମିଥିଲେ ।
ଏଵଂ ଵିହରତୋସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଦଂପତ୍ଯୋଃ ପ୍ରୀତିପୂର୍ଵକମ୍ । ଆଗତଃ କାର୍ତ୍ତିକୋ ମାସୋ ହରିନେତ୍ରାଵବୋଧକୃତ୍
ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ଦମ୍ପତି ଆନନ୍ଦରେ ଜୀବନ କାଟୁଥିବାବେଳେ, ହରିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଜାଗ୍ରତ କରୁଥିବା କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଆସିଲା ।
ତସ୍ମିନ୍ଦୀପାଃ ପ୍ରବୋଧ୍ଯଂତେ ନାରାଯଣପରାଯଣୈଃ । କୃଚ୍ଛ୍ରଚାଂଦ୍ରାଯଣାଦୀନି ଵ୍ରତାନି ନିଯମାସ୍ତଥା
ସେଇ ମାସରେ ନାରାୟଣଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ଦୀପ ଜାଗ୍ରତ କରନ୍ତି । କୃଚ୍ଛ୍ର, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବ୍ରତ ଓ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ ।
କ୍ରିଯଂତେ ଵିଷ୍ଣୁଭକ୍ତୈଶ୍ଚ ସଂସାରଭଯଭୀରୁଭିଃ । ଅଥ ପ୍ରବୋଧିନୀଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ରାଜା ରାଜ୍ଞୀମଥାବ୍ରଵୀତ୍
ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ ଓ ସଂସାର ଭୟରେ ଭୀତ ଲୋକମାନେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି । ପରେ, ପ୍ରବୋଧିନୀ ଏସାରେ, ରାଜା ରାଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଭଦ୍ରେ ପ୍ରବୋଧିନୀ ପୁଣ୍ଯା ଵିଷ୍ଣୋର୍ନାଭିସରୋରୁହେ । କରିଷ୍ଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ପୂଜାଂ ଚ ସୋପଵାସୋ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ
ହେ ଶୁଭେ, ଆଜି ପବିତ୍ର ପ୍ରବୋଧିନୀ ଦିନରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ପଦ୍ମରେ, ମୁଁ ଉପବାସ ରହି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ପୂଜା କରିବି।
ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ପୁଷ୍କରେ ତୀର୍ଥେ ପୁଂଡରୀକାକ୍ଷମଚ୍ଯୁତମ୍ । ପୂଜଯିଷ୍ଯାମି ଦେଵେଶଂ ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସହ ଜନାର୍ଦନମ୍
ପୁଷ୍କର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ମୁଁ ପଦ୍ମନେତ୍ର ଅଚ୍ୟୁତ ଦେବ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସହିତ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବି।